Sígild trúargagnrýni

Andlegt sjálfstæði

eftir

Robert G. Ingersoll

Pjetur G. Guðmundsson

Óli Gneisti Sóleyjarson

ritstýrði

Raun ber vitni

Reykjavík

2008

Raun ber vitni (rbv@raunbervitni.net – www.raunbervitni.net)

Reykjavík

2008 (rafbók 2011)

Andlegt sjálfstæði

Ritröð: Sígild trúargagnrýni 1

Höfundar: Robert Green Ingersoll og Pjetur Georg Guðmundsson

Þýðendur: Pjetur Georg Guðmundsson, Ágúst Jósefsson og Óli Gneisti Sóleyjarson

Æviágrip Pjeturs G. Guðmundssonar: Ágústa Þorkelsdóttir

Ritstjóri: Óli Gneisti Sóleyjarson

Prófarkalestur: Eygló Traustadóttir og Björn Darri Sigurðsson

Ljósmynd af Pjetri G. Guðmundssyni í vörslu Ágústu Þorkelsdóttur

Ljósmynd af Robert G. Ingersoll eftir Mathew Brady/Levin Handy

Umbrot og kápuhönnun: mAlkAv

ISBN 978-9979-70-484-3 (kilja)

RBV 1

4

Trú og trúleysi eftir Pjetur G. Guðmundsson (1936)

Guðir eftir Robert G. Ingersoll, The Gods (1872), þýð. Pjetur G. Guðmundsson (1927)

Andar eftir Robert G. Ingersoll, The Ghosts (1877), þýð. Pjetur G. Guðmundsson (1927)

Glópska Móse eftir Robert G. Ingersoll, Some Mistakes of Moses (1879), þýð. Pjetur G. Guðmundsson (1931)

Hvað eigum við að gera svo við sem verðum frelsaðir? eftir Robert G. Ingersoll, How to be Saved (1888), þýð. Pjetur G. Guðmundsson (1931)

Vegryðjendur eftir Robert G. Ingersoll úr The Great Infidels (1881), þýð. Ágúst Jósefsson (1906)

Jólaræða Robert G. Ingersoll frá árinu 1891 eftir Robert G. Ingersoll Christmas Sermon (1891), þýð. Óli Gneisti Sóleyjarson (2007)

Áður útgefið sem:

Trú og trúleysi eftir Pjetur G. Guðmundsson, Nokkrir menn í Reykjavík, Reykjavík 1936.

Andlegt sjálfstæði eftir Robert Ingersoll, þýðandi og útgefandi Pjetur G. Guðmundsson, Reykjavík 1927 og 1931.

Inngangur

Pjetur G. Guðmundsson er þekktastur fyrir störf sín á sviði verkalýðsbaráttu en þar voru áhrif hans mikil og óumdeild. Hann ritstýrði Alþýðublaðinu hinu eldra og Verkamannablaðinu. Árið 1910 var Pjetur var líka kosinn í bæjarstjórn Reykjavíkur. Um þessi störf hans er ítarlega fjallað í bókunum Pétur G. Guðmundsson og upphaf samtaka alþýðu (1978) eftir Harald Jóhannsson hagfræðing og Fólk í fjötrum – baráttusaga íslenskrar alþýðu (2003) eftir Gylfa Gröndal. Það mætti þó með sanni segja að einhverjir kaflar í sögu Pjeturs séu enn óritaðir.

Það er því miður ekki hægt að skyggnast í hugarheim Pjeturs og sjá hvernig trúarskoðanir hans mótuðust. En sem betur fer höfum við nokkrar vísbendingar. Á fyrstu árum tuttugustu aldarinnar var Pjetur meðlimur í Menningarfélaginu Vísi. Á því tímabili skrifaði hann greinar í blað félagsins sem er varðveitt á Handritadeild Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns (4578-81, 4to). Í nokkrum greinum Pjeturs er minnst á trúmál. Í greininni Framtíðarhorfur sem var í 16.-17. tölublaði fyrsta árgangs Vísis spáði hann því að sú komi „tíðin, að eftirkomendur vorir tala um Guð og Messías, eins og vér tölum nú um Þór og Óðinn.“ Í pistlinum „Íslensk tunga og íslenskt þjóðerni“ í 3.-4. tölublaði fimmta árgangs Vísis skrifaði hann:

En sú grein trúarbragða, sem minnst hefur metin verið og minnst um sig slegið, sem er enn eins og nýgræðingur á vordegi, en gægist upp í þúsundum sálna hægt og hljóðalaust, en óviðráðanlega, sú eina trú, sem ekki hefur orðið verkfæri varmennsku[?] og ódygða, sú eina trú, sem óflekkuð er af mannablóði, hún ein mun eiga um síðir sigri að hrósa yfir öllum öðrum trúarbrögðum. Það er hin sanna og frjálsa skynsemistrú.

Á þeim stutta tíma sem Pjetur ritstýrði og gaf út Alþýðublaðið birtust nokkrar greinar þar sem deilt var á trúarbrögð. Meðal annars var greinin Ríkið og kirkjan sem birtist þann 25. ágúst 1906 og bar höfundarmarkið Y.X.. Það er ekkert hægt að fullyrða um hver skrifaði greinina en við slíkar aðstæður fellur alltaf ákveðinn grunur á ritstjóra blaðsins, sérstaklega ef miðað er við það sem hann skrifaði seinna um ævina. En það er allavega hægt að gera ráð fyrir að Pjetur hafi verið sáttur við það sem í henni stóð. Í greininni segir meðal annars:

Þjóðkirkjufyrirkomulagið hefir líka óneitanlega sína kosti fyrir sumar stéttir mannfélagsins, eitt með öðru, er vel til þess fallið að venja alþýðuna af að hugsa, en afleiðing þess er aftur sú, að einstaklingar hennar eiga bágt með að hafa nokkra rökstudda skoðun, hvort heldur er í andlegum eða veraldlegum efnum. Það bindur menn við gamlan vana og hleypidóma og venur menn á, að samsinna hugsunarlaust hverri fjarstæðu, er andlegir yfirboðaðar þeirra vilja láta trúa og aðhyllast. En allt þetta getur komið sér vel fyrir þá, sem svo eru gerðir, að eigi klýjar við því, að nota sér fáfræði annara, sér til hagnaðar. Frá almennu sjónarmiði, aftur móti, getur það naumast talist heillavænlegt eða líklegt til þjóðþrifa, að þetta fyrirkomulag haldist lengur en orðið er. Órétturinn, í hverri mynd sem hann kemur fram og þótt í smáum stíl sé, getur aldrei af sér annað en siðferðislega spillingu í mannfélaginu og elur upp í mönnum ýmist gremju og óánægju, sem auðveldlega getur af hlotist margt ilt, eða þá að upp af honum vex hræsni og yfirdrepsskapur, þegar menn reyna til að telja sjalfum sér trú um, að það sem rangt er, sé rétt. En annari eins rangsleitni og þeirri, að taka fé úr vasa þeirra manna, er fráhverfir eru kenningum kirkjunnar, henni til viðhalds og stuðnings, verður engin bót mælt og er það jafnt óréttlátt fyrir því, hvort sem þeir eru margir eða fáir sem fyrir slíku verða. Svo virðist sem leiðtogar þjóðkirkjunnar hafi afar litla trú á framgangi þess efnis, er þeir vinna að, ef þeir treysta því ekki til að sigra með öðru heiðarlegra móti en því, að taka til þess hernámi fé úr herbúðum óvinanna. Ríkið og kirkjan eru stofnanir, sem eru hvor annari ólík, bæði að uppruna og takmarki. Meðan kirkjan hniprar sig saman undir verndarvæng ríkisins, er ekki hægt að segja það með sanni, að fult trúarfrelsi sé ríkjandi í landinu.

Önnur grein úr Alþýðublaðinu sem fjallar um trúarbrögð er þýðing Ágústs Jósefssonar, frænda Pjeturs, á kafla úr erindi eftir Robert Ingersoll sem bar titilinn Vegryðjendurnir og er að finna í þessu safnriti. Við vitum ekki hvernig það kom til að þessi grein var þýdd, kannski átti Pjetur frumkvæðið að því eða hugsanlega kynnti Ágúst honum þarna fyrst skrif Ingersoll. En það liðu rétt rúm tuttugu ár þar til að Pjetur þýddi og gaf út tvö lengri erindi Ingersoll í fullri lengd. Það var árið 1927. Fjórum árum seinna gaf hann út þýðingar sínar af tveimur erindum í viðbót. Báðar þýðingarnar komu út undir titlinum Andlegt sjálfstæði. Það er ekki hægt að sjá af blöðum frá þessum tíma að útgáfan hafi vakið mikla athygli. Raunar hafði orðspor Ingersoll náð til Íslands löngu fyrr. Árið 1885 birtist þýðing á greininni Um frelsi kvenna í tímaritinu Iðunni og þann 11. ágúst árið 1899 birtist tilkynning á forsíðu Þjóðólfs um að þessi „nafnkunni mælskumaður og vantrúarpostuli“ væri látinn. Á sínum tíma vitnaði Þórbergur Þórðarson til Ingersoll í bókinni Bréf til Láru.

Það liðu nokkur ár enn þar til Pjetur lét að sér kveða svo um munaði í trúmálaumræðu á Íslandi. Það var í október 1935 að reifuð var sú hugmynd í Útvarpsráði að halda trúmálaviku. Í kjölfarið var auglýst eftir erindum og þann 4. febrúar 1936 voru þessi samþykkt til flutnings af Útvarpsráði:

1. Guðshugmynd nútímans (sr. Benjamín Kristjánsson)

2. Kirkjustefnur (sr. Eiríkur Albertsson)

3. Kristniboð (fulltrúi frá Kristniboðsfél.)

4. Kirkjan og þjóðfélagsmálin (sr. Björn Magnússon)

5. Trú og vísindi (sr. Guðm. Finnbogason)

6. Trú og spíritismi (Jónas Þorbergsson)

7. Trú og siðgæði (Magnús Jónsson próf.)

8. Trúleysi (Pétur G. Guðmundsson)

9. Guðspeki (Grétar Ó. Fells)

Erindi Pjeturs var flutt þann 22. mars 1936 undir titlinum Trú og trúleysi. Það sem er kannski athyglisverðast við viðbrögðin við fyrirlestri Pjeturs er hve þau eru í raun lítil. Halldór Hallgrímsson sem skrifaði greinina Útvarpið og trúmálin í Vísi þann 25. mars segist hafa verið að bíða eftir að einhver annar myndi skrifa um málið. Séra Kristinn Daníelsson fylgdi í kjölfarið með tvær greinar í Morgunblaðinu en ekkert fór fyrir holskeflu mótmæla. Í þessum greinum er fátt um bein svör við erindi Pjeturs en meira um hneykslun yfir því að hann skyldi yfirhöfuð hafa fengið að flytja það. Í grein sinni Fáar athugasemdir sem birtist 15. apríl heldur Kristinn því fram að Ríkisútvarpið eigi ekki að gæta hlutleysis í trúmálaumræðum vegna þess að í stjórnarskrá sé ríkið skyldað til að verja þjóðkirkjuna. Annars eru helstu rök Kristins og Halldórs sárindin. Halldór segir að þó menn níðist á hver öðrum með sauri og svívirðingum þá ættu þeir að láta „í friði það sem heilagast er“ og telur að erindið hafi verið misþyrming á sálarlífi ungmenna. Kristinn bætir við að allir viti „að margir eiga í trúarbaráttu og þungu sálarstríði og getur þeim þá legið við sturlun að hlýða á slíkar fortölur“. Það er ekki hátt álit sem Kristinn lætur þarna í ljós á trúbræðrum sínum sem virðast þurfa trúna sem einhvers konar hækju. Það er rétt að benda á að hvorki Halldóri né Kristni kemur til hugar að Jesús hafi sjálfur ráðist að trú fólks með gagnrýni sinni. Það er algengt að trúmenn líti framhjá því þegar þeirra menn ráðast á trú annarra og særi þá væntanlega tilfinningar þeirra um leið. Lúther og Jesús mega gagnrýna trúarskoðanir en ekki trúleysingjar. Kristni og Halldóri finnst líka ekkert athugavert við að ráðast á trúleysi og má væntanlega lesa úr því að það sé ekki jafn mikils virði og kristni eða þá að þeir telji trúleysingja ekki jafn viðkvæma og trúmennina sem þeir telja sig verja. Halldór kallar erindi Pjeturs einfaldlega „óþverra“ en Kristinn gengur lengra í árásum sínum. Í fyrri grein sinni vitnar presturinn í Sálmana sér til stuðnings og uppnefnir Pjetur heimskingja. Hann bætir því við að „trúleysi [sé] ekki annað en þroskaleysi“. Í seinni greininni segir hann að „[t]rúlausir með öllu [séu] líklega engir menn, þótt þeir ímyndi sér það“. Hann talar hins vegar vel til þeirra sem kalla sig agnostíska og hrósar þeim fyrir að „reyna ekki að koma inn efasemdum sínum hjá öðrum“. Kristinn telur líka að um framhaldslíf sé til „þekkingarvissa með vísindalegum staðreyndum“ og segir að það leiði til þess að menn verði „að álykta tilveru guðs“. Þarna vísar Kristinn til sálarrannsókna sem hann virðist hafa verið mjög hallur undir. Þetta er ekki staðurinn til að rekja sorgar- og svikasögu sálarrannsókna, um það má lesa annars staðar, en það er rétt að benda á að engar sannanir er að finna í þessum gervivísindum.

Halldór Hallgrímsson vildi að Pjetri yrði vísað úr Útvarpsráði vegna fyrirlestursins. Þegar fundargerðir Útvarpsráðs eru skoðaðar þá virðist slíkt aldrei hafa borist í tal. Hlustendum hafði boðist að senda inn athugasemdir við trúmálaerindin og þar af voru 14 samþykkt til flutnings. Engum sögum fer af því hve mörg af þeim voru svör við erindi Pjeturs og ekkert umtal virðist hafa orðið í kjölfar flutnings þeirra.

Erindi Pjeturs var síðan gefið út af „Nokkrum mönnum í Reykjavík“. Í kjölfarið kom út svar til Pjeturs frá guðfræðinemanum Jóhanni Hannessyni, síðar trúboða í Kína, sem hét Til trúmanna og trúleysingja. Jóhann tekur að mestu leyti í sama streng og Halldór og Kristinn. Hann bætir þó við nokkrum atriðum svo sem að trúleysingjar séu yfirhöfuð vanhæfir til að fjalla um guð af þeirri einföldu ástæðu að þeir trúa ekki á hann. Þetta er einföld leið til að afgreiða gagnrýni en ekki mjög rökföst. Það er vel þess virði að finna og lesa þá gagnrýni sem trúmenn komu fram með á skrif Pjeturs á sínum tíma til að sjá hvernig tíðarandinn var. Þarna getum við séð hvað í viðhorfum trúmanna hefur breyst og hvað ekki.

Um þessa útgáfu

Tilgangur útgáfu þessarar er að gefa skrifum Ingersoll og Pjeturs nýtt líf með nýjum kynslóðum. Þessi skrif hafa verið ófáanleg nema þeim sem detta í lukkupottinn þegar þeir skoða hillur fornbókabúða. Það er tímabært að allir geti notið þeirra. Í bókinni er að finna þau fjögur erindi Ingersoll sem Pjetur þýddi og gaf út ásamt því er hér að finna útvarpserindi Pjeturs frá árinu 1936. Að lokum fylgja hér með tvö styttri erindi Ingersoll, hið fyrra sem Ágúst Jósefsson þýddi árið 1906 en einnig mína eigin þýðingu á jólaræðu frá 1891.

Ég leyfi mér að endurorða inngang Pjeturs að Andlegu sjálfstæði til að útlista það með hvaða viðhorfi skuli lesa þessa bók: Það gefur að skilja, að sumt í þessum ritum sé orðið úrelt. Skoðanir manna á þeim efnum hafa mikið breyst á þessum tíma. Margt af því, sem áður var tekið sem gildur og góður sannleikur almennt, og Ingersoll og Pjetur ráðast harðast á, er nú skoðað í öðru ljósi, bæði af almenningi og kennimönnum kirkjunnar mörgum. Ei að síður er margt í ritunum, sem enn á erindi til almennings og er sígildur sannleikur. Siðbótarstarfi kirkjunnar miðar hægt áfram. Og það er ástæða til að ætla, að því miðaði ekkert, ef ekki væru þar að verki siðbótarmenn, sem standa fyrir utan og ofan kirkjuna, eins og Pjetur G. Guðmundsson og Robert G. Ingersoll.

Þessi útgáfa hefur verið lengi í vinnslu. Fáu hefur verið breytt. Orðfæri Pjeturs er óbreytt frá upprunalegri útgáfu en stafsetning hefur verið færð til nútímalegra horfs. Nafni erindisins Mósebækur hefur verið breytt í samræmi við enska titilinn, Some Mistakes of Moses, og heitir núna Glópska Móse. Að útgáfunni komu Ágústa Þorkelsdóttir, Björn Darri Sigurðsson, Eygló Traustadóttir, Hjalti Rúnar Ómarsson, Kári Svan Rafnsson og Óli Gneisti Sóleyjarson.

Óli Gneisti Sóleyjarson

23. ágúst 2008

Reykjavík

Pjetur Georg Guðmundsson

f. 6. sept. 1879.

Frumherjar og þeir sem ryðja brautina fyrir nýjar hugmyndir, skoðanir, stefnur og strauma verða sjaldnast vinsælir eða þeirra minnst með lúðraþyt og söng enda svo sem ekki til þess ætlast í upphafi. Pjetur G. var alþýðumaður, gæddur góðri greind og frjórri hugsun. Á skólabekk settist hann aldrei en fékk trúlega einhverja tilsögn í lestri og skrift á bernskuárum hjá fósturföður í Lundarreykjadal. En strax þar hóf hann sitt tungumálanám og lærði dönsku, síðar lærði hann ein 4-5 tungumál. Sjálfsnám stundaði hann alla ævi og gaf m.a. út fyrstu og lengi einu kennslubók í sænsku sem til var hérlendis. Pjetur vann alla tíð að því að lyfta alþýðu manna upp úr vesöld og fátækt og leitaði til þess margra ráða, stofnaði samvinnukaupfélag í Reykjavík, kolasamlag, verkalýðsfélög, gaf út blöð, beitti sér fyrir ferðalögum verkafólks, hlóð upp amk. tvær sundlaugar svo fátt eitt sé talið.

Í öllum hans verkum og skrifum má finna undirtón fræðslu og upplýsingar. Hann trúði því að með bættri menntun og þekkingu alþýðunnar mætti rjúfa vítahring vesældar og fátæktar. Til þess að af því mætti verða varð að brjóta niður múra fordóma og aldagamalla siða, bylta við og breyta samfélaginu, opna leiðir fyrir alþýðu til bættrar framtíðar. Þar taldi hann ljóst að ekki dygði eingöngu hærri laun, betri húsakynni, bætt heilsa, nei meira þurfti til. Gagnrýnin hugsun og sífellt leitandi andi færði hann inn á brautir ríkistrúar og þar fann hann vettvang til breytinga, þar fann hann hömlur á frjálsri hugsun og þar þurfti mörgu að bylta. Hann flutti útvarpserindi um trú og trúleysi og gaf út bækur Ingersoll. Ekki jukust nú vinsældir Pjeturs G. við þessa baráttu og má segja að hann hafi dáið sem nánast gleymdur baráttumaður 1947.

Pjetur G. Guðmundsson var ætíð á undan samtíð sinni í hugsun og er því ánægjulegt að vita að í byrjun 21.aldar er þó ennþá til fólk sem kynnt hefur sér starf hans og skoðanir.

Refsstað, Vopnafirði

15. nóvember 2007

Ágústa Þorkelsdóttir (dótturdóttir Pjeturs G.)

Trú og trúleysi

Pjetur G. Guðmundsson

Orðið trú hefur margar merkingar í íslensku máli, eins og öllum er kunnugt. Þessi merkingarmunur er þráfaldlega notaður til þess að rugla saman ólíkum hugtökum og torvelda skilning og ályktanir. Ég hef heyrt menn halda því fram, spauglaust, að trúleysi væri ekki til með mönnum, engin maður væri trúlaus, enginn fullþroska maður og heill á sál og líkama væri til, sem ekki tryði þráfaldlega því, sem honum væri sagt, t.d. frásögnum um hversdagslega og almenna viðburði.

Í þessu erindi mun ég nota orðið trú í merkingunni guðstrú. En guðstrú nefni ég þá ímyndun manna, að til sé guð eða guðir. Og að trúa á guð verður það þá, að taka tillit til hins ímyndaða guðs, eiga við hann andleg viðskipti sem koma fram í trausti, þjónkun eða ótta.

Í rauninni er þó skilgreiningin ekki tæmd með þessu, því eftir er að tala um hvað er meint með orðinu guð. Skilningur manna á því hugtaki er víst æði misjafn. En þó held ég að flestum geti komið saman um þann eignleika guðs, að hann sé skynrænn máttur, manninum yfirsterkari, máttur, sem maðurinn telur sig verða að gjalda varhuga við, beygja sig undir, haga sér eftir eða koma sér vel við.

Öll trú er byggð á vanmáttartilfinningu, andlegri eða líkamlegri.

Á frumstigi menningarinnar er þekkingin á lágu stigi, skilningur lítill á náttúrulögmálunum og orsakasamhengi atburðanna. Þegar mennirnir gátu ekki ráðið gáturnar með aðstoð rökrænnar skynsemi, þá gripu þeir til getgátunnar. Þegar þekkingu vantaði til þess að skýra orsakir einhvers náttúruviðburðar, þá var litið á viðburðinn sem duttlungaframkvæmd einhverrar skynrænnar veru. Ráðningin varð þá tilgáta um tilveru einhvers guðs. Í náttúrunni voru ótal fyrirbæri, sem höfðu áhrif á hag manna og óskir, til betra eða verra vegar. Þessi fyrirbæri urðu efniviður í sköpun ótal guða. Allt sem manninum var ofvaxið að skilja, eða hafa vald á, varð efniviður í guð og tilefni átrúnaðar. Menn trúðu á sólina, stjörnurnar, eldinn, vindinn, sjóinn, vötnin, árnar, lækina, fjöllin, trén, fuglana, fiskana, dýrin, stokka og steina, – yfir höfuð alla skapaða hluti á jörð, í jörð og yfir jörð.

Þessi guðasmíð var í upphafi mesta klambur, því fáir eru smiðir í fyrsta sinn. Guðirnir voru ófullkomnir að fyrstu gerð, og að því þurftu mennirnir sí og æ að laga þá til eða gera þá upp að nýju.

Í öllu þessu guðasmíði var maðurinn sjálfur fyrirmyndin sem notuð var. Mennirnir sköpuðu guðina í sinni mynd, í öllum aðalatriðum. Þess vegna höfðu guðirnir alla mannlega eiginleika. Þeir voru ýmist góðir eða illir, vitrir eða heimskir, máttugir eða vanmáttugir, grimmir eða mildir, fagrir eða ljótir og þar fram eftir götunum.

Viðskiptum sínum við guðina varð maðurinn að haga eins og viðskiptum sínum við menn. Hann varð að blíðka þá með matargjöfum eða öðrum verðmætum, ausa á þá hóli og skjalli, hræra þá til meðaumkunar með bænum og harmatölum, beita þá brögðum, heita þeim fylgi og fulltingi gagnvart öðrum guðum, hóta þeim uppsögn allrar hollustu eða blátt áfram siga á þá öðrum og sterkari guðum.

Öll þessi guðaframleiðsla hefur á öllum öldum haft einn og sama tilgang: að bæta upp vanmátt mannsins í lífsbaráttunni og vera hjálpartæki til þess að koma fram vilja og óskum, vera tæki til að afla matar og annarra lífsþarfa, og ná valdi yfir öðrum mönnum eða mannflokkum.

Samkomulag mannanna hefur aldrei verið beysið. Og auðvitað kom þeim ekki saman um notkun guðanna, fremur en annað. Hver hópur manna leitaðist við að vera sjálfum sér nógur og hafa sem minnst saman við aðra hópa að sælda, fram yfir nauðsynleg verslunarviðskipti. Hver þjóðflokkur vildi um fram allt hafa sína eigin guði, sem hann löggilti sérstaklega fyrir sig. En af því leiddi að aðrir guðir, sem ekki hlutu þessa löggildingu voru útskúfaðir, hæddir og hataðir. Innan þjóðflokksins fór einnig fram skipulagning á hagnýtingu guðanna. Sumir voru ráðnir til að vera ættarguðir, aðrir til þess að vera heimilisguðir o. s. frv.

Með vaxandi notkun mannvitsins, aukinni tækni og ráðkænsku í lífsbaráttunni, mynduðust stærri og stærri valdasveipir. Vald heimilisins hvarf undir yfirvald ættflokksins, vald ættflokkanna undir vald þjóðhöfðingjans og stundum runnu völd margra þjóðhöfðingja saman undir yfirvald ríkistjórnar. Allt þetta varð til þess, að hagnýting hinna minniháttar guða varð óþörf, og þeim var varpað á sorphauginn í hundraðatali. Eftir stóðu þeir guðir, sem voru verkfæri hinna stærri valdasveipa. Drottinvald þjóðar eða ríkis fann sér ekki henta að hafa í þjónustu sinni marga guði, jafnmáttuga. Þeir gátu orðið ósamþykkir, og sá sem komst í hallstöðu við ríkisvaldið var alltaf líklegur til þess að efla andstöðu gegn því.

Bein afleiðing af þessu var löggilding eins guðs, lögleiðing eingyðistrúar. En þó að eingyðistrú væri lögleidd, var ævinlega allmörgum guðum lofað að hjara, sem undirtyllum aðalguðsins.

Þetta er það ástand í trúarbrögðum, sem nútíminn á við að búa í stórum dráttum.

Oft kom það fyrir að þjóðhöfðingi óskaði eftir vináttu eða aðstoð annarrar þjóðar til þess að halda völdum sínum eða efla þau. Til þess að fá þá ósk uppfyllta, varð hann stundum að sæta því skilyrði að taka við guði þeirrar þjóðar, sem hann leitaði fulltingis hjá. Með því seldi hann þjóð sína að vísu undir nokkur yfirráð annarrar þjóðar, en á þann hátt, sem almennt vakti litla eða enga eftirtekt. En persónuvaldið og bráðabirgðahagnaðurinn sat ævinlega í fyrirrúmi.

Á þennan hátt var kristin trú lögleidd á Norðurlöndum.

Með þessu móti gat einn guð orðið guð margra ríkja. Þessar tiltektir riðu þó í bág við eðli og ætlun eingyðistrúar. Það kom fljótt í ljós, að guðinn gat ekki þjónað mörgum herrum í senn. Þegar tvær þjóðir, sem höfðu sama guð, ruku saman í ófrið, heimtaði hvor þjóðin um sig alla aðstoð guðsins sér til fulltingis, og hinni þjóðinni til ófarnaðar. Dæmi upp á þetta eru mörg og augljós frá síðustu heimsstyrjöld. Þetta hefur oft komið fyrir áður og orðið guðum til hins mesta hnekkis.

Það er alveg augljóst, að sá guð, sem nú er yfirguð Evrópu og Ameríku, er kominn í mjög athyglisverða aðstöðu. Það er að verða greinilegra með hverjum degi sem líður, að hann getur ekki annað sínu upphaflega hlutverki. Þeim fer því sí og æ fjölgandi, sem telja hans hlutverki lokið.

En eftir er samt mikill sægur manna, sem ekki telur sig geta án hans verið. Eftir er sægur manna sem eru frá blautu barnsbeini svo andlega þrælkaðir af trú, að þeir telja sér nauðsynlegt að hafa guð, hvernig svo sem hann er, eða verður, og án þess að íhuga nokkuð tilganginn með því.

Enn eru aðrir menn, sem vilja bjarga þessum guði frá glötun með því að gera hann upp að nýju, fá honum ný hlutverk, nýjan tilgang. Þessi endursmíð stendur nú sem óðast yfir, og hjá þessum mönnum breytir guðinn mynd og eðli með hverju ári sem líður, eftir því, sem smíðavinnunni vindur fram.

Nú geri ég ráð fyrir því að mörgum muni ofbjóða þessi umsögn mín um guðina. Menn muni hugsa sem svo, að þetta sé sprottið af illum hug trúleysingja til trúarinnar, og svona tali engir aðrir en trúleysingjar.

Móti því ber ég hiklaust fram þá staðhæfingu. að það eru einmitt áköfustu trúmennirnir, sem á öllum tímum hafa harðast leikið guðina og háðulegast – aðra en sinn eigin guð. Á öllum tímum eru það trúleysingjarnir, sem mildasta og sanngjarnasta dóma fella um guði og trúarbrögð, og svo mun verða hér.

Trúleysingjar hafa verið til á öllum öldum og með öllum þjóðum. Þeim má með nokkrum sanni skipta í fjóra höfuðflokka.

Í fyrsta lagi tel ég börn. Þau eru öll trúlaus, skammt eða langt fram á aldur. Þau eru að vísu haldin vanmáttarkennd, sem er skilyrði trúar. En þau bera ekki áhyggjur fyrir sínum hag, sem nái nokkuð verulega út fyrir líðandi augnablik. Þau varpa öllum áhyggjum sínum á það fullorðna fólk, sem veitir þeim forsjá, og þurfa því ekki á guðum að halda.

Í öðrum flokki tel ég þá fullorðnu menn, sem skortir undirstöðuskilyrði trúar, vanmáttarkenndina, eða finna svo lítið til hennar, að þeim þykir ekki þörf að bæta upp vanmátt sinn með svo vafasömum ráðstöfunum, sem trúin er. Þessir menn eru talsverður hluti af mannfólkinu á hverjum tíma. Þeirra verður vart í fornritum okkar, og þar er um þá sagt, að þeir trúðu ekki á guð, heldur mátt sinn og megin. Það var að vísu engin trú, þó svona sé að orði kveðið, heldur sjálfstraust. Það er ekki ómerkilegt, að sagnaritararnir skyldu þekkja ástæðuna fyrir trúleysi þessara manna og tilgreina hana, einmitt höfuðástæðuna, skort á vanmáttarkennd.

Í þriðja flokki eru þeir trúlausir menn, sem skilja trúna, vita hvernig hún er undir komin, og fyrir þá sök telja hana gagnslausa fyrir sig til uppbóta á vanmætti, en vilja hins vegar ekki nota hana sem vopn eða vél í viðskiptum sínum við aðra menn.

Í fjórða flokki eru þeir trúlausir menn, sem af ráðnum hug nota trúna sér til hagsbóta, nota hana sem yfirvarp í viðskiptum við aðra menn, til þess að villa þeim sýn eða gera trúarfortölur sér að atvinnu.

Þessa menn, trúarhræsnara, tel ég hér fyrir samræmis sakir. Annars eru þeir ævinlega taldir með trúmönnum og oft fremstir í flokki þar. Mér er þó svo ókært að telja þá meðal trúleysingja, að ég skil þá alveg undan því, sem ég segi um trúleysingja hér á eftir.

Trúmönnum vil ég skipta í tvo flokka, í stórum dráttum.

Í fyrra flokki tel ég þá, sem trúa af innilegri sannfæringu og leita trausts hjá guði til uppbótar vanmætti sínum í lífsbaráttunni og eru sannfærðir um að fá frá honum uppfyllingu óska sinna og vona, þessa heims eða annars heims.

Það er trú þessara manna, sem allir sæmilega menntaðir trúleysingjar hljóta að bera fulla virðingu fyrir.

Í síðari flokki tel ég allan þann fjölda manna, sem játar og rækir trú sína sem sið, alveg eins og menn rækja þann sið að heilsast og kveðjast. Þessir menn nota guð eins og einskonar hjálpargagn, þegar sérstaklega þarf á að halda, ákalla hann þá eða skjalla, en láta hann alveg lönd og leið þess á milli.

Trúlausir menn líta á trúna sem hégóma eða blekking út af fyrir sig. En þeim dettur ekki í hug að neita því, að trúin hefur haft, og hefur enn, mikið og merkilegt gildi fyrir mannlífið, það er að segja fyrir sanna trúmenn. Hún hefur löngum verið flotholtið sem þeir fleyttust á yfir strauma, sem annars hefðu fært þá í kaf. Hún hefur gert líf hundruð þúsunda bærilegt, sem án hennar hefði orðið óbærilegt. Hún hefur magnað máttinn til sjálfsbjargarviðleitni og skyldurækni.

Þetta eru og verða kostir trúarinnar svo lengi, og að svo miklu leyti, sem þetta hlutverk hennar verður ekki leyst á annan hagkvæmari og siðrænni hátt.

Á fyrri tímabilum menningarinnar höfðu flestir fullþroska menn þörf fyrir trú, meira eða minna, sökum vanmáttar síns og vanþekkingar. En sú trúarþörf hefur farið þverrandi að sama skapi, sem þekking manna tók framförum, og að sama skapi, sem samvinna manna og félagslíf þroskaðist. Þau fyrirbrigði, sem menn skildu ekki, urðu orsök til trúar. En þau gátu ekki verið orsök eftir að menn skildu þau.

Þegar viðurkenndar siðareglur félagslífs gerðu hinum sterkari að skyldu að bera byrðar hins máttarminni, þá þurfti hinn máttarminni ekki að leita annarra úrræða til þess að fá byrðarnar bornar. Þannig hlýtur vaxandi samhjálp manna og aukin þekking sí og æ að fækka stoðum undir trúnni.

Við trúlausir menn lítum svo á, að þekking og samhjálp komi mannkyninu meira að notum en trú. við viljum því efla þekkingu og samhjálp, og eyða trúnni að sama skapi sem það tekst.

Þegar ég taldi upp mikilsverða kosti trúarinnar, hafa sumir áheyrendur mínir vafalaust litið á það sem viðurkenningu mína á ágæti trúarinnar, sem komi í mótsögn við önnur ummæli mín um trúna.

Þessum mönnum vil ég svara því einu, að benda þeim á alkunna staðreynd sem er þessi: Rammasta eitur getur verið lífgjafi, – og leiði ég læknana sem vitni í því máli. Trúin á sammerkt við marga hluti um það, hún er út af fyrir sig hvorki góð eða ill, heldur fær þá eiginleika fyrir notkun. Og þó að trúin hafi orðið til blessunar fyrir notkun, þá verður því ekki móti mælt, að hún hefur í annan stað orðið til bölvunar fyrir notkun.

Þessum orðum vil ég finna nokkurn stað, enda þótt flutningstími minn hér marki mér svo þröngan bás, að ég get tæpt á því helsta.

Þeir, sem telja menn á að meta trú meira en skynsemi, þeir vinna á móti skynseminni. Og þar sem skynsemi mannsins er grundvöllur allrar menningar, þá er með þessu verið að vinna á móti þroska menningarinnar. Skynsemin sannar staðhæfingar sínar með vitnisburðum orsakalögmálsins, – með skírskotun til þeirra reglna, sem orsakir og afleiðingar hlýða og alltaf má prófa, eru samræmar, og einu nafni nefnast rök.

Þó að mannkynið hafi búið til 100 þúsund guði, þá hafa ekki enn í dag fengist rökrænar sannanir fyrir tilveru eins einasta guðs.

Þessi fullyrðing mín sætir væntanlega ekki miklum andmælum, því ég veit ekki betur en að kennimenn kirkjunnar haldi því iðulega fram, að eðli guðdómsins verði ekki mælt á kvarða þekkingarinnar. Ég fullyrði líka að kennimenn íslensku kirkjunnar, hver einn og einasti, samsinnir því, sem ég sagði nú um guðina – að einum guði undanskildum.

Á öllum sviðum mannlífsins, öðrum en trúarsviðinu, er þess krafist, að menn hagi hugsun og athöfnum eftir rökrænum reglum. Engin banki í veröldinni vill kaupa af mér víxil með tryggingu í þeirri staðhæfingu minni, að guð muni borga víxilinn á gjalddaga en þegar um andlega velferð einstaklingsins er að ræða, ekki í þessu lífi heldur eilíflega, þá segja trúmennirnir að einstaklingnum sé nóg að trúa því, sem honum er sagt um þá hluti, þó að engin rök renni þar undir.

Ef ég segi við trúmanninn, að á hans guð vilji ég ekki trúa. En ég þekki sjálfur annan guð, sem ég trúi á, og það skuli hann líka gera, þá bregst trúmaðurinn illa við og harðneitar að trúa. Eftir því ætti ég að vera skyldur til að trúa orðum, sem hann hefur eftir öðrum. Hann aftur á móti ekki skyldur til þess að trúa mínum orðum. Fyrir honum er ómerkileg sögusögn, sem búin er að flækjast milli manna og þjóða í 2000 ár – höfð eftir einhverjum menntunarsnauðum manni austur í Asíu – gullvægur sannleikur og óvefengjanlegur. En orð mín sæmilega menntaðs nútíðarmanns, sem hann getur krafið frekari skýringa, þau eru honum einskis virði.

Þessi fyrirlitning trúmannsins á heilbrigðri skynsemi er vissulega ráðin til þess að verka spillandi á dómgreind hans yfirleitt.

Að þessu leyti verkar trúin afmenntandi.

Því er haldið fram, að trúin sé ekki aðeins trygging fyrir velfarnaði í öðru lífi. heldur líka siðbótamál í þessu lífi.

Þess má finna mörg dæmi, að trúin hefur verkað í átt til siðbótar. En hin eru líka dæmin til, að trúin hefur verkað siðspillandi. Og því miður eru þau dæmin augljósari og stórbrotnari. Flest hin hræðilegustu siðaspjöll sem mannkynssagan hefur að segja, hafa verið framin í nafni trúarinnar. Villtar og hálfvilltar þjóðir hafa verið rændar, þrælkaðar og myrtar í nafni trúarinnar. Allar ógnir rannsóknarréttarins á Spáni voru framdar í nafni trúarinnar. Allar galdrabrennur miðaldanna fóru fram í nafni trúarinnar. Stórfelldar styrjaldir, með öllum þeim ógnum, sem eru jafnan samfara, voru háðar í nafni trúarinnar, og svo mætti lengi telja.

Þessum staðreyndum eru margir menn vísir til að hólka fram af sér með því að segja sem svo, að þetta heyri til horfnum tímum og komi trú nútímans ekkert við. Og ég skal ganga inn á það, að láta þau dæmi vera gleymd, ef trúin nú á tímum reynist vera siðbætandi. En ég get ekki fundið að svo sé. Ég hef ekki orðið þess var á minni ævi, að trúmenn séu yfirleitt siðbetri en trúleysingjarnir. Ég fæ ekki séð, að atvinnumenn trúarinnar, prestarnir, séu siðbetri menn yfirleitt en bændur og verkamenn.

Siðgæðið er lögmál félagslífsins og fullkomnast með fullkomnun þess. Allar umbótaframfarir félagslífsins mæta andúð hjá trúnni yfirleitt. Trúin er í eðli sínu íhaldssöm og ófús á breytingar. Um hana gildir það, sem Stephan G. Stephansson segir um Jahve: Hann hefur aldrei of fljótt stutt uppástungur góðar.

Í framfaramálum verkar trúin eins og dragbítur á sleða. Það er einn af hennar miklu ókostum.

Þá vil ég minnast á þá staðreynd, að trúin hefur verið, er, og mun ævinlega verða verkfæri í hendi valdsins. Það styður hvort annað. Trúin viðheldur valdinu og valdið viðheldur trúnni. Með orðinu vald á ég hér sérstaklega við auðvaldið, því að það er nú sterkast og áhrifaríkast allra tegunda valds. Auðvaldið er andstæða félagslífsins, samstarfs manna og bræðralags. Það hefur á hverjum tíma og á hverjum stað aðstöður, sem það þarf að verja gegn áhrifum breytinganna, framfaranna, og er því í eðli og veru íhaldssamt. Valdið finnur í trúnni – sem er íhaldsöm eins og það – útvalið verkfæri til þess að aftra breytingum, hefta menntun lýðsins, með því að beina fræðslunni sérstaklega að áhugamálum valds og trúar, spyrna gegn öllum nýungum, sem líklegar eru til að raska aðstöðu valds og trúar, þar með taldar flestar umbætum í félagsmálum manna. Auðvaldið styður kirkjuna og byrgir hana af fé, svo hún geti haldið uppi her af atvinnu-trúmönnum, málaliði, sem hefur það hlutverk, að halda lýðnum við trúna og frá þekkingunni. Þessir málamenn kirkjunnar, sem hafa það fyrir atvinnu að troða trú í fólkið, verða auðvitað að vinna eitthvað fyrir kaupi sínu. Enda ganga hinir röskustu þeirra hart að verki. Þeirra hlutverk er að þrengja trúnni upp á fólkið, hvar sem við því verður komið. Þeir gera sér enga rellu út af því, hvort maður þarf á trú að halda eða þarf ekki, hvort líklegt er að trúin verði honum til gagns, einskis gagns eða ógagns. Þetta sannast best á því, að þeir eru hvergi eins aðsúgsmiklir eins og við börn og unglinga. Ekkert barn í þessu landi á nokkursstaðar friðlýstan blett eða hæli gegn áróðri þessara atvinnu-trúmanna. Þeim er hið mesta kappsmál að vekja vanmáttartilfinninguna sem víðast og mest, og sem fyrst hjá hverjum manni, svo trúin fái þar jarðveg að vaxa í. Með þessu eru þeir vitandi – og þó reyndar langt um fleiri óvitandi – að búa til mein, svo trúnni gefist sem flest tækifæri til að græða mein. Þessi áróður atvinnu-trúmannanna verður svo vélrænt starf, að þeir eru oftast starblindir fyrir ýmsu athæfi sínu, sem jafnvel er fullkomlega ósamboðið virðingu hins ímyndaða guðs. Er skammt að seilast til dæmis um það, þar sem er bænin. Atvinnu-trúmennirnir halda því fast að fólki að biðja guð um hin og önnur hagsmuna- og geðþóttaatriði. Fólkinu er kennt, að það eigi ekki að sætta sig við forsjá guðs, heldur skuli það gera sér allt far um að hafa áhrif á gerðir hans og fyrirætlanir, það á að snúa guði eins og snældu, eftir sínum eigin hagsmuna- og áhugamálum. Trúlausum mönnum hlýtur að blöskra slíkt virðingarleysi trúmannanna fyrir hinum ímyndaða guðdómi. Hróplegt dæmi upp á virðingarleysi trúmannanna fyrir guði eru áheitin. Jafnvel sjálfur biskupinn svífist ekki þess að auglýsa opinberlega, að þessi maður eða hinn hafi heitið á Strandarkirkju og orðið vel til (og gefur þar með öðrum óbeint bendingu um að gera hið sama). Með þessu er okkur gefið í skyn, að forsjónin, sjálfur guð, hafi unnið það til fyrir 2 kr. hagnað til handa Strandarkirkju að breyta áður gerðu áformi sínu. Slíkt og þvílíkt sem þetta er óræk sönnun þess, að trúin hefur lamandi áhrif á sómatilfinningu manna.

Vegna þess að trúin er handbendi auðvaldsins, eða að því leyti sem hún er það, hlýtur hún að hafa afturdræg áhrif á alla menningu.

Ég hef nú drepið á nokkra ókosti trúarinnar sem ég tel vera þess eðlis, að hafa miður æskileg áhrif á þjóðmenninguna yfirleitt.

Hins vegar vil ég forðast að kasta rýrð á trúna sem einkamál einstaklingsins, þegar einstaklingurinn rækir trú af innri þörf, einlægri sannfæringu, og án þess að veraldleg hagsmunasjónarmið séu þar undir falin. Þá trú á hver maður að mega rækja óáreittur af öllum, og hafa félagsskap við skoðanabræður sína um rækslu slíkrar trúar, hverju nafni sem hún nefnist.

Á sama hátt krefjumst við trúlausir menn þess að mega vera óáreittir af trúnni, og mótmælum því harðlega að trúmenn beiti valdi til þess að gera okkur að kauplausum vinnumönnum trúarinnar. En það eru nú einmitt það sem þeir gera. Þeir beita ríkisvaldinu til þess að láta okkur róa undir kirkjunni, hvort sem við viljum það eða viljum ekki.

Stjórnarskráin lætur líta svo út sem hér sé trúfrelsi í landi. Þetta trúfrelsi nær þó ekki lengra en það, að mönnum er heimilað að velja á milli trúarbragðanna. Þar er blátt áfram gengið framhjá trúlausum mönnum, svo sem væru þeir ekki til, enda þótt þeir skipi vafalaust meirihluta þjóðarinnar.

Í stjórnarskránni er ofur sakleysislega kveðið svo að orði:

„Enginn er skyldur til að inna af hendi persónuleg gjöld til neinnar annarrar guðsdýrkunar en þeirrar, sem hann sjálfur aðhyllist“.

En hvað er um hina, sem enga guðsdýrkunar aðhyllast? Stjórnarskráin steinþegir um það.

Auk þess verður sakleysissvipurinn á þessari grein heldur lítils virði, þegar til framkvæmdarinnar kemur. Þá er allt aftur tekið, sem þarna var lofað, En það stafar af því, að í annarri grein í sömu stjórnarskrá er ákveðin kirkja löghelguð til að vera ríkiskirkja og ríkisvaldinu fyrirskipað að styðja hana og vernda. Þetta verður ríkisvaldið að gera, og gerir, með því að byrgja hana að fé úr ríkissjóði, – fé sem tekið er af skattþegnum ríkisins, án tillits til þess, hvort þeir aðhyllast fremur eina trú eða aðra – eða enga trú.

Þeim mönnum sem ekki eru í þjóðkirkjunni, eða öðrum viðurkenndum trúarbragðaflokki, er gert að skyldu að greiða gjöld, sem annars áttu að renna til þjóðkirkjunnar, til ríkisins (nánar tiltekið til Háskóla Íslands). En þaðan rennur svo nokkuð af þeim til þjóðkirkjunnar.

Það eru ekki smáræðis hlunnindi, að fá heimild til að fara í sveig að markinu, í staðinn fyrir að fara þangað beint!

Við trúlausir menn vitum vel hvernig þessar vífilengjur allar eru undir komnar. Trúmennirnir finna vanmátt sinn til að halda kirkjunni uppi. Þeir vita að á eigin fótum getur hún ekki staðið. Hún verður að hafa stuðning af ríkisvaldinu. Sér til viðhalds verður kirkjan að fá liðstyrk trúlausra manna, og þann liðstyrk knýr hún fram með valdi.

Sem trúlaus maður mótmæli ég þessu ofbeldi, og heiti á alla trúlausa menn að taka undir þau mótmæli með mér.

Robert Green Ingersoll

Robert Green Ingersoll er fæddur í bænum Dresden í New York-ríki í Bandaríkjum Norður-Ameríku, 11. ág. 1833. Faðir hans var prestur, en þótti heldur vekja sundrungu en samheldni í söfnuðinum, vegna frjálslyndis í trúarskoðunum.

Ingersoll las lögfræði og rak lengi málaflutningsstörf í félagi við bróður sinn. En 1866 var hann skipaður ríkislögmaður í fylkinu Illinois. Árið 1877 var honum boðin sendiherrastaða í Þýskalandi, en hann neitaði að taka því starfi.

Ingersoll varð snemma landskunnur fyrir afskipti sín af opinberum málum. Í stjórnmálum fyllti hann flokk lýðveldissinna og var þingsmannsefni þeirra 1860, en náði ekki kosningu. Hann var spekingur að viti, frjálslyndur í skoðunum og frábær mælskumaður.

En það sem mesta athygli vakti á Ingersoll og gerði hann heimsfrægan, var barátta hans gegn íhaldi og þröngsýni kirkjunnar. Um þau efni ritaði hann fjölda bæklinga og blaðagreina. Hafa sum af ritum hans verið þýdd á öll menntamál heimsins.

Það gefur að skilja, að sumt í ritum Ingersolls muni vera orðið úrelt. Skoðanir manna á þeim efnum hafa mikið breyst á 50 árum. Margt af því, sem þá var tekið sem gildur og góður sannleikur almennt, og Ingersoll ræðst harðast á, er nú skoðað í öðru ljósi, bæði af almenningi og kennimönnum kirkjunnar mörgum, t.d. kenningin um helvíti og eilífa hegningu. Ei að síður er margt í ritum hans, sem enn á erindi til almennings og er sígildur sannleikur. Siðbótarstarfi kirkjunnar miðar hægt áfram. Og það er ástæða til að ætla, að því miðaði ekkert, ef ekki væru þar að verki siðbótarmenn, sem standa fyrir utan og ofan kirkjuna, eins og Ingersoll. Hann var einn hinn mesti og göfugasti siðbótarmaður. Hann vildi setja skynsemi og manngöfgi í fyrirrúm fyrir bókstarfstrú og blindum venjukreddum. Hann vildi setja sælu þessa lífs, sem við þekkjum, í fyrirrúm fyrir sælu annars lífs, sem við vitum ekki hvort er annað en tilgáta. Hann vildi ekki, að mennirnir væru að verja tíma og fé í tilbeiðslu guða, sem eru ófullkomnari og ógöfugri en mennirnir sjálfir. Hann vildi ekki láta menningarþjóðir 19. aldarinnar hafa að fyrirmynd mörg þúsund ára gamlar siðareglur hálfvilltra þjóða.

Þess þarf varla að geta, að ritum Ingersolls var illa tekið af mörgum kennimönnum kirkjunnar, en því meiri vinsældum hafa þau jafnan átt að fagna hjá fjölda ágætustu manna þjóðanna.

Ingersoll dó árið 1899.

Pjetur G. Guðmundsson

Guðir

Hver þjóð hefur skapað guð, og sá guð hefur alltaf verið líkur skapara sínum. Hann hataði og elskaði það sem skapari hans hataði og elskaði, og fyllti undantekningarlaust þann flokk sem hafði völdin. Sérhver guð var þjóðguð og hafði andstyggð á öðrum þjóðum. Allir þessir guðir heimtuðu lofsöngva, smjaður og tilbeiðslu. Flestir þeirra höfðu mætur á fórnum og þefur af saklausu blóði var þeim „sætur ilmur“. Allir þurftu þessir guðir ógnar grúa af prestum. Prestarnir kröfðust þess að vera framfærðir af þjóðinni, og þeir höfðu það helst fyrir stafni að hrósa guði sínum og halda því fram, að hann einn væri þess máttugur að eyðileggja alla aðra guði til samans.

Guðirnir voru búnir til eftir óteljandi fyrirmyndum og með furðu margvíslegu sköpulagi. Sumir höfðu þúsund arma, aftur aðrir hundrað hausa; sumir höfðu hálsfestu úr lifandi höggormum. Sumir höfðu kylfu að vopni, aðrir sverð og skjöld, sumir voru í brynju, aðrir höfðu vængi. Sumir voru ósýnilegir, sumir sýndu sig í fullri mynd, en af sumum sást ekki annað en bakið. Sumir voru afbrýðissamir, aðrir einfaldir eins og dúfur. Sumir breyttu sér í menn, aðrir breyttu sér í svani. Sumir brugðu sér í nautslíki, aðrir í dúfulíki. Sumir breyttu sér í heilagan anda og urðu ástleitnir við fagrar dætur mannanna. Sumir voru kvæntir – það hefðu þeir átt að vera allir – en um suma var það álitið, að þeir hefðu allt frá eilífðar morgni verið piparsveinar. Sumir áttu börn, og börnin voru líka guðir og dýrkuð eins og feður þeirra. Flestir voru þessir guðir hefnigjarnir, grimmir, óskírlífir og þekkingarsnauðir. En varla getur okkur furðað á því þó þeir væru fáfróðir, þar sem þeir sóttu allt sitt vit til prestanna.

Guðirnir þekktu ekki einu sinni lögun jarðarinnar, sem þeir sjálfir höfðu skapað. Þeir héldu að hún væri alveg flöt. Sumir héldu að daginn mætti lengja með því að stöðva sólina, að varnarvirki hryndu ef blásið væri í lúðra, og svo lítið þekktu þeir til eðlisfars þeirrar þjóðar, sem þeir sjálfir höfðu skapað, að þeir skipuðu fólkinu að elska sig. Sumir voru svo fávísir, að þeir álitu að maðurinn ætti að trúa í blindni á sjálfs sín hugarburð eða það sem þeir sögðu vera rétt og satt, og að það væri dauðasök að hugsa sér að maðurinn stjórnaðist af athugun, skynsemd og reynslu. Enginn af þessum guðum var fær um að gera sennilega grein fyrir því, hvernig þessi litla jörð var til orðin. Þeir voru allir jafn aumlega fáfróðir í jarðfræði og stjörnufræði. Auk þess voru flestir þeirra mjög lélegir löggjafar.

Guðdómurinn hefur alltaf heimtað auðmjúkustu og undirgefnislegustu dýrkun. Menn urðu að skríða í duftinu til þess að þóknast þeim. Þeir héldu alltaf taum þeirrar þjóðar sem hafði skapað þá, og sýndu þessari „eiginþjóð“ hylli sína með því að veita henni lið þegar um það var að ræða að eyða öðrum þjóðum eða ræna þær.

Ekkert geðjast þessum guðum betur en það, að sjá vantrúarmönnum slátrað. En það sem aftur á móti móðgaði þá mest – og það getum við gengið úr skugga um enn í dag – var það, þegar einhver neitaði því að þeir væru til.

Fáar þjóðir voru svo snauðar, að þær ættu ekki nema einn guð. Það var ákaflega auðvelt að telgja til guði. Og ekki var efniviðurinn dýr. Eftirspurnin á guðamarkaðinum var mikil; himininn offylltist af þessum ófreskjum. Og guðirnir létu sér ekki nægja að halda kyrru fyrir uppi í skýjunum. Þeir voru sí og æ að sletta sér fram í athafnir mannanna. Þeir réðu yfir öllum og öllu. Enginn gat komist hjá afskiptasemi þeirra. Þeir voru með nefið niðri í öllu. Ekkert var of smátt í þeirra augum – ekkert of stórt. Þeir höfðu gát á því ef tittlingur féll til jarðar og þeir litu eftir gangi himinhnattanna. Úr stjörnuskærum hásætum sínum stigu þeir oft niður til jarðar til þess að miðla mönnum þekkingu. Það er í frásögur fært um einn guðinn, að hann fór til jarðar niður í þrumum og eldingum til þess að tilkynna þjóð sinni það, að geitarkið mætti ekki sjóða í mjólk móður sinnar. Aðrir guðir yfirgáfu sína ljómandi bústaði til þess að tilkynna konum að þær mundu ala börn eða ekki ala börn. Einn kom til að kenna presti hvernig hann ætti að sníða og bera brjóstdúk sinn, og hvaða aðferð væri hentugust til þess að hreinsa innyfli fugla. Ef fólkið hasaðist upp á að dýrka einhvern guðinn, eða dró við sig að fæða og klæða presta hans (sem var eitt og hið sama) lét guðinn ævinlega dynja hallæri og drepsóttir yfir vantrúarmennina. Stundum leyfði hann öðrum þjóðum að hneppa þá í ánauð og þrælkun – og selja börn þeirra og konur. En venjulega var hefndarþorsta hans svalað ef hann fékk að drepa frumburði þeirra. Prestarnir ræktu köllun sína með því að segja fyrir þessi ósköp. Og bæri það við að spádómarnir rættust voru þeir ekki seinir á sér að tilkynna, að þessa útreið fengju vantrúarmennirnir vegna þess, að þeir væru allt of naumir á útlátum við þá – prestana.

Guðirnir voru mismunandi. Þróttmestu og voldugustu þjóðirnar áttu þróttmestu og voldugustu guðina. En þær þjóðirnar sem minni voru fyrir sér urðu að láta sér nægja úrkast himnanna. Einn og sérhver af þessum guðum lofaði gæfu og gengi í þessum heimi og öðrum, öllum þeim sem sýndu af sér nógu mikið þýlyndi, en hótaði eilífri bölvun öllum þeim, sem ekki trúðu á tilveru hans, eða létu á sér skilja að einhver annar guð mundi vera honum meiri og sterkari. En hitt aftur, að neita öllu sem guðir kallast, það var og er enn synd syndanna. Þú getur atað hendur þínar í mannablóði, saurgað gott mannorð saklausra manna, misþyrmt barni sem leikur sér í kjöltu móður sinnar, svikið, dregið á tálar, rekið frá þér eiginkonu sem elskar þig og treystir þér – og þrátt fyrir þetta getur þú verið vongóður um afdrif þín í öðru lífi. Þú getur fengið fyrirgefningu fyrir allt þetta. Biblíubankinn getur borgað fyrir þig skuldirnar þó gjaldþrota sé. En reyndu að neita tilveru þessara heilögu anda, þessara guða, – og þú munt reyna að társtokkið andlit náðarinnar afskræmist af heift og hatri. Hliðum himinsins verður lokað með gildum slagbröndum og þú mátt leggja af stað, með hótunarorð um eilífa útskúfun þrumandi fyrir eyrunum og brennimark smánarinnar á enninu, í hið eilífa ráp í nábleiku hálfrökkri helvítis, reikandi og ráðalaus skuggi, eilíflega fordæmdur, dauðasekur maður, sem ekki getur dáið.

Einn af þessum guðum, og einn þeirra sem heimtar kærleika af okkur, þakklæti og dýrkun – og sem enn í dag er dýrkaður, að svo miklu leyti sem sálarlausir helgisiðir geta kallast dýrkun – birti eiginþjóð sinni svo hljóðandi herlög.

„Þegar þú býst til að herja á borg, þá skalt þú bjóða henni frið. Og ef hún veitir friðsamleg andsvör og lýkur upp fyrir þér, þá skal allur lýðurinn, sem í henni finnst, vera þér ánauðugur og þjóna þér. En vilji hún ekki gera frið við þig, heldur eiga ófrið við þig, þá skalt þú setjast um hana. Og þegar drottinn, guð þinn, gefur hana í hendur þér, skalt þú deyða með sverðseggjum allt karlkyn sem í henni er, en konum, börnum og fénaði og öllu sem er í borginni, öllu herfanginu, mátt þú ræna handa þér og neyta herfangs óvina þinna, þess er drottinn, guð þinn, gefur þér. Svo skalt þú fara með allar þær borgir, sem eru mjög í fjarska við þig og ekki eru af borgum þessara þjóða. En í borgum þessara þjóða, sem drottinn, guð þinn, gefur þér til eignar, skalt þú enga mannsál láta lífi halda...“

Er unnt að hugsa sér nokkuð jafn andstyggilegt? Getur þú trúað því, að nokkur setji slík lög sem ekki er svarinn óvinur alls mannkynsins? Taktu eftir því, að sá her, sem fékk þessar fyrirskipanir, var innrásarher. Friður var boðinn með því skilyrði að fólkið beygði sig undir þrældómsok ofbeldismannanna. En ef einhver hafði dug og djörfung til þess að verja heimili sitt, að berjast fyrir börn og konu, þá skyldi sverðið engum hlífa – ekki einu sinni barninu í reifunum.

Þannig er honum varið þessum guði sem við eigum að dýrka. Fyrir honum eigum við að falla á kné og segja að hann sé góður, hann sé réttlátur, hann sé miskunnsamur, hann sé kærleikurinn. Við erum hvattir til að bæla niður hverja göfuga tilfinningu í okkur sjálfum, fótumtroða alla viðkvæmni hjartans. Ef við neitum að viðurkenna opinberlega að við séum óvitrari – viðurkenna að við séum lygarar – þá verðum við útskúfaðir, hataðir, ataðir sauri og bannfærðir í þessum heimi. Og jafnframt hótar þessi sami guð að taka til að kvelja okkur í eilífum eldi á sömu stundu sem dauðinn leyfir honum að hremma okkar varnarlausu sálir.

Látum lýðinn hata! Látum guðinn bölva og bannfæra! Við skulum fræða lýðinn, þverskallast við guðinn og afneita honum.

Í bók þeirri sem biblía nefnist, úir og grúir af greinum, sem eru hverttveggja í senn, óheilráðar og auðvirðilegar. Og þessi bók er lesin í skólunum í því skyni að innræta börnum okkar kærleika, viðkvæmi og göfugt hugarfar! Og í stjórnarskrám landanna er vitnað í þessa bók sem undirstöðu undir borgaralegu siðgæði og réttlæti!

Furðulegt er það, að kirkjan skuli ekki hafa ofsótt neinn fyrir það að ætla guð illann, þar sem hún þó hefur slátrað hundrað milljónum manna fyrir þá sök að þeir höfðu haldið því fram að guð væri góður. Rétttrúnaðarkirkjan getur aldrei fyrirgefið þeim sem sagði: „Guð er kærleikurinn.“ Það hefur alla tíð verið álitin ljósasta sönnun um hreina og ómengaða trú, að hún kennir að allir menn – karlar, konur og börn – hafi unnið til eilífrar fordæmingar. Það hefur alla tíð verið skoðað sem trúarvilla að segja: „Guð mun fyrirgefa öllum og frelsa alla.“

Vegna þess að biblían er orð guðs, er þess krafist af okkur að við höldum uppi vörnum fyrir þessar ógeðslegu kenningar. Í raun og veru hefur aldrei verið til, og mun aldrei verða til, nein gild sönnun fyrir því að bók hafi verið innblásin af guði. Annars er það fjarstæða að tala um sannanir, ef sannanirnar eru ekki byggðar á jákvæðri þekkingu og samrýmanlegri reynslu. Þegar við viðurkennum að einhver bók sé svo heilög að ekki megi um hana efast eða rökræða efni hennar, þá hneppum við okkur um leið í andlega þrælsfjötra. Það er helber vitleysa að líta svo á, að guð sendi opinberun skynsemi gæddum verum, en hóti svo að kvelja í eilífum eldi alla þá, sem reyna að hagnýta skynsemina til þess að skilja þessa opinberun. Ef við höfum rétt til að nota skynsemi okkar, þá höfum við einnig rétt til að breyta í samræmi við skynsemina. En þá hefur heldur enginn guð rétt til að hegna okkur.

Sú kenning, að eilíf sæla byggist á trú einvörðungu, er ógeðsleg kenning. Hún er yfirsvívirðing allra svívirðinga. Sú skoðun, að trú á Krist verði launuð með eilífri sælu, en ráðaleitun til skynsemi, athugunar og reynslu varði eilífa útskúfunum er svo mikil fjarstæða að ekki er orðum að eyðandi.... Er nokkur sá hugsandi maður til, að hann trúi því að guð verði blíðkaður með blóði. Og þó byggist allt okkar trúarkerfi á þessari skoðun. Gyðingar blíðkuðu Jehóva með blóði fórnardýranna. Kristnir menn kenna, að blóð Jesú hafi mýkt svo skap guðs, að von sé til að fáeinir menn frelsist. Það er nærri óskiljanlegt að mannsandinn skuli geta aðhylst jafn andstyggilegar skoðanir, og eins hitt, að menn með öllu mjalla skuli geta lesið biblíuna og trúað þó eftir sem áður sögninni um guðlegan innblástur hennar.

Þegar ræða er um andlegt frelsi okkar kynslóðar skiptir minnstu máli hvort biblían er sönn eða ekki sönn.

Frelsun í þrælkun er einskis virði. En frelsun úr þrælkun er aftur á móti ómetanlega mikils virði.

Svo lengi sem maðurinn trúir því að biblían sé óskeikul, svo lengi er hann þræll hennar. Það frelsi, sem unnist hefur á þessari öld, er ekki árangur af trú, heldur vantrú – verk óháðrar hugsunar.

Ef skynugur maður á að sannfærast um að biblían sé mannaverk – verk siðsnauðra manna – virðist mér sem ekki þurfi annars við en að hann lesi biblíuna. Lestu biblíuna, alveg á sama hátt og þú lest aðrar bækur, íhugaðu efni hennar, alveg eins og þú íhugar efni annarra bóka; líttu ekki á hana lotningar augum, stökktu óttanum burt úr hjartanu og hindurvitnunum burt úr heilanum. – Lestu svo heilaga ritningu, og þá er ég viss um að þú verður steinhissa á sjálfum þér, að hafa nokkurn tíma aðhyllst þá skoðun, að algóð, alvitur og algöfug vera væri höfundur að þvílíkri heimsku og viðurstyggð...

Forfeður okkar létu ekki lenda við guðasmíðar einar. Þeir voru ekki síður afkastamiklir hagleiksmenn á djöfla. Reyndar voru djöflarnir ekki ætíð frumsmíði, heldur gerðir upp úr guðum, sem voru úr sér gengnir. Sumir höfðu beitt sér fyrir stjórnarbyltingar sem fóru út um þúfur, aðrir höfðu verið teknir fastir þar sem þeir voru í mestu makindum að kyssa konu æðsta guðsins uppi á milli dúnmjúkra himinskýja. Venjulegast höfðu þessir djöflar samúðarþel með mönnum. Og allmerkilegt er það, að í því nær öllum trúarbrögðum, hafa djöflarnir verið mannlundaðri og miskunnsamari en guðirnir. Enginn djöfull hefur nokkru sinni skipað þjónum sínum að myrða börn og kviðrista þungaðar konur. Það voru hinir góðu guðir sem sögðu fyrir slíkum verkum. Það voru hinir náðarríku guðir sem sendu drepsóttir og kvilla. Hungurdauðinn, með öllum sínum hræðilegu ógnum, þar sem deyjandi barn með blóðlausum vörum saug stirðnað brjóst dauðrar móður, var sendur af hinum náðarríku guðum. Enginn djöfull hefur nokkru sinni verið sakaður um þvílík fólskuverk.

Eftir því sem sögur segja var það einn af guðunum, sem drekkti öllu mannkyninu í syndaflóði, að átta mönnum undanskildum. Strandalaust steypiflóðið gleypti alla, unga og gamla, heila sem hruma. Þessi óttalegi sorgarleikur, hinn hryllilegasti sem nokkur prestur hefur getað hugsað, var ekki framinn af djöfli, heldur af svonefndum guði, sem mennirnir í fávisku sinni dýrka enn þann dag í dag. Einn af spámönnum þessara guða, sem tekið hafði konung til fanga, hjó hann í stykki að þjóðinni ásjáandi. Hefur nokkur skósveinn djöflanna gert sig sekan í slíkri grimmd?

Það er sagt, að einn af guðunum hafi gefið út svohljóðandi lagaboð um þrælahald:

„Ef þú kaupir hebreskan þræl, þá skal hann þjóna þér í sex ár; en sjöunda árið skal hann frjáls frá þér fara. Hafi hann komið einhleypur, skal hann einhleypur fara. Hafi hann komið kvæntur, skal kona hans fara með honum. Hafi húsbóndi hans gefið honum konu, og hún hefur fætt syni eða dætur, þá skal konan og börnin vera eign húsbóndans, en þrællinn fara einn. Og segi þrællinn: „Mér þykir, herra, vænt um konu mína og börn, ég vil ekki verða frjáls, þá skal húsbóndi hans færa hann fram fyrir guðina, reka al gegnum eyra honum og festa hann svo við hurðina eða dyratréð; og skal hann þá vera þræll hans ævinlega.“

Samkvæmt þessu gat maður því aðeins orðið frjáls, að hann yfirgæfi konu og börn. Hefur nokkur djöfull sett nokkrum föður svo miskunnarlausa kosti? Hver getur dýrkað slíkan guð? Hver getur beygt kné fyrir slíku skrímsli? Hver getur ákallað slíkan óvætt?

Allir þessir guðir hótuðu að kvelja sálir óvina sinna um alla eilífð. Hefur nokkur djöfull nokkru sinni látið jafn svívirðilega hótun sér um munn fara? Það lakasta, sem hermt er frá djöflinum, er meðferð hans á Job og fjölskyldu hans. En það gerði hann nú samt eftir skýlausu leyfi frá einum af þessum guðum, og í því skyni að skera úr þrætu sem komið hafði upp milli þeirra höfðingjanna um hugarfar Jobs „þjóns míns.“ Fyrstu afspurn, sem við höfum af djöflinum, er að finna í hinu stranga vísindalega heimildarriti, sem nefnt er fimm bækur Móse, og hljóðar þannig:

„En höggormurinn var slægari en öll önnur dýr merkurinnar, sem drottinn, guð, hafði gjört. Og hann mælti við konuna; Er það satt að guð hafi sagt: „Þið megið ekki eta af neinu tré í aldingarðinum“? Þá sagði konan við höggorminn: Af ávöxtum trjánna í aldingarðinum megum við eta; en af ávexti trésins, sem stendur í miðjum aldingarðinum, – af honum, sagði guð, megið þið ekki eta og ekki snerta hann, ella munuð þið deyja. Þá sagði höggormurinn við konuna: Vissulega munuð þið ekki deyja! En guð veit, að jafnskjótt sem þið etið af honum, munu augu ykkar upp ljúkast og þið munuð verða eins og guð og vita skyn góðs og ills. En er konan sá, að tréð var gott að eta af, fagurt á að líta og girnilegt til fróðleiks, þá tók hún af ávexti þess og át, og hún gaf einnig manni sínum, sem með henni var, og hann át... Og drottinn guð sagði: Sjá, maðurinn er orðinn sem einn af oss, þar sem hann veit skyn góðs og ills. Aðeins að hann rétti nú ekki út hönd sína og taki einnig af lífsins tré og eti, og lifi eilíflega! Þá lét drottinn guð hann í burt fara úr aldingarðinum Eden, til að yrkja jörðina, sem hann var tekinn af. Og hann rak manninn burt og setti kerúbana fyrir austan Edengarð og loga hins svipanda sverðs til að geyma vegarins að lífsins tré.“

Af þessu sjáum við, að það gekk bókstaflega eftir, sem djöfullinn hafði heitið. Adam og Eva dóu ekki af þessu, og þau urðu eins og guð að því leyti að þau skynjuðu mismun góðs og ills.

En þessi saga sýnir líka, að guðirnir voru á þeim tímum – eins og enn í dag – smeykir við uppeldi og þekkingu. Kirkjan heldur trúlega vörð um hið háskalega tré þekkingarinnar, og hefur á öllum öldum neytt ítrustu krafta til þess, að aftra mannkyninu frá að eta af ávöxtum þess. Prestarnir hafa aldrei þreyst á að tyggja gömlu lygina:

„Etið ekki af honum og snertið hann ekki, ella munuð þið deyja.“ Og frá öllum predikunarstólum kveður við sama raust, knúin fram að hræðslunni: „Ef þeir eta af honum, munu augu þeirra upp lúkast, og þeir munu verða eins og guð, og vita skyn góðs og ills.“ Þess vegna hatar trúin vísindin og hefur óbeit á þekkingunni. Þess vegna er guðfræðin svarin óvinur heimspekinnar. Þess vegna stendur kirkjan með nakið sverð og heldur vörð um tréð, og bölvar – á sama hátt og sá, sem á að hafa gróðursett það – niður í neðstu undirdjúp, öllum hugdjörfum spekingum, sem eta af ávöxtum þess og verða eins og guð.

Ef sögnin í Mósebókum er sönn, megum við þá ekki vera höggorminum þakklátir? Hann var fyrsti kennarinn, fyrsti postuli þekkingarinnar, fyrsti óvinur heimskunnar, hinn fyrsti sem hvíslaði í mannlegt eyra hinu heilaga orði frelsi, höfundur metnaðargirninnar, lítillætisins, rannsóknarinnar, efasemdanna, framfaranna og menningarinnar.

Kjósum heldur fellibylji og þrumuveður þekkingarinnar en mollulogn fávísinnar og trúarinnar! Rektu mig út úr Eden, ef þér sýnist svo, en láttu mig fyrst finna bragðið af ávöxtum skilningstrésins!

Sumar þjóðir hafa fengið guði sína að láni. Til þeirra guða verður – þó illt sé frá að segja – að telja okkar guð. Gyðingar eru hættir að vera til sem þjóð og þurfa því ekki á neinum guði að halda. Forfeður okkar köstuðu eign sinni á guð Gyðinga, – og hirtu djöful þeirra um leið. Þessi lánaði guð nýtur eins konar dýrkunar enn, og lánaði djöfullinn vekur enn ótta hjá þjóðinni. Það er litið svo á, að hann sé enn að leggja snörur sínar fyrir gálausar sálir okkar, og eigi enn sem fyrri í höggi við guð, og veiti betur.

Það er mjög auðvelt, að því er mér virðist, að gera sér grein fyrir hvernig þessar skoðanir um guði og djöfla eru til orðnar. Þær eru að öllu leyti eðlilegar og guðirnir og djöflarnir náttúrulegir hlutir. Maðurinn hefur skapað þá alla, og mundi vera að skapa þá enn, ef kringumstæður hefðu ekki breyst. En ekki nóg með það, að maðurinn hafi skapað alla þessa guði, heldur hefur hann búið þá til úr því efni sem næst var hendi. Venjulega löguðu menn guðina eftir eigin mynd sinni, gerðu á þá hendur og fætur, höfuð, augu og eyru og gáfu þeim málfæri. Hver þjóð lét guði sína ekki aðeins tala á sína tungu, heldur lagði þeim í munn allar sínar villukenningar í sögu, jarðfræði og stjörnufræði; í fáum orðum sagt, í öllu sem snerti verulegar staðreyndir, Enginn guð var í neinu verulegu frábrugðinn þeirri þjóð sem hafði skapað hann. Svertingjarnir létu guði sína hafa svart höfuð og hrokkið hár. Mongólar létu guði sína hafa gulan hörundslit og svört, skásett augu. Gyðingar gerðu ekki „drottinn“ sinn sjálfir. Ef svo hefði verið, þá væri Jahve með alskegg, búlduleitt andlit og arnarnef. Seifur var Grikki í húð og hár og Júpíter er lifandi eftirmynd rómversks senators. Guðir Egypta höfðu sama þolinmæðissvipinn og sama dauflega yfirbragðið, er við þekkjum sem einkenni þjóðarinnar sem skapaði þá. Guðir Norðurlandabúa klæddust loðskinnum, en guðir Suðurlanda gengu berir. Guðir Indverja höfðu oft hásæti sitt á fílsbaki. Guðir, sem eyjaskeggjar dýrka, eru jafnan syndir eins og selir. Guðir heimskautalandanna eru ákaflega gráðugir í hvalslýsi. Nálega allar þjóðir gerðu myndir af guðum sínum, skornar eða málaðar. Lægri stéttir þjóðanna voru venjulega þeirrar skoðunar, að þessar myndir væru guðirnir sjálfir, og þess vegna tilbáðu þær myndirnar og færðu þeim fórnir.

Við vitum þess dæmi enn í dag, að það getur komið fyrir að þjóð, sem ekki hefur fengið bænheyrslu, kollvarpar guðamyndunum, lemur þær og leikur hraklega og brigslar þeim um vanmátt. „Þú ert þá svona“ segja menn. „Þú færð að búa í veglegu musteri, við skreytum þig með gulli, gefum þér ljúffengasta mat og brennum reykelsi fyrir altari þínu, og þrátt fyrir þetta ert þú svo vanþakklátur að neita því sem við biðjum um.“ Síðan velta þeir guðinum um koll, draga hann eftir forugum götunum og fara með hann sem háðuglegast. En vilji nú svo til, að óskir þeirra uppfyllist um sama leyti, taka þeir til að þvo guðinn og dubba upp með allskonar viðhafnarkækjum; svo fara þeir með hann í musterið aftur, setja hann á sinn fyrri stað og falla svo fram og tilbiðja þennan sama guð sem þeir eru nýbúnir að smá. „Við vorum”, segja þeir „heldur bráðir á okkur, en þú aftur á móti allt of seinlátur að verða við bón okkar. Þetta er sjálfum þér að kenna. En það er gert sem gert er, og skulum við ekkert minnast á það frekar. Ef þú fyrirgefur þetta smáræði, þá skulum við skreyta þig enn meira gulli.“

Maðurinn hefur aldrei verið í hraki með guði. Hann hefur dýrkað nálega alla hluti, jafnvel sóðalegustu og viðbjóðslegustu dýr. Hann hefur dýrkað eldinn, jörðina, loftið, vatnið, ljósið, stjörnurnar, og öldum saman skriðið í duftinu fyrir höggormum og öðrum skriðdýrum. Villimenn gera sér oft guði úr hlutum, sem þeir hafa fengið hjá menntuðum mönnum. Tod-þjóðflokkurinn dýrkar sauðarbjöllu. Kota-flokkurinn dýrkar tvær silfurtölur, sem hann álítur vera hjón, og enn er einn þjóðflokkur sem hefur hjartakóng úr spilum fyrir guð.

Karlmaðurinn hefur alltaf verið líkamlega sterkari en konan, en það er ástæða þess, að meiriháttar guðir eru karlkyns. Hefði konan aftur á móti haft líkamlega yfirburði, þá hefðu þær verur, sem álitnar eru forsjón þjóðanna, áreiðanlega verið sýndar í konulíki, og í staðinn fyrir karlmannabúning hefðu þær þá borið allskonar kvenskraut, hárskrýfingar og annað tildur.

Mér finnst ekkert eðlilegra en það, að hver þjóð búi guð sinn sínum þjóðlegu einkennum, eins og hver einstaklingur gefur guði sínum persónulega eiginleika sjálfs sín.

Maðurinn hefur engar hugmyndir og getur engar haft, að ekki séu þær runnar frá því umhverfi sem hann lifir og hrærist í. Hann getur ekki skilið neitt, sem er ólíkt öllu því sem hann hefur séð eða þekkt. Maðurinn getur stækkað eða minnkað, sett saman eða skilið sundur, fegrað eða afskræmt margfaldað eða lagt saman það sem hann sér, það sem hann heyrir, það sem hann þekkir, í stuttu máli allt sem hann verður var við með tilstyrk skilningarvitanna. En hann getur ekki skapað af engu. Hann fer þá fyrst að tala um almætti, þegar hann hefur séð hvað máttur getur náð langt. Hann verður að lifa til þess að geta talað um ódauðleika. Hann verður fyrst að gera sér grein fyrir tímanum áður en hann fer að tala um eilífð. Hann verður fyrst að gera sér grein fyrir andlegum hlutum áður en hann fer að tala um guð. Hann verður fyrst að þekkja mátt hins illa áður en hann fer að tala um djöful. Þeir fáu sólargeislar gleðinnar, sem smogið hafa inn í hálfrökkur tilveru hans, hafa skapað hjá honum hugmyndina um himnaríki. Sársaukinn, í allskonar myndum, hefur skapað hjá honum hugmyndina um helvíti. Allar þessar hugmyndir eiga rót sína að rekja til staðreynda. Fyrir hverri þeirra er aðeins ein staðreynd. Seinni viðbætur eru ekki annað en árangur af stækkun, smækkun, samsetning, aðgreining, skemmdum lagfæringum og margföldun þeirra ástæðna sem fyrir eru svo að lokum verður úr þessu mannvirki, sem ekki er annað en ósamsætt samsafn af því sem maðurinn hefur skynjað með tilstyrk þeirra tækja sem skilningarvit kallast. Þetta er því líkast eins og ljón væri búið arnarvængjum, nautsklaufum, hrossasterti, kengúrupung og fílsrana. Hugsmíði okkar er afkáralegt furðuverk, en við getum samt aðgreint og þekkt einstaka hluta sem það er samansett af.

Alveg á sömu lund er því varið um alla guði sem mennirnir hafa gert.

Út fyrir náttúruna getur maðurinn ekki farið, ekki einu sinni í huganum, upp yfir náttúruna getur hann ekki klifið og niður fyrir náttúruna getur hann ekki hrapað.

Í fávisku sinni héldu menn að öll fyrirbrigði væru athafnir andlegra valda – og sérstaklega gerðar með tilliti til mannsins. Að viðhalda góðu samkomulagi við þessi völd var, og er enn, takmark allra trúarbragða. Maðurinn beygði kné sín af ótta eða í því skyni að biðja um aðstoð, eða þakka greiða sem hann áleit sér hafa verið gerðan, Með tilbeiðslu hugði hann sig geta blíðkað þá verur sem hann hafði fallið í ónáð hjá af einni eða annarri ástæðu. Þrumur og eldingar skutu honum skelk í bringu. Fyrir eldgosum varð hann örmagna af ótta. Stórir skógar krökkir af grimmum óargadýrum, tröllvaxnir höggormar sem liðuðust í fylgsnunum ómælisstærð hafsins, ljómandi halastjörnur, válegir myrkvar hátíðleg þögn stjörnuhiminsins, og framar öllu öðru sífelld nálægð dauðans, allt þetta kom inn hjá honum þeirri sannfæringu, að hann væri leiksoppur illra og ósýnilegra valda. Alls kyns kynjasjúkdómar, sem á hann lögðust: Kalda, hitasótt, slag, niðurfallssýki, náttmyrkur og fáránlegir draumar, sem mynduðust í heila hans, allt þetta kom inn hjá honum þeirri hugmynd, að hann væri sí og æ ofsóttur af óteljandi illum öndum. Þó var sumt sem honum virtist benda til þess, að þessir andar væru ekki allir jafn máttugir, og ekki heldur allir jafn illviljaðir, að hinn sterkari meðal þeirra kæmi fram vilja sínum gegn hinum sem máttarminni væru, og þá var auðsætt að maðurinn gat verndað líf sitt með því einu, að koma sér í mjúkinn hjá þeim sem sterkastur var og öðlast vernd hans og aðstoð. Þess vegna leitaði maðurinn sér athvarfs með bænum, áköllunum, dýrkun og fórnum... þessar skoðanir virðast hafa verið almennar hjá nálega öllum villtum þjóðum.

Þeir voru tímarnir, að sjúkir menn og sturlaðir voru álitnir haldnir af illum öndum. Um þúsundir ára var öll læknislist í því innifalin, að reka burt þessa illu anda. Það voru prestarnir sem önnuðust það. Og ekki gekk það þegjandi og hljóðalaust. Þeir þeyttu lúðra, börðu bumbur, þeyttu hrossabresti og ráku upp við og við, afskræmilegustu óhljóð. Kæmi þessi gauragangur ekki að haldi, varð að leita aðstoðar hjá einhverjum af sterkari öndunum.

Menn álitu það afar mikilsvert að þóknast öndunum og koma sér vel við þá. Villimanninum var það kunnugt, að gjafir blíðka skap manna, og því bauð hann öndunum það besta sem hann átti. Þó hjartað ætlaði að springa, þá fórnaði hann öndunum kærasta barninu sínu. Hann gat með engu móti hugsað sér guð öðruvísi en sjálfan sig og því var hann sannfærður um, að völd himnana mundu að minnsta kosti hrærast til meðaumkvunar yfir megnum og sárum harmi hans. Það var um villimennina áður eins og siðaða menn nú – ein stéttin lifði á annarri og auðgaðist á eymd hennar. Sumir menn tókust á hendur að mýkja skap guðanna og kenna mönnum hvaða skyldur þeir áttu að rækja gagnvart hinum ósýnilegu völdum. Þannig myndaðist prestastéttin. Prestarnir létust vera meðalgöngumenn, sem gætu jafnað á milli reiði guðanna og máttleysis mannanna. Þeir voru verjendur mannanna fyrir dómstóli guðanna. Þeir gátu snúið sér til hins ósýnilega heims með mótmæli og bænaskrár. Og þeir komu þaðan aftur með skipanir, umboð og vald. Mennirnir féllu fram á ásjónur sínar fyrir sínum eigin þjónum, og þessir þjónar, prestarnir, notuðu sér þá virðingu sem stafaði af ímynduðu sambandi þeirra við guðina, til þess að gera meðbræður sína að auðmjúkum og hræsnisfullum þrælum. Sjálfur Kristur – sonur guðs, sem hann sagðist vera – kenndi, að menn væru haldnir af illum öndum og færði oft, eftir því sem sagan segir, sönnur á uppruna sinn og ætlunarverk, með því að reka hópa af djöflum út úr samlöndum sínum. Það má jafnvel segja að höfuðstarfsemi hans hafi verið, að stökkva djöflum á flótta. Og alltaf hylltu þessir útreknu djöflar hann sem hinn sanna Messías – og má það kallast hugulsemi af þeim og þægilegt fyrir hann. Trúaðir menn hafa sem sé á öllum tímum skoðað vitnisburð djöflanna alveg óskeikulan. Höfundum Nýja testamentisins virðist vera sérstaklega hugarhaldið að bera þá fyrir sig sem heimildir.

Sú staðreynd, að Kristur gat staðist freistingar djöfulsins, þótti sanna til fullnustu að hann nyti aðstoðar guðs, eða að minnsta kosti, stæði ofar mannlegum verum. Matteus guðspjallamaður hefur sögu að segja um tilraunir, sem djöfullinn gerði til þess, að freista þessa ímyndaða guðssonar.

Sú saga er á þessa leið:

„Þá var Jesús leiddur af andanum út í óbyggðina, til þess að hans yrði freistað af djöflinum; og er hann hafði fastað fjörutíu daga og fjörutíu nætur, þá tók hann loks að hungra. Og freistarinn kom og sagði við hann: Ef þú ert guðssonur þá bjóð þú, að steinar þessir verði að brauðum. En hann svaraði og sagði; Ritað er: Maðurinn lifir ekki af brauði einu saman, heldur af sérhverju orði, sem fram gengur af Guðs munni. Þá tekur djöfullinn hann með sér inn í borgina helgu og setti hann á þakbrún musterisins, og segir við hann: Ef þú ert Guðs sonur, þá kasta þér niður, því ritað er: Hann mun fela þig englum sínum og þeir munu bera þig á höndum sér, til þess að þú steytir ekki fót þinn við steini. Jesús sagði við hann: Aftur er ritað: Ekki skaltu freista Drottins, Guðs þíns. Enn tekur djöfullinn hann með sér upp á ofur hátt fjall og sýnir honum öll ríki heimsins og dýrð þeirra og sagði við hann: Allt þetta mun ég gefa þér, ef þú fellur fram og tilbiður mig.“

Nú segja kristnir menn að Jesús hafi verið guð.

Látum vera að svo hafi verið. En þá gat djöflinum varla verið ókunnugt um það. Og samt fór djöfullinn með hann – eftir því sem sagan segir – upp á turna musterisins og reyndi að fá hann, almáttugan guðinn, til þess að kasta sér niður úr flughæð. Þegar þetta tókst ekki, fór djöfullinn með hann – skapara og stjórnanda alheimsins – upp á himinhátt fjall og bauð honum allan heiminn – þetta sandkorn í ómælisgeimnum – ef hann vildi falla fram og tilbiðja sig, djöfulræfilinn, sem ekki átti svo mikið sem lófastóran blett af landi. Getur það átt sér stað, að djöfullinn hafi verið svona mikill asni? Getum við vegsamað guðdóminn, þó hann léti ekki blekkjast af öðru eins þvaðri?

Takið eftir... Djöfullinn, höfðingi allra skálka, konungur slægðar og hrekkvísi, reynir að múta guði með sandkorni sem guð hafði sjálfur skapað!

Sennilega er hvergi, í öllum heimsins trúarbragðaritum, unnt að finna fáránlegri vitleysu en þessa.

Djöflarnir voru ekki allir eins, eftir því sem biblían segir. Sumir höfðu mál og heyrn, en aðrir voru mállausir og heyrnarlausir. Þeir urðu ekki heldur reknir út allir með sama móti. Erfiðast var að fást við þá andana sem daufdumbir voru. Í guðspjalli sínu segir Markús frá einum „af lýðnum“ sem færði son sinn til Jesú. Það er svo að sjá, sem pilturinn hafi verið haldinn af „mállausum“ anda, sem lærisveinarnir gátu ekki ráðið við. Jesús sagði við andann: „Þú daufi og dumbi andi, ég býð þér, far út af honum, og kom eigi framar inn í hann“. Heyrnarlausi andinn (sem heyrði þessi orð) hrópaði þá hástöfum (þó mállaus væri) og „fór út“. Lærisveinana furðaði á því, hvað Jesú veittist auðvelt að reka út daufdumba andann, og spurðu hann „á afviknum stað“, hvers vegna þeim tækist það ekki. Þá svaraði hann: „Þetta kynið fer ekki út við neitt nema við bæn“.

Er nokkur kristinn maður til, sá sem trúa mundi öðru eins og þessu, ef hann læsi það í einhverri annarri bók? ... Það er annars leiðinlegt um trúmenn, að þeir skuli ávalt læsa niður skynsemina áður en þeir opna biblíuna.

Fyrr á öldum trúðu menn á tilveru djöflanna. Lýðurinn var ekki í neinum vafa um slíkt. Af því spratt sú skoðum, að þeir, sem væru færir um að vinna bug á djöflunum, væru annað tveggja guðir sjálfir, eða nytu aðstoðar guðs. Allir höfundar nýrra trúarbragða hafa fundið sönnun fyrir guðdómlegum uppruna í þeim mætti sínum, að geta ráðið yfir djöflum, eða nema úr gildi náttúrulögmálin. Engir gátu rekið út djöfla nema heilagir menn. Hver sá spámaður, sem ekki áræddi að fara í illdeilur við völd myrkranna, var lítils metinn af almenningi. Æðstu, hreinustu og göfugustu tilfinningar, heilagt og flekklaust líferni, aflaði manninum engrar virðingar á móts við þann hæfileika, að gera kraftaverk og ráða yfir öndum.

Trúin á ill og góð völd átti upptök sín í því, að maðurinn sá allt umhverfis sig náttúrufyrirbrigði sem hann áleit sér heimilt að kalla ýmist gagnleg eða skaðleg. Þau náttúrufyrirbrigði, sem voru honum gagnleg, eignaði hann góðum öndum, en þau sem verkuðu gagnstætt, eignaði hann illum öndum. Þegar menn voru farnir að trúa því, að öll náttúrufyrirbrigði stöfuðu frá öndum, fóru þeir að blanda saman öndunum og náttúrufyrirbrigðunum, sem voru álitin gagnleg eða skaðleg, eftir þeim áhrifum sem þau höfðu á líf mannanna. Góðir andar komu af stað gagnlegu fyrirbrigðunum, en illir andar hinum sem skaðleg voru. Djöfulshugmyndin hefur því af þessum sökum orðið eins almenn og guðshugmyndin.

Margir eru þeirrar skoðunar, að hugmynd verði að vera sönn til þess að geta orðið almenningseign, allsherjarhugmynd, og að allar allsherjarhugmyndir séu meðfæddar, en meðfæddar hugmyndir geti alls ekki verið rangar. Ef sú staðreynd, að hugmynd er almenn, sannar að hún sé meðfædd, og sú staðreynd, að hugmynd er meðfædd, sannar að hún sé rétt, þá verða þeir sem trúa á meðfæddar hugmyndir einnig að viðurkenna, að yfirnáttúrlegur djöfull sé eins sjálfsagður eins og yfirnáttúrlegur guð, og að tilvera djöfulsins sé eins sjálfsögð eins og tilvera guðs. Sannleikurinn er sem sé sá, að guðinn á alltaf rót sína að rekja til gagnlegra, og djöfullinn til skaðlegra náttúrufyrirbrigða. Og það er jafn eðlilegt og rökrétt að álíta, að djöfullinn gæti gert gagn, eins og að álíta að guðinn gæti gert ógagn. Af þessu leiðir, að ef háttstæð og eilíf vera er ein orsök til allra náttúrufyrirbrigða, þá er torvelt að skera úr, hvort sú vera er vinur eða óvinur mannsins. Ef öll náttúrufyrirbrigði væru gagnleg, þá hlytum við að viðurkenna, að þeim væri af stað komið af alls kostar kærleiksríkri veru. Væru þau aftur á móti öll skaðleg, hlytum við að álíta, að þeim væri af stað komið af alls kostar illu valdi. En eins og nú náttúrufyrirbrigðin eru – bæði gagnleg og skaðleg – hljóta þau að vera verk ólíkra anda og andstæðra, kærleiksríkra anda og meinlegra anda. Annars verður að líta svo á, að það séu afleiðing af járnharðri nauðsyn. Og þá tekur sú nauðsyn ekkert tillit til áhrifa þeirra á hag mannanna.

Sú heimskulega hugmynd, að öll náttúrufyrirbrigði stafi frá góðum eða illum öndum, hefur verið, og er enn, ríkjandi um allan heim. Nálega allir menn leita athvarfs í bæninni; það sannar að flestir menn trúi á einhvern anda, sem geti breytt náttúrulegu skipulagi hlutanna. Á þessari stundu eru vafalaust þúsundir manna að ákalla eina eða aðra tilbúna guðsveru, og biðja hana að taka í taumana sér til hagsbóta. Sumir biðja um heilbrigði, aðrir biðja um vernd fyrir ástvin sem er á ferð í fjarlægu landi. Sumir biðja um auðæfi, aðrir um rigningu. Sumir biðja um að ógæfu sé stýrt frá sér, aðrir biðja, – reyndar árangurslaust – um brauð, enn aðrir biðja um trúarvakning. Fáeinir biðja um visku, og aðeins einn og einn á stangli biður guð að gera eins og honum þóknast. Þúsundir biðja um vernd fyrir áleitni djöfulsins, aðrir biðja – eins og Davíð – um hefnd yfir óvini sína, og aðrir biðja guð að leiða sig ekki í freistni. Allar þessar bænir stafa frá og byggjast á þeirri hugsun, að til sé eitthvert vald, sem ekki vilji heldur líka geti haggað skipulagi alheimsins. Þessi trú hefur verið útbreidd með öllum þjóðum og þjóðflokkum. Allar helgar bækur eru fullar af frásögnum um svona hugmyndir. Biblían okkar er engin undantekning hvað það snertir.

Ef við trúum á yfirnáttúrulegt vald, hljótum við eðlilega að líta svo á, að þetta vald vilji skipta sér af rás náttúruviðburðanna, og geti það. Að öðrum kosti er torvelt að hugsa sér hvaða gagn væri að slíku valdi.

„Heilög ritning“ hefur margar furðulegar sögur að segja um þessi afskipti guðdómsins: Dýr tala eins og menn, lindir spretta upp úr þurrum jarðveg, sól og tungl stöðvast á himninum, svo Jósúa fái lengri tíma til að drepa menn, eldurinn hættir að brenna, vatn rís eins og varnargarður, sandur breytist í skrímsli, venjuleg gönguprik breytast, fyrir geðþótta manns, í höggorma, sem síðan gleypa hver annan, ár og lækir streyma upp brattar brekkur, gagnstætt þyngdarlögmálinu, og elta eins og fylgispakur hundur reikandi hirðingjaflokka árum saman um eyðimerkur. Spásagnir er auðveldara að semja en sögulegar sagnir; guða synir dufla við dætur mannanna; kona breytist í saltstólpa, svo merkilegur atburður festist mönnum betur í minni; brennisteinn af bestu tegund, er fluttur inn tollfrítt frá himnum; klæði þola slit í fjörutíu ár; fuglar annast veitingastörf og fæða reikandi spámenn; líkamsþrek er komið undir hárvexti; framliðnir menn rísa upp frá dauðum, til óþægðar fyrir fjandmenn og erfingja; galdrakonur og spámenn tala við skugga framliðinna, og Jehóva sjálfur, sem saumað hafði fötin á Adam og Evu verður að lokum steinhöggvari og leturgerðarmaður.

Skilsmunur himins og jarðar var afnuminn. Dimma jarðarinnar, ljómi himinsins og eldskin helvítis rann allt saman í eitt, svo maðurinn varð að lokum óviss um, hverju svæðinu hann tilheyrði. Hann lifði í algerlega óvirkilegum heimi. Drauma sína og hugsmíðar skoðaði hann sem verulega hluti. Hræðsla hans skapaði ógeðsleg skrímsli. Hann lifði mitt á meðal trölla og álfa, hollvætta og óvætta, verndaranda og drauga, djöfla og guða. Í myrkri og þoku djúpanna var fullt af vængjum og klóm, nefjum og hófum, ranghvolfdum augum og uppglenntum kjöftum, vanskapnaðar ófreskjum með hatursfullum ásetningi og í öllum þeim viðbjóðslegu myndum sem óttinn getur málað á myrkurdúk vanþekkingarinnar.

Menn geta nærri gengið af göflunum þegar þeir hugsa um allar þær þjáningar sem mannkynið hefur orðið að þola þessa löngu niðanótt, allar þær kvalir sem það hefur tekið út, umkringt, sem það áleit sig vera, af illviljuðum öflum og umsetið af grimmum ófreskjum geimsins. Það er engin furða þó maðurinn félli skjálfandi á kné – reisti ölturu og ryði þau í blóði sínu. Það er engin furða þó hann ákallaði fávísa presta og spámenn sér til trausts og halds. Það er ekki að furða, þó hann skriði í duftinu að dyrum musteranna og ákallaði þar í vitfirring örvæntingarinnar heyrnarlausa guði, sem hlustuðu á angistaróp hans.

Þegar villimaðurinn þokast upp úr siðleysisástandinu, missir hann smátt og smátt trúna á líkneskjur sínar, sem gerðar eru af tré og steini og setur í þeirra stað fjölda af öndum. En eftir því sem menning hans þroskast meir, varpar hann á bug minni háttar öndum og fer að trúa á aðeins einn anda, þann sem hann álítur mestan og æðstan. Hann álítur að þessi andi ráði yfir náttúrunni, og til þess að koma sér vel við andann færir maðurinn honum fórnir og dýrkar hann.

Og loks þegar hann finnur og skilur, að hann fær enga hjálp frá þessum ímyndaða guðdómi, finnur og skilur að öll leit eftir almætti hlýtur að verða árangurslaus, finnur að maðurinn getur með engu móti skilið það sem ekki er raunverulegt – þá tekur hann að rannsaka þær staðreyndir sem umhverfis hann eru, þá fer hann smátt og smátt að reiða sig á sjálfan sig einvörðungu.

Þjóðirnar eru nú farnar að hugsa, rannsaka og kappræða. Guðirnir eru reknir burt af jörðinni, smátt og smátt. Það gengur hægt og erfiðlega, en þar vinst þó á, þeim fækkar jafnt og stöðugt. Það er orðin hreinasta undantekning að jafnvel trúaðir menn líti svo á, að yfirnáttúrulegar verur hafi bein afskipti af mannlífinu. Yfirhöfuð kennum við okkur frjálsa orðna. Nú, þegar er búið að finna upp gufuskipið og eimreiðina, og skapa með því hröð viðskipti og vöruflutninga milli landa, er komið í veg fyrir það, að guðirnir geti komið á hungursneyð. Við og við ræna þeir að vísu eftirlætisbarni frá foreldrum þess. En annars má segja, að þeir séu hættir að koma af stað járnbrautarslysum, hættir að sprengja gufukatla eða valda gasolíusprengingum. Ennþá er að vísu kólera, gulusótt og bóla skoðað sem svipa himinsins, en mislingar, kláði og kalda er skrifað á reikning náttúrulegra orsaka. Konungar, afburðasnillingar og stórauðugustu menn eru enn við og við undir sérstakri varðveislu guðanna, en menn, eins og fólk gerist flest, verða að sjá fyrir sér sjálfir eftir bestu getu. Í styrjöldum, milli stórþjóða, láta guðirnir til sín taka og koma fram vilja sínum. En þegar keppt er til verðlauna um eitthvað, er sá vísastur til að vinna, sem bestur er – ef dómarar eru óhlutdrægir.

Kirkjan getur ekki varpað á bug hugmyndinni um sérstaka forsjón. Ef kirkjan gerði það, þá væri hún þar með hrunin til grunna. Kirkjan verður að halda því fram, að bænin sé nauðsynleg – að yfirnáttúrulegt vald hlusti á bænirnar og gangi inn á kröfur alvarlegra, kristinna trúmanna, og að sama vald sé á einhvern hátt allra forsjón...

Klerkur nokkur lét ekkert tækifæri ónotað til þess að innræta syni sínum, að guð vaki yfir öllum sköpuðum skepnum, að tittlingar falli ekki til jarðar án vilja hans, og kærleikur guðs taki til allra verka hans. Það bar við einn dag, að hann sá stork, sem var að vaða í tjörn eftir æti. Klerkur notaði tækifærið til þess að vekja athygli sonar síns á líkamsskapnaði storksins, og hvað sköpulagið væri í góðu samræmi við lifnaðarháttu hans. „Sko“ sagði hann, „hvað fæturnir eru vel lagaðir til að vaða. Sko, hvað nefið er afskaplega langt. Taktu eftir hvernig hann dregur saman sundfitina, þegar hann stígur niður í vatni, og líka þegar hann stígur upp úr því. Með þessu móti kemst hann hjá að gera nokkurn hávaða. Með þessu móti getur hann komist nógu nálægt froskunum, án þess að þeir verði hans varir... „Sonur minn“, hélt hann áfram, „Það er ómögulegt að athuga þennan fugl án þess að sannfærast um gæsku guðs og tilgang. Á þennan hátt hefur hann gefið storkinum tæki til þess að hafa ofan af fyrir sér.“ „Já“, svaraði pilturinn, „víst sé ég gæsku guðs hvað storkinn snertir. En ég get ekki dulist þess, faðir minn, að mér virðist þú líta furðu lítið á velferð froskanna.“

Jafnvel þeir trúmenn, sem svo eru frjálslyndir, að þeir efast um að guðleg völd skipti sér af rás viðburðanna nú á tímum eru þó þeirrar skoðunar, að í upphafi hafi guð sett þau lög, sem náttúran fer eftir. Hann trúir því, að samkvæmt náttúrulögunum geti maðurinn lyft meiri þunga með vogarstöng en án hennar, og að þessi guð hafi komið því svo fyrir, að tveir hlutir geti ekki fyllt upp sama rúm í senn, að hlutur sem eitt sinn er kominn í hreyfingu haldi áfram að hreyfast ef ekkert hindrar, að lengri sé umgerð hrings en þvermál, að ferhyrningur hafi fjórar hliðar jafnstórar, en ekki fimm eða sjö. Hann trúir því, að ráðstöfun guðs hafi þurft til þess að gera heildina stærri en deildina. Hann lítur svo á, að hefði ekki þetta yfirnáttúrulega vald verið til, þá hefði tvisvar einn verið meira en tvisvar tveir og að gönguprik eða snærisspotti hefði haft aðeins einn enda. Eins og gamli spekingurinn skoski, þakkar hann guði fyrir, að sunnudagurinn kemur eftir vikulokin, en ekki í miðri viku, og að dauðinn kemur við endi lífsins en ekki upphaf þess, allt til þess að gera mönnum unnt að búa sig undir helgidaginn og hátíðleik andlátsstundarinnar... Þessir trúuðu menn sjá ekkert annað en tilgang og sjálfráð persónuleg afskipti af öllum hlutum. Þeir segja að alheimurinn hafi verið skapaður og að við getum auðveldlega gengið úr skugga um, að meðulin hafi verið hnitmiðuð eftir tilganginum. Þeir benda á sólskinið, vorregnið, allt sem er fagurt og allt sem er gagnlegt hér á jörðu...

Skyldi þeim aldrei hafa dottið það í hug, að krabbameinið er eins undurfagurt á blómaskeiði sínu eins og rósin? Að það sem kallað er hnitmiðin meðalanna eftir tilganginum kemur jafnt ljóst fram í krabbameininu eins og baldursbránni? Hversu fögur er ekki meltingarstarfsemin! Hve vísdómsleg er ekki aðferðin til að eitra blóðið, svo að það verði fært um að veita krabbameininu næringu! Hve dásamleg er ekki sú hugvitsaðferð, sem kemur öllum líffærum mannsins til þess að gjalda þessu guðdómlega meini skatt! Sjáið hve dásamlega lagvirkt það er, þegar það er að sjúga til sín skjálfandi holdið! Sjáið hvernig það vex og þroskast, hægt en stöðugt! Athugið hina merkilegu gerð á örmjóum rótum þess, sem læsa sig um leyndustu taugar lífsins og tilverunnar! Sjáið hið fagra litskrúð á yfirborði þess! Séð gegnum smásjá er það eitt hið mesta furðuverk að skipulagi og fegurð! Öll þekking og slyngni mannsins megnar ekki að hefta vöxt þess og viðgang! ... Er mögulegt að skoða það og efast samt um ákveðinn tilgang í alheiminum, og að sá, sem upphaf átti að þessu krabbameini, hljóti að vera óendanlega voldugur og óendanlega góður?

Okkur er kennt að alheimurinn hafi verið skapaður. En okkur er líka kennt, að það sé vitleysa að halda, að efnið hafi verið til frá eilífð. Aftur á móti er það talið algerlega ugglaust, að tilvera guðs sé á engan hátt háð tímanum.

Ef einhver guð hefur skapað alheiminn, verður að líta svo á, að til hafi verið ákveðinn tími þegar hann byrjaði að skapa. Bak við það tímamark hlýtur að hafa verið eilífð, þegar ekkert var til – alls ekkert – að undanskildum þessum ímyndaða guði. Ef við föllumst á þessa sköpunarhugmynd, þá hljótum við að hugsa okkur að guð hafi lifað um eilífð í endalausu tómi og algeru iðjuleysi.

Ef við göngum inn á það, að guð hafi skapað heiminn, vaknar sú spurning, úr hverju hann hafi skapað heiminn? Því ómögulegt er að hugsa sér að hann hafi verið gerður af engu. Sem efnislegt hugtak verður „ekkert“ alls ekki notað. Af þessu leiðir að guð – hið eina sem til var – hlaut að hafa skapað alheiminn af sjálfum sér. Alheimurinn er efni, og ef guð hefur skapað efnið, þá hlýtur hann að hafa verið efni sjálfur. Þessi hugmynd hefur vakað fyrir Anaxímandros frá Míletos þegar hann sagði, að „sköpun er upplausn þess sem er óendanlegt.“

Það er sannað, að jörðin mundi steypast inn í sólina, ef aðdráttarafl frá öðrum hnöttum héldi ekki í hana. En þeir hnettir hanga aftur í aðdráttarafli frá öðrum enn fjarlægari hnöttum. Og þannig koll af kolli endalaust.... Þetta sannar, að hinn efnislegi heimur er endalaus. Ef takmarkalaus heimur hefur verið gerður af takmarkalausum guði, hefur hann þá ekki gengið upp í þessum alheimi?

Hugmyndin um skapandi guðdóm hefur fjarað út smátt og smátt, og nálega allir vísindalega hugsandi menn líta nú á, að efnið hafi verið til frá eilífð. Það verður ekki gert að engu, og það sem ekki verður gert að engu getur heldur ekki hafa verið gert af engu. Hinn mesti sigur þessarar aldar er sá, að tekist hefur að sanna, að krafturinn er eilífur og verður ekki rýrður. Efni er ekki unnt að auka né minnka og ekki orku heldur. Orka er ekki til nema í sambandi við efni. Efni er ekki til nema í sambandi við orku. Það er sannanlega óhugsandi að orka sé til án efnis eða fyrir utan náttúruna.

Orka hlýtur að hafa verið til frá eilífð og getur því ekki hafa verið sköpuð. Efnið í óteljandi myndbreytingum: dauð moldin og augu ástvinar, orkan í öllum gervum: frá minnstu hreyfingu til háfleygustu hugsunar, efnið og orkan gagnsanna sköpunarhugmyndina og stríða á móti öllum yfirnáttúrulegum áhrifum.

Hugsunin er orka í ákveðinni mynd. Til þess að hugsa og til þess að hreyfa okkur notum við sömu orku. Maðurinn er líffæri, sem breytir ýmsum öðrum tegundum orku í hugarorku. Maðurinn er einskonar vél. Við látum í hana það sem kallað er matur og fáum úr henni það sem kallað er hugsun. Hve dásamleg er ekki sú verkanaröð, sem breytir mat í hin guðdómlega sorgarleik Shakespeare, Hamlet.

Það er ekki nóg með að guð hljóti að vera efni, hann verður líka að vera líffærakerfi, fær um að breyta ýmsum tegundum orku í hugsun. Ef svo er litið á guðinn hugsi, þá hlýtur hann líka að éta, þ.e.a.s. hann verður að fá næringu fyrir þá orku sem hann eyðir við það að hugsa. Það er ómögulegt að hugsa sér veru, sem um eilífð getur látið úti orku án þess að geta á nokkurn hátt bætt upp þá orku sem eyðist.

En ef hvorki efni né orka hefur verið skapað, hvaða sönnun höfum við þá fyrir því, að til sé yfirnáttúrlegur kraftur? Sennilega mundi guðfræðingurinn svara því svo: „Við höfum lög og skipulag, orsök og afleiðing, og auk þess getur efnið ekki hafa komið sér sjálft í hreyfingu.“ Við skulum taka sem sönnunarástæðu, að ekki sé til nein yfirnáttúruleg vera, en að efni og orka hafi verið til frá eilífð. Ef við svo hugsum okkur að tvær ódeilisagnir hafi rekist á, mundi þá myndast af því nokkur afleiðing? Já. Ef við gerum ráð fyrir, að þær hafi komið með sama hraða úr gagnstæðri átt, hljóta þær að stöðvast báðar við áreksturinn. Það væri líklega afleiðing. Undir þessum skilyrðum væri þarna fyrir hendi efni, orka og afleiðing, án þess að nokkur yfirnáttúruleg vera ætti þátt í. Hugsum okkur svo að tvær aðrar ódeilisagnir, alveg eins og þær sem ég nefndi áðan, rækjust á undir sömu kringumstæðum, mundi þá ekki afleiðingin verða alveg sú sama? Jú, að sömu orsakir skapa sömu afleiðingar er það sem við köllum lög og skipulag. Við höfum þá efni, orku, lög og skipulag, án þess að nokkur yfirnáttúrleg vera eigi þátt í. Nú vitum við, að sérhver afleiðing hefur orsök og sérhver orsök afleiðing. Árekstur ódeilisagnanna myndaði afleiðingu, og þar sem hver afleiðing hlýtur einnig að vera orsök, þá hlaut afleiðingin af árekstri ódeilisagnanna að verða orsök að einhverju öðru. Við höfum þá efni, orku, lög, skipulag, orsök og afleiðing, án þess að yfirnáttúrleg vera eigi þátt í. Efnis- og orkulaust tómið er því eini staðurinn, þar sem eitthvað yfirnáttúrulegt getur átt heima. Hásæti þess er Ginnungagap og hið hálofaða ríki þess skortir alveg efni, orku, lög skipulag, orsök og afleiðing.

En hver kom öllu þessu efni í hreyfingu? Ef efni og orka hafa verið til frá eilífð, hlýtur efnið að hafa verið á hreyfingu frá eilífð. Engin orka getur átt sér stað án hreyfingar. Orkan er sístarfandi og getur aldrei verið í kyrrstöðu. Ef efni og orka hefur verið til frá eilífð, þá er sama máli að gegna um hreyfingu. Í öllum alheimi er ekki til ein einasta ódeilisögn í fullkominni kyrrð.

Guðdómur fyrir utan náttúruna á sér því aðeins stað í engu. Og er ekkert. Ómælisfaðmur náttúrunnar tekur yfir allt efni og alla orku. Það, sem er fyrir utan faðm náttúrunnar, vantar bæði efni og orku og getur því varla verið þess vert, að maðurinn tigni það og tilbiðji.

Tilvera einhvers valds, sem standi fyrir utan náttúruna og sé henni óháð, verður aðeins sönnuð á einn hátt, og það er með því móti, að slíta, þó ekki sé nema um eitt augnablik, sambandið milli orsakar og afleiðingar. Nemið burt úr endalausri festi tilverunnar aðeins einn lítinn hlekk, stöðvið eitt andartak hið endalausa samband og þá eruð þið búin að sanna, svo ekki verður móti mælt, að til sé drottinn yfir náttúrunni. Breytið eitt andartak þeirri staðreynd, að efni bindur efni, – og þá er komin í ljós guð.

Ófullkomnustu villimönnum hefur ætíð verið þetta ljóst. Þess vegna hafa þeir ævinlega heimtað kraftaverk sem sönnun. Trúarbragðahöfundar hefur ætíð orðið að geta breytt vatni í vín, lækna blinda og máttvana með krafti orða sinna og vekja dauða menn til lífs með snertingu einni saman. Til þess að fullnægja kröfum fávísra lærisveina sinna hefur hann orðið að sanna almætti sitt yfir náttúrunni. Á tímum fáfræðinnar var þetta auðvelt. Auðtryggð menntunarlausra manna var nærri takmarkalaus. Fyrir þeim var allt fagurt sem var furðulegt og allt háleitt sem var dularfullt. Kraftaverkið hefur því verið hyrningarsteinninn undir hverjum trúarsið, eða truflun náttúrulaganna. Í einu orði sagt, lygi.

Enginn af stórmennum veraldarsögunnar hefur nokkru sinni reynt að staðfesta sannleik með kraftaverki. Sannleikurinn forsmáir allar kraftaverkasannanir. Það er lygin ein sem heimtar tákn og stórmerki. Kraftaverk hefur aldrei verið framið, og enginn maður, með heilli og vandaðri skynsemi, hefur nokkru sinni álitið sig færan til slíkra verka. Og svo lengi sem ekkert kraftaverk er framið, svo lengi vantar hverja einustu sönnun fyrir því, að til sé vald, hafið yfir náttúruna og óháð henni.

Kirkjan vill að við skulum trúa. En fyrst verður kirkjan, eða einhver af dýrlingum hennar, að fremja kraftaverk, og þá skulum við trúa. Okkur er sagt, að náttúran hafi yfirstjórnanda. Sé svo, þá verður þessi yfirstjórnandi að taka ráðin af náttúrunni, þó ekki sé nema eitt andartak, og við munum viðurkenna sem satt allt sem kirkjan heldur fram.

Nóg höfum við heyrt um þetta skrafað. Við höfum hlustað á fávíslegar og hugsunarlausar predikanir. Við höfum lesið biblíu kirkjunnar og aðrar bækur, sem mikilmenni hennar hafa frá sér sent. Við höfum hlustað á bænir ykkar, hátíðlega kveinstafi og innfjálg amen. En allt þetta er minna en einskis virði. Við heimtum sannanir. Við kirkjudyrnar ykkar biðjum við um ofurlitla staðreynd. Við tökum ofan höfuðfötin, leggjum þau á kirkjubekkina eða við predikunarstólana og áköllum ykkur um eina smástaðreynd. Við vitum allt um þau kraftaverk ykkar, sem þið þykist geta gert. En við þurfum að halda á staðreynd, sem gildi hefur fyrir yfirstandandi tíma. Við biðjum um eitt slíkt, aðeins eitt. Látið okkur í té eina staðreynd í nafni hins kristilega kærleika. Kraftaverkin ykkar eru of gömul. Vitnin, sem að þeim stóðu, eru dauð fyrir nálega tvö þúsund árum. Okkur er alls ókunnugt um, hvert álit þau höfðu á sér í sínu héraði, fyrir trúverðugleik og sannleiksást. Látið okkur í té nýtt kraftaverk og sannið það með vitnum sem nú eru á lífi. Sendið okkur ekki til Jeríkó til þess að hlusta á básúnublástur og ekki heldur í eldinn með Sadrak, Mesak eða Abed-Negó. Neyðið okkur ekki til að fara í sjóinn með Jónasi eða setjast til borðs með Esekíel. Ekkert gagn er í því að senda okkur á refaveiðar með Samson. Við höfum glatað allri virðingu fyrir ösnu Bíleams, þó innblásin væri og gæti mælt mannamál. Það gagnar ekkert að sýna okkur fiska með peninga í munninum, eða vekja athygli okkar á þeim aragrúa manna, sem fékk saðning af tveim fiskum og fimm byggbrauðum. Við biðjum um nýtt kraftaverk. Og við viljum fá það núna. Kirkjan hlýtur að geta látið svo mikið sem eitt af hendi rakna! Að öðrum kosti verðum við að líta svo á, að hún hafi ekkert fyrir sig að bera.

Fyrr á öldum sannaði kirkjan tilveru guðs síns með því að hagga við atvikakeðju náttúrunnar. Það var ákaflega auðvelt þá, að fremja kraftaverk. Það varð meira að segja um eitt skeið svo almenn iðja, að kirkjan varð að leggja fyrir presta sína, að hætta kraftaverkum. Og nú staðhæfir þessi sama kirkja – eftir að mennirnir hafa öðlast ofurlítið meiri þekkingu – að hún geti ekki framið eitt einasta kraftaverk. En ekki nóg með það, hún staðhæfir, að vöntun kraftaverka, hin stöðuga og óslitna rás orsaka og afleiðinga, sé sönnun fyrir tilveru yfirnáttúrlegs valds. Það er nú samt sem áður staðreynd að hin óslitna keðja orsaka og afleiðinga er einmitt sönnun fyrir því gagnstæða.

Sir William Hamilton, einn af merkustu talsmönnum guðfræðinnar frá síðari tímum, fer um þetta efni svofelldum orðum: „Það er svo langt frá því, að náttúrufyrirbrigðin sanni nokkuð um tilveru guðs, að þau eru miklu fremur sönnunargögn fyrir málstað þeirra, sem afneita henni. Fyrirbrigðin í hinum efnislega heimi eru háð óbreytilegum lögum, koma fram og endurtakast í sömu óbreytilegu röðinni og sanna aðeins blindan mátt vélrænnar nauðsynjar.“

Náttúran er ekki annað en óslitin keðja af starfandi orsökum. Hún getur ekkert skapað, en hún getur breytt til óendanlega. Þar er um ekkert upphaf að ræða og engan endir.

Í flokki trúaðra manna, viðurkenna þeir sem gáfaðastir eru, að í hinni efnislegu náttúru sé ekki til nein sönnun fyrir tilveru þess sem þeir kalla guð. Sönnun fyrir tilveru guðs þykjast þeir hafa í heimi andans. Og þeir halda því fram ósköp einfeldnislega, að andinn standi yfir náttúrunni eða sé í rauninni í andstöðu við hana. Þeir halda því fram, að maðurinn sé alveg sérstætt sköpunarverk. Að hann hafi geymdan, einhversstaðar í heila sínum, guðdómlegan neista, ofurlítinn hluta af „hinni miklu frumorsök.“ Þeir segja, að efnið geti ekki framleitt hugsun, en að hugsun geti framleitt efni. Þeir segja, að maðurinn hafi anda, og því hljóti að vera til andi, meiri en andi mannsins. Gætu þeir ekki alveg eins sagt: Guð er andi, og því hlýtur að vera til andi meiri en andi guðs? Svo langt sem við getum eygt, er ekki til andi fráskilinn efni. Við getum með engu móti gert okkur grein fyrir hugsun, sem ekki er framleidd í heila.

Sú vísindagrein, sem þeir nota til þess að sanna tilveru anda, sem ekki getur átt sér stað, og valds sem ekki verður skilið, kallast dulspeki eða guðfræði. Guðfræðingar fallast á, að náttúrleg fyrirbrigði lúti að því, að gagnsanna tilveru yfirnáttúrlegs valds, vegna þess að við getum ekki í þessum fyrirbrigðum séð annað en óslitna orsakakeðju – ekkert annað en verkanir vélrænnar nauðsynjar. Þeir skírskota því til þess, sem þeir kalla sjálfsfyrirbrigði, þegar það er að ræða að sanna tilveru æðra valds.

Í sjálfsfyrirbrigðum finnum við nú samt sem áður sömu keðju af verkandi orsökum, sömu vélrænu nauðsynina. Hver hugsun er afleiðing af orsök. Sérhver hvöt, sérhver ósk, sérhver óttatilfinning, sérhver von og sérhver draumur er afleiðing orsakar. Í sál mannsins er hvergi rúm fyrir forsjón eða tilviljun. Náttúruleg öfl og staðreyndir stjórna huganum eins vissulega eins og himinhnöttunum, kvæði er til orðið fyrir náttúruöfl, eins rökrétt og óhjákvæmilega eins og fjöll og stöðuvötn. Í heila mannsins getum við aldrei fundið hugsun sem ekki er afleiðing af orsök. Hvert sálarlegt fyrirbrigði er óhjákvæmileg afleiðing af staðreyndum og orsökum. Það er litið svo á, að sjálfsfyrirbrigðin séu flóknari en efnislegu fyrirbrigðin og þar af leiðandi torskildari. Og vegna þessa torskilda eiginleika, eru þau álitin góð sönnun fyrir tilveru guðs. Enginn leitar uppruna guðs í því sem einfalt er og óbrotið, eða því sem þekkt er og skiljanlegt, heldur í því sem er flókið, óþekkt og óskiljanlegt. Fáviska ykkar er guð. Við skiljum þessa vísindagrein ykkar.

Þegar við köstum á glæ þeirri kenningu, að eilíf vera hafi skapað öfl og efni og stofnað lög til að stjórna öflum og efni, fellur af sjálfu sér niður hugmyndin um afskipti forsjónarinnar. Og sannur prestur verður þá ekki framar eins og málpípa einhvers ímyndaðs guðdóms, heldur talsmaður náttúrunnar. Og frá þeirri sömu stundu hættir kirkjan að vera til. Kertin brenna út á rykugum ölturunum en mölur étur snjáða flauelsdúka í kór og á kjaftastól. Biblían kemst í skáp með Vedabókum, Eddu og Kóran, en hlekkir mannskemmandi trúar hrynja af sálum mannanna.

„En“ segja trúmennirnir, „þú getur ekki skýrt allt og skilið allt. Og það sem þú getur ekki skýrt og ekki skilið, það er okkar guð.“

Með hverjum degi sem líður getum við skýrt fleira og skilið fleira en áður. Guðinn ykkar minnkar því dag frá degi.

En trúmaðurinn lætur sér ekki segjast. Hann heldur því fram, að orsök sé til án orsakar og að sú orsök, sem vantar orsök, sé guð.

Því svörum við þannig: Hver orsök fæðir af sér afleiðingu og er alls ekki til sem orsök fyrr en hún hefur fætt af sér afleiðingu. Á sama hátt verður hver afleiðing sjálf að orsök. Í rás viðburðanna getur aldrei orðið til síðasta orsök, af þeirri gildu ástæðu sem sé, að svonefnd síðasta orsök hlýtur að verða móðir afleiðingar og sú afleiðing aftur að orsök. Sé þessari kenningu snúið við, koma í ljós sannindi. Sérhver afleiðing hlýtur að hafa átt sér orsök og hver orsök hlýtur að hafa áður verið afleiðing. Þess vegna getur engin fyrsta orsök hafa átt sér stað. Fyrsta orsök er jafn óhugsanleg eins og síðasta afleiðing. Fyrir utan alheiminn getur ekkert verið til, og í alheiminum getur ekkert yfirnáttúrulegt verið til. Á sömu stundu sem þessi sannindi verða skilin og viðurkennd, á sömu stundu hlýtur trúin á almenna eða einstaka forsjón að hverfa eins og dögg fyrir sólu. Á sömu stundu hljóta mennirnir að varpa á bug þeirri heimskulegu fyrirhöfn, að reyna að þóknast veru sem ekki er annað en hugarburður. Á sömu stundu fara þeir að verja tíma sínum og athygli eingöngu í þarfir náttúrlegra málefna. Þá varpa þeir frá sér þeirri ímyndun, að þeir geti hagnast á bænum og tilbeiðslu. Þá mun óvissan um framtíðina hverfa að miklu leyti og maðurinn fyllast hugrekki vegna sigurs síns yfir náttúrunni og eignast þá háleitu rósemi sem allir játendur hindurvitnanna fara á mis við. Fyrirætlanir mannkynsins verða þá ekki framar fyrir truflunum af íhlutun ímyndaðs almættis, og enginn trúir því framar, að þjóðir eða einstaklingar hljóti vernd eða tortíming af hendi eins eða annars guðs. Þá falla af vísindunum hlekkir guðsóttavenjunnar og fagnaðarboðskaps hleypidómanna svo þau verða fær um að starfa óhindruð á sínum sviðum. Þá verður frjáls rannsókn hafin skilyrðislaust og gerð heyrinkunn hiklaust. Þá mun enginn Agassiz framar hræsna fyrir gyðingaritum, heldur predika í heyranda hljóði þann sannleika, að sköpunarsaga Mósebóka er algerlega ósamræmanleg fullsönnuðum kenningum jarðfræðinnar. Á þeirri stundu sem vísindunum tekst að gera kirkjuna máttvana, munu allir spekingar þora að tala þau orð sem rétt eru og við eiga. Hugstolnir heimspekingar munu fella niður þingafána sína og sigurinn, hinn mikli og síðasti, gera enda á öllu samningamakki ragmennskunnar.

Ef við lítum svo á, að eilíf vera hafi stjórnað og stjórni örlögum þjóða og einstaklinga, þá verðir mannkynssagan ekki annað en andstyggilegur og blóðugur skrípaleikur. Um aldir á aldir ofan hafa hinir þrekmiklu fótumtroðið þá sem minni máttar voru, illgjarnir og samviskulausir menn tælt og þrælkað einfeldninga og sakleysingja. Hvergi nokkurs staðar í árbókum mannkynsins getum við fundið þess dæmi, að guð hafi komið þeim til liðs sem minna mátti sín.

Mennirnir ættu að hætta að vænta aðstoðar frá himnum. Á þessum tímum ættu menn að vita, að himnarnir hafa ekkert eyra að heyra með og enga hönd að hjálpa með. Nútíminn er rökrétt afkvæmi þess sem liðið er. Það hefur aldrei verið til og mun aldrei verða til nein tilviljun.

Ef ósiðir skulu afnemast, þá verður maðurinn að afnema þá. Ef þrælar eiga að fá frelsi, þá verður maðurinn að gefa þeim frelsi. Ef ný sannindi eiga að koma fram, þá verður maðurinn að afla þeirra. Ef nakinn á að fá skjólflíkur, þá verður maðurinn að gefa honum þær, ef hungraður á að fá mat, ef réttlæti skal ráða, ef verkamaður skal hafa laun, ef hindurvitni skulu eydd, ef varnarlausir skulu hljóta vernd, og ef rétturinn yfirleitt á að sigra þá verðir það allt að verða fyrir atbeina mannsins. Sigurvinningar framtíðarinnar verða verk mannsins, og einskis annars. Svo langt aftur í tímann, sem hugur okkar nær, sjáum við að náttúran myndar, endurmyndar og umturnar látlaust og tilgangslaust. Hún hryggist hvorki né gleðst. Hún myndar manninn tilgangslaust og tortímir honum tregalaust. Hún þekkir engan mun þess sem gagnlegt er eða skaðlegt. Eitur og næring, sorg og gleði, líf og dauði, hlátur og grátur gildir hana allt einu. Hún er hvorki grimm eða náðug. Hún lætur ekki skipast fyrir smjaðri né tárum. Hún skilur ekki hvers vegna menn spenna greipar í bæn. Hún gerir engan greinarmun á eitri höggormsins og göfuglyndi mannsins. Einungis fyrir tilstilli mannsins er til orðin í náttúrunni vitundin um gott, satt og fagurt. Svo langt sem við vitum er maðurinn æðstur af öllum andlegum verum.

Og þó heldur maðurinn áfram að ala þann hugarburð, að til sé vald, ofar náttúrunni og óháð henni, og reyna að ná hylli þessa valds með siðakreddum, tilbeiðslu og hræsni. Bestu kröftum sínum hefur hann varið til þess að þjóna þessum hugarburði. Allar ógnir galdranna áttu rót sína í blindri trú á tilveru alvondrar veru, sem stæði fyrir utan náttúruna og starfaði algerlega óháð lögum hennar. Og öll trúarleg hindurvitni stafa frá þeirri skoðun, að til væru tvær verur, önnur ill, hin góð, sem báðar gætu eftir geðþótta umturnað skipulagi náttúrunnar. Trúarbragðasagan er ekki annað en sagan um viðleitni mannanna til að forðast annað þetta vald og koma sér í mjúkinn hjá hinu. Báðar þessar verur gerðu lítið annað en skapa hræðslu og ugg. Kaldlynd lævísi djöfulsins og heift guðs var hvorttveggja jafn hræðilegt. Hvernig sem allt veltist áttu örlög mannanna ævinlega og í öllum greinum að vera komin undir geðþótta óþekktra valda, sem voru hafin yfir öll lög og allar staðreyndir. Svo lengi sem þessari trú er ekki varpað fyrir borð hlýtur maðurinn að skoða sig sem þræl hugaróra, sem engu frelsi heita, hvorki í þessu lífi né öðru.

Maðurinn verður að læra að treysta á sjálfan sig. Biblíulestur veitir honum ekkert skjól í vetrarnæðingum. En íbúðarhús og hlý klæði gera það. Ef hallæri skal afstýra, þá er einn plógur betur til þess fallinn en ein milljón húslestra. Og almennt læknislyf mun bæta úr fleiri sjúkdómum en allar bænir sem upptuggnar hafa verið frá sköpun veraldar.

Jafnvel þó margir ágætir menn hafi reynt að finna samræmi milli óhjákvæmilegrar nauðsynjar og óháðs vilja, milli tilveru djöfulsins og almætti og gæsku guðs, hefur engum tekist það, hve lærður sem verið hefur og fimur á málskýringar. Óskaplega miklu striti hefur verið varið til þess að sanna hugmyndir sem eru algerlega ósamræmar þeim staðreyndum sem við þekkjum. En allir þeir, sem ekki hefur tekist að sannfærast um þetta ímyndaða samræmi, hafa verið dæmdir vantrúarmenn, guðleysingjar og guðníðingar. Kirkjan hefur hervæðst gegn heimspekingum og vísindamönnum og reynt að neyða þá til að neita gildi staðreyndanna, reynt, ef verða mætti, að tæla einhvern Júdas til að afneita skynseminni – skynseminni, sem er einn af frelsurum mannkynsins.

Á „myrkramiðöldum“ réði trúin einu og öllu. Meðal þegna hennar fannst enginn uppreisnarmaður. Gólfin í musterum hennar voru þakin knéfallandi söfnuðum, og auðæfi þjóðanna hlóðust upp um óteljandi helgiskrín hennar. Ágætustu málarar misbrúkuðu snilld sína til þess að gera hugmyndir hennar ódauðlegar og skáldin bundið þær í ljóðum sínum. Vogarskálar réttvísinnar sigu undir gulli hennar. Henni til nytsemdar voru fundin upp hugvitsleg pyndingaverkfæri. Hún byggði musteri handa guði og fangelsi handa mönnunum. Hún þéttskipaði himininn með englum og jörðina með þrælum. Öldum saman fór heiminum aftur, á leiðina niður í svartnætti siðleysisins. Örfáir vantrúarmenn, eða villutrúarmenn, hrópuðu: „Hingað og ekki lengra!“ þegar fáfræðin þuldi bænir í fjálgleik. Það voru þeir sem ruddu brautina fyrir snillinga nítjándu aldarinnar og gerðu þeim unnt að reisa rönd við hindurvitnum mannkynsins og blóðugum trúarkenningum.

Ef mannvitið á að hafa nokkurt raunverulegt gildi, verður andinn að vera frjáls. Óttinn lamar heilann, og í staðinn fyrir að ráðast djarflega að viðfangsefnunum, grípur maðurinn, undir áhrifum óttans, til úrlausna sem aðrir hafa búið til. Svo lengi sem meirihluti manna skríður í duftinu fyrir lítilmótlegum konungum og öðrum höfðingjum, hljóta sálir þeirra að verða undur smáar og lítils virði fyrir augum hins ímyndaða skapara þeirra og guðs. Hvers virði geta hugsanir manna verið í slíkum kringumstæðum? Frumleikinn til að hafa eftir öðrum og mátturinn til að gefa eftir og láta undan, er allt og sumt sem við getum vænst af trúuðum mönnum. Svo lengi sem hverri spurningu er svarað með orðinu „guð“ er öll vísindaleg rannsókn blátt áfram ómöguleg. En undir eins og náttúrufyrirbrigðin eru skýrð á eðlilegan hátt, þrengist svið hins yfirnáttúrulega, en sjónhringur þekkingarinnar víkkar.

Það er orðið alveg gagnslaust að skýra framför eða hnignun þjóða með því að segja „Það er guðs vilji.“ Þess konar skýring gerir engan mun á þekkingu og vanþekkingu og útilokar hvern möguleika til þess að skýra hlutina.

Vilja trúmennirnir halda því fram, að tilgangur vísindanna sé sá, að skýra og ákveða starfsaðferðir guðs? Ef vísindin væru skoðuð frá þeirri hlið, ætti verksvið þeirra að vera, að finna lögmál fyrir geðþóttaathöfnum, þau væru þá ekki annað en stórfengleg tilraun til að ákveða þær reglur, sem almáttugir duttlungar hlytu að fara eftir.

Frá mannúðarinnar sjónarmiði eru vísindin sama og þekking á lögum lífsins og skilyrðum hamingjunnar, þekking á þeim staðreyndum sem umhverfis okkur eru og afstöðu okkar gegn öðrum mönnum og hlutum, – en með þeirri þekkingu kúgar maðurinn náttúruna, ef svo mætti að orði komast, beygir höfuðskepnurnar undir vilja sinn og neyðir blind öfl til að haga sér eftir heila mannsins.

Trúin á sérstaka forsjón eyðileggur anda rannsóknarinnar og getur alls ekki samrýmst persónulegu sjálfstrausti. Hvers vegna skyldi maðurinn vera að reyna að þverbrjóta fyrirætlanir guðs? Hver af ykkur getur bætt alin við hæð sína þó feginn vildi? Afleiðingin af slíkri trú verður sú, að maðurinn lætur sér nægja að baða sig í sólskini vanþekkingarinnar, horfir á liljur merkurinnar og hættir að bera umhyggju fyrir morgundeginum. Með því móti verður maðurinn magnlaus og hættir auðvitað að taka nærri sér, þegar hann telur sig háðan almáttugri veru, sem getur, hvenær sem vera skal, steypt honum niður í undirdjúp helvítis eða hafið hann upp í hæðstu hæðir. Meðan þessi trú var almenn, réði fáfræði, hjátrú og eymd. Maðurinn eyðir til ónýtis kröftum sínum með því að strita við að öðlast hjálp ímyndaðrar, yfirnáttúrulegrar veru. Öld eftir öld var meira að segja mönnum fórnað á altari þessa guðdóms. Til þess að þóknast honum hafa mæður úthelt blóði sinna eigin barna, píslarvottar sungið sigurljóð í brennum, prestur satt sig á blóði, nunnur svarið sig frá algleymingi ástarinnar, öldungar fallið á kné í bæn, konur kveinað og grátið... Allskonar þjáningar hafa verið þoldar og allskonar glæpir drýgðir.

Á þeim mörgu og myrku árum, sem liðin eru, hefur mannkynið þolað ósegjanlegar kvalir. En harðast hafa þeir orðið úti, sem veikir voru fyrir, kærleiksríkir og saklausir. Konur hafa orðið að sæta sömu meðferð og dýr og með börn hefur verið farið eins og skorkvikindi. Heilir flokkar manna hafa verið dæmdir til ánauðar öldum saman... Alstaðar hafa verið framdir glæpir og svívirðingar sem engin tunga getur lýst. Og alla stund, meðan þessu fór fram, hafa þjáðir menn ákallað guð, hungraðir borið fram bænir með visnuðum vörum, kvaldir hrópað um hjálp, en himininn verið blindur og heyrnarlaus.

Hvaða gagn hafa mennirnir haft af guðunum?

Þeirri spurningu verður ekki svarað með því að segja, að guð hafi skapað heiminn, skipað lög og snúið svo athygli sinni í aðra átt, en látið börn sín eftir, vanmátta, fávís og aðstoðarlaus, að þau berðust baráttu lífsins upp á eigin spýtur. Það er engin úrlausn á spurningunni þó sagt sé, að guð muni í öðrum heimi gera suma, eða jafnvel alla þegna sína hamingjusama. Hvaða ástæðu höfum við til að ætla, að vitur, góður og almáttugur andi fari að taka sér fram og gera betur síðar en hann hefur áður gert og gerir enn? Flestu er meira eða minna áfátt í heiminum. Hafi hann verið skapaður af almáttugri veru, hvaða ástæðu er þá til að ætla, að sama vera færi að bæta um verk sín hér eftir? Ef hinn almáttugi „faðir“ lætur meirihlutann af börnum sínum lifa í fáfræði og eymd í þessu lífi, hvaða trygging er þá fyrir því að hann bæti kjör þeirra nokkurntíma? Ætti guð að eflast að mætti? Ætti honum að fara fram í því að vera náðugur? Ætti ást hans á vesalings mannskepnunum að aukast? Getur takmarkalaus viska, vald og kærleikur, nokkurntíma breyst? Getur alfullkomin vera vaxið að fullkomnun.

Prestarnir segja okkur, að þessi heimur sé einskonar skóli, að eymd sú sem vér lifum í, sé til þess ætluð að þroska sálir okkar og að mennirnir geti aðeins fyrir þjáningar betrast, orðið sterkir göfugir og góðir.

Látum nú svo vera að þetta væri satt, hvað verður svo um þá sem deyja í æsku? Eftir þessari kenningu geta kornabörn aldrei náð neinum sálarþroska. Þau voru svo ógæfusöm, að missa af áhrifum eymdarinnar og þjáninganna, og þar af leiðandi eru þau dæmd til að standa á lágu þroskastigi um alla eilífð. Ef prestarnir hafa rétt fyrir sér í þessu, þá er enginn eins ógæfusamur eins og sá sem hamingjusamur er, og við höfum ástæðu til að öfunda þá sem þjást og hryggjast. Ef þjáningar eru nauðsynlegar fyrir þroska mannssálarinnar í þessu lífi, hvernig getur það þá verið að sálarástandið batni í alsælu og gleði himnaríkis?

Kirkjan segir svo, að þessi heimur og allt sem í honum er, hafi verið skapaður í öllum aðalatriðum eins og hann kemur nú fyrir sjónir, að grös, blóm, tré og öll dýr, að manninum meðtöldum, voru sköpuð hvert fyrir sig, og að ekkert óhjákvæmilegt samband eigi sér stað á milli þessara hluta. Þó verður hinn stækasti rétttrúnaðarmaður að viðurkenna, að þurrlendi hefur sumstaðar sokkið í sjó, að sumstaðar hefur sjórinn brotið og gengið á land upp, og að sum fjöll eru nokkru lægri en þau voru á morgni sköpunarinnar. Forfeður okkar þekktu ekki hugmyndina um þróun stig af stigi. Þeir héldu að allir hlutir væru í frumlegu ástandi. Þeir héldu að jörðin hefði komið eins og hún er úr hendi skaparans. Þeir höfðu enga hugmynd um hægfara breyting og þróun um óteljandi ár, heldur héldu þeir að allur hinn mikli aragrúi jurta og dýrategunda hefði verið til frá upphafi.

Setjum svo, að við hittum mann á ey einni, sem hefði lifað þar í eina milljón ára, og setjum svo, að við fyndum hjá honum vagn, gerðan svo haganlega sem best verður á kosið, og setjum svo ennfremur, að hann segði okkur, að þessi vagn væri árangur af vinnu og hugarstriti mörg hundruð þúsund ára, að hann hefði fyrir fimmtíu þúsund árum notað svo sléttan eintrjáning sem unnt var að fá, áður en honum hugkvæmdist að kljúfa hann í tvennt svo hann yrði helmingi léttari en hefði þó sama yfirborð, að það hefði tekið hann mörg þúsund ár að finna upp á því að hafa hjól undir þessari fjöl, að hjólin, sem hann notaði fyrst, voru heilar fjalir kringlóttar og að kostað hefði fimmtíu þúsund ára hugarstrit að finna upp að hafa speli í hjólinu og umgerð utan um, að hann hefði í margar aldir notað hjól án þess að hafa stillifleyg í ásendunum, að enn liðu hundruð þúsund ár þar til honum hugkvæmdist að nota fjögur hjól í staðinn fyrir tvö, að hann öldum saman hafði vagninn á undan sér þegar hann fór niður brekkur til þess að halda aftur af honum og að tilviljun ein kom honum á lag með að búa til hemil á hjólin. Ættum við svo af þessu að draga þá ályktun, að þessi maður hefði frá fyrstu gerð verið frábærlega hugvitssamur hagleiksmaður? Setjum svo, að við fyndum hann í ágætlega gerðu húsi, og að hann segði okkur, að í þessu húsi hefði hann búið í fimm hundruð þúsund ár, áður en honum hugkvæmdist að gera þak yfir húsið, en hurðir og glugga hefði hann fundið upp alveg nýlega. Mundum við þá segja, að hann hefði frá fyrstu gerð verið framúrskarandi fullkominn og listfengur byggingameistari?

Eða er það ekki svo að framfarir í vinnubrögðum sýni framfarir þess sem vinnur?

Mundi almáttugur, góður og alvitur guð, sem ætlar sér að búa til manninn, byrja á lægstu lífverum með svo fábrotnum líffærum sem unnt er að hugsa sér og vera svo að umbæta þetta frumsmíði smátt og smátt um óteljandi aldaraðir þar til loks að úr því yrði maðurinn? Mundi hann eyða, á þann hátt, óteljandi öldum til þess að búa til ófullkomnar lífsmyndir, sem hann svo yrði að hætta við aftur? Getur mannleg skynsemi fundið nokkurn snefil af visku í því háttalagi, að þekja jörðina með fáránlegum skriðdýrum, sem lifðu einvörðungu á kvölum og tortímingu annarra lífvera. Eða finnst mönnum það skynsamlegt, að gera jörðina svo, að vitsmunum gæddir menn geta ekki þrifist nema á litlum hluta af yfirborði hennar? Geta menn metið mikils þá miskunnsemi, sem hefur gert heiminn svo, að hvert dýrið étur annað, hver munnur er sláturhús, og hver magi gröf? Er unnt að finna alvisku og algæsku í almennu og eilífu blóðbaði?

Hvaða álit mundum við fá á föður, sem léti börnum sínum í té miklar jarðeignir, en annaðist um, áður en hann léti þær af hendi, að þar væru gróðursettar þúsundir eitraðra grasa og jurta og þangað settur fjöldi háskalegra villidýra og skriðdýra, gerð fen og foræði sem framleiddu skaðvænlegar lofttegundir, hagaði svo til, að jörðin rifnaði við og við og sylgi ástvini eigendanna og setti nokkur eldfjöll í nágrennið sem fyrirvaralaust gætu spúið eldi og eimyrju yfir börn þeirra? Setjum svo, að þessi faðir varaðist að fræða börn sín um, hverjar af jurtunum væru eitraðar, varaðist að fræða þau um jarðskjálfta og leyndi þau áhrifum eldfjallanna. Hvort myndum við þá heldur kalla hann engil eða djöful?

Og þó er þetta einmitt það, sem guð rétttrúnaðarmanna hefur gert.

Eftir kenningu guðfræðinganna, hagaði guð sköpun jarðarinnar sérstaklega eftir þörfum sinna elskulegu barna. Og þó fyllti hann skógana af villidýrum, lagði höggorm í hverja götu, hagaði svo til, að jarðskjálftar yrðu og skeytti yfirborð jarðar með eldgjósandi fjöllum.

Þrátt fyrir þetta er okkur kennt að heimurinn sé fullkominn, að hann sé skapaður af fullkominni veru og hljóti því að vera fullkominn. En í næsta andartaki eru sömu mennirnir vísir til að segja okkur, að heimurinn sé bölvaður, þakinn þyrnum og þistlum, að maðurinn sé dæmdur til eymdar og dauða einungis vegna þess, að kerlingartetrið hún amma okkar sæla, át epli, sem geðþóttafullur guð hafði bannað henni að éta.

Einn af vinum mínum, guðhræddur maður, hafði heyrt það eftir mér, að ég hefði sagt, að heimurinn væri ófullkominn og spurði hvort það væri satt að ég hefði sagt þetta. Þegar ég játaði því, lét hann í ljósi undrun sína yfir því, að nokkur maður skyldi geta gert sig sekan um slíka bíræfni. Hann hélt því fram, að eftir sinni skoðun væri ekki unnt að benda á eitt einasta dæmi því til sönnunar,. „Bentu mér á“, sagði hann, eina einustu endurbót sem þú gætir gert, ef þú værir þess um kominn“. „Það skal ég gera“, svaraði ég, „ég skyldi láta heilbrigði koma í staðinn fyrir sjúkdóma.“ Sú hugsun, að við séum skapaðir og verndaðir af alvísum, algóðum og kærleiksríkum guði, sem hefur fullkomið vald yfir náttúrunni, er í algeru ósamræmi við allar þær þjáningar og alla þá angist sem ríkir í heiminum.

En ef því er að trúa sem prestarnir segja, þá vegur sælan í öðrum heimi upp á móti þessari eymd. Þeir fullyrða, að í himnaríki sé ekki annað til en friður og gleði. Hér á jörðu hrynja hásæti í grunn og heilum þjóðum er drekkt í blóði, milljónir manna þræla undir steikjandi sól og hvínandi svipum... Í himnaríki, aftur á móti, er ekkert til annað en sæla. Jörðin er stráð af pestdauðum líkum ásvina okkar og angistarfullir eftirlifendur mega stumra yfir þeim... En himnesku kyrrðina truflar ekkert um eilífð. Ungbörn deyja úr sulti, eða eru étin upp af höggormum. Samt lifa guðirnir í gleði og fagnaði í himni sínum. Saklausir menn dragast upp og deyja í koldimmum fangelsiskytrum, hugrakkir menn og konur brenna til ösku á píslarvættisbálinu, en á sama tíma bergmála í himnaríki gleðisöngvar hólpinna manna. Út á eyðuhafi berjast skipsbrotsmenn við öldur og storm, en á meðan leika englarnir á gullhörpur. Á jörðinni eru allir stígar krökkir af sjúkum mönnum og ósjálfbjarga aumingjum og í sjúkrahúsunum kveina dauðvona sjúklingar. Á sama tíma svífa englar í sólbjörtum geimi sælunnar. Íbúar himinsins eru mikils til of sælir til þess að geta haft meðaumkun með þjáðum mönnum, allt of gagnteknir af hrifningu fagnaðarins til þess að geta hlustað á kveinstafi harma og hamingjuleysis. Þeir eru blindir og heyrnarlausir orðnir og hjörtun eins og steinn af eilífri sjálfselsku sælunnar. Sjómaðurinn, sem bjargast af, er svo fullur fagnaðar yfir láni sínu, að hann getur ekki varið einu andartaki til þess að hugsa um drukknandi bróður sinn. Himininn gerir ekkert annað en að skotra augunum á eymd jarðarinnar og það augnaráð er fullt af fyrirlitningu sælunnar og kæruleysi hamingjunnar. Borgir fara á kaf í rennandi hraunleðju, jörðin rifnar og þúsundir manna farast, hendur eru teygðar til himins í bæn, en guðirnir eru allt of hamingjusamir til þess að fara að hjálpa börnum sínum. Hlæjandi guðir eiga ekkert skylt við grátandi menn. Fögnuður himnanna yfirgnæfir andvörp jarðarinnar.

Þegar við höfum nú gert okkur grein fyrir hvernig maðurinn skapaði guðina, hvernig hann varð skjálfandi þræll síns eigin sköpunarverks, vaknar auðvitað sú spurning, með hverjum hætti maðurinn hafi losað sig, þó ekki sé nema að nokkru leyti, úr klóm þessara himnahöfðingja, þessara einvaldsdrottna skýanna og harðstjóra? Hvernig gat það atvikast, að honum tókst, að svo miklu leyti sem raun er á orðin, að hrinda af sér heigulslegum ótta og hindurvitnum?

Uppgötvun reglu og skipulags hefur sennilega orðið fyrst til þess að beina huganum á rétta leið af villigötum. Svo fór manninn að gruna, að ekki mundi allt sem fyrir kom, beinst að honum sérstaklega. Hann tók eftir því, að brautir jarðstjarnanna breyttust ekkert, hvað sem mennirnir höfðust að, myrkvar komu með ákveðnu millibili og jafnvel halastjörnur líka. Af þessu sannfærðist maðurinn um það, að myrkvar og halastjörnur mundu engin áhrif hafa á sig fremur en hann hafði áhrif á myrkva og halastjörnur. Hann komst þá á þá skoðun, að þessir hlutir væru ekki til vegna mannsins og honum hvorki til gagns eða ógagns. En af þessu leiddi, að maðurinn fór að athuga myrkva og halastjörnur með aðdáun en ekki ótta. Því næst fór hann að efast um, að hallæri væri sending frá hefnigjörnum og fautalegum guði, heldur mundi það oft eiga rætur sínar að rekja til fáfræði og umhyggjuleysi mannanna. Hann fór að sannfærast um, að farsóttir stöfuðu ekki af völdum illra anda. Hann fann að sjúkdómar stöfuðu af eðlilegum orsökum og þá mátti lækna með eðlilegum ráðum. Og loks varð honum ljóst, að bænir höfðu ekki sömu áhrif og læknislyf. Og sorgleg reynsla sagði honum, að guðir hans væru til engra hluta nytsamlegir, þeir komu honum aldrei til hjálpar ef hann var ekki fær um að hjálpa sér sjálfur. Hann fór einnig að taka eftir því, að einstakar athafnir hans stóðu ekki í neinu sambandi við það sem fram fór í skýjunum, að honum var með engu móti unnt, hversu illskufullur sem hann var, að koma af stað fellibyl eða afstýra fellibyl. Eftir margra alda hugarstrit komst hann loks að þeirri niðurstöðu, að orðahnippingar við prest mundu ekki óhjákvæmilega koma af stað jarðskjálfta. Hann tók eftir því, og undraðist stórum, að elding gat steindrepið góðan mann, þó illur maður slippi skaðlaus frá henni. Hann neyddist til að fallast á þá niðurstöðu, sem öllum öðrum er daprari, að það sigrar ekki alltaf sem rétt er. Hann tók eftir því, að guðirnir tóku ekki alltaf svari þeirra sem máttarminni voru eða saklausir. Við og við sá hann sér til undrunar, að fríhyggjumenn voru hraustir og heilbrigðir ekki síður en aðrir. Einnig tók hann eftir því, að harðir vetur virtust ekki stafa af því, að hann hafði látið undir höfuð leggjast að gjalda tíund til prests og kirkju. Hann fór að gruna, að skipulag alheimsins mundi ekki haggast honum í hag, hvenær sem hann hefði yfir einhverja trúarjátningu. Hann komst einnig að raun um, að mörg börn gerðu sig sek um þjófnað þó skírð hefðu verið á réttan hátt. Honum fór að verða ljós hinn mikli munur á trú og réttlæti og að játendur sama guðs bárust á banaspjótum að yfirlögðu ráði. Hann sá, að trúarbragðakritur fyllti heiminn af hatri og þrælkun. Hann dirfðist líka að draga í efa, að guð mundi nokkru sinni hafa afskipti af rás viðburðanna. Honum urðu kunnar ýmsar staðreyndir, sem komu algerlega í baga við hindurvitnaskoðanir forfeðra hans. Þegar hann rakst á rangar og villandi staðhæfingar í hinum helgu bókum, fór trú hans á algildi þeirra að riða, og þegar hann komst að raun um, hve fáfróðir prestarnir voru í sumum efnum, tók virðing hans fyrir prestshempunni að réna. Þetta var árroði frelsisdags skynseminnar. Menning mannkynsins hefur aukist að sama skapi sem vald trúarinnar hefur þverrað. Og vitsmunaframfarir mannsins eru undir því komnar, hve oft hann getur látið gömul hindurvitni í skiptum fyrir ný sannindi. Kirkjan gerði manninn aldrei færan um að geta, í eitt einasta sinn, komið á slíkum skiptum. En aftur á móti hefur hún beitt öllum sínum mætti til þess að hindra slík skipti. Maðurinn hefur fundið margt rangt í trúarhugmyndum sínum, án þess að kirkjan benti á það. Hann þurfti ekki annað en að lesa biblíuna til þess að verða það ljóst, að guðshugmyndirnar þar voru lægri og siðaspilltari en guðshugmyndir lægstu villimanna. Honum varð það líka fullljóst, við lestur biblíunnar, að hana hlutu að hafa samið menn, sem ekki höfðu snefil af þekkingu á allra almennustu náttúrufyrirbærum. Maðurinn tók líka eftir því, að alltaf voru að koma fram menn, þó strjált væri, sem höfðu djörfung til að segja sannfæringu sína afdráttarlaust. Sérhver öld á einhvern speking, einhvern efunarmann, einhvern rannsóknarmann, einhvern sannleiksvott, einhvern drengilegan verndara réttlætisins og frelsisins, sem með gleði og hugdirfð berst gegn blindu æði hindurvitnanna. Þessir heilögu píslarvottar voru venjulega rifnir í tætlur af guðstrúarmönnum. Sókrates varð að tæma eiturbikarinn vegna skorts á virðingu fyrir guðunum. Hópur trúmanna krossfesti Krist fyrir guðlast. Trúaður maður telur sig vinna sér mest til ágætis, þegar hann fargar óvinum sínum eftir skipun guðs. Orsök allra trúarbragðaofsókna er sambland af ást á guði og hatri til mannanna.

Trúarbragðastríðin, sem ötuðu jörðina blóði, gerðu þó það gagn, að þau vöktu hjá fjölda manna hatur til allra trúarbragða og fyrirlitningu fyrir þeim. Hugsandi menn fóru að efast um guðlegan uppruna þess trúarsiðar, sem kom inn hjá játendum sínum virðingarleysi fyrir rétti annarra. Sumir fóru að bera kristindóminn saman við trúarsiði heiðinna manna, og gátu þá ekki undan komist þeirri sannfæringu, að illa mundi svara kostnaði að láta lífið fyrir þann mun, sem þar var á milli. Þeir urðu líka þess vitandi, að aðrar þjóðir með öðrum trúarsiðum voru hamingjusamari og þróttugri en þeirra eigin þjóð. Þá fór að gruna, að þegar allt kæmi til alls, væri gildi trúar þeirra ekki næsta mikið í raun og veru. Í þrjár aldir samfleytt reyndu kristnir menn að ná gröfinni, sem Kristur einu sinni hafði verið lagður í, undan yfirráðum „vantrúarmannanna.“ Í þrjár aldir samfleytt biðu herskarar krossins hvern ósigurinn öðrum verri fyrir herjum ósvífinna svikara. Þessi óhrekjandi staðreynd sáði frækornum vantraustsins í akur kristninnar, og þúsundir á þúsundir ofan tóku að vantreysta þeim guði, sem sí og æ laut í lægra haldi fyrir Múhameð. Þjóðirnar fóru líka að átta sig á því, að verslunarviðskipti sköpuðu vináttu, þar sem trúin hafði vakið fjandskap, og að trúarástundun kom í bága við friðsemi milli þjóða og einstaklinga. Þeir komust að raun um, að kærleikur til guðanna útrýmdi kærleik til mannanna, að syndauppgjöf var hneykslanleg ósvífni, að þeir sem verstir voru báðu fyrir óvinum sínum af einskærri hræsni og að auðmýkt og harðstjórn voru tvær álnir af sama vaðmáli.

Öldum saman hefur staðið látlaus barátta milli örfárra, hugdjarfra manna og kvenna annars vegar og fáfróðrar, trúandi mergðar hins vegar. Það var baráttan milli trúar og þekkingar. Fámennið hélt fram skynseminni, heiðarleikanum, lögunum, frelsinu, þekktum hlutum og sælu í þessum heimi. Fjölmennið hélt fram óttanum, hleypidómunum, kraftaverkunum, þrælkuninni, óþekktum hlutum og útskúfun í öðrum heimi. Fámennið sagði: „Hugsaðu!“ Fjölmennið sagði: „Trúðu!“

Fyrsta efasemdin var móðurlíf og vagga framfaranna.

En jafnskjótt sem maðurinn hreyfði fingur til rannsókna, reiddi kirkjan hnefann. Stjörnufræðingurinn rannsakaði himingeiminn. Kirkjan brennimerkti á enni hans orðið „guðníðingur“. Og ekki er til ein einasta tindrandi stjarna á himninum, sem ber kristið nafn. Jarðfræðingurinn skellti skollaeyrunum við orðum kirkjunnar. Hann kafaði niður í innyfli jarðarinnar, las sögu hennar á steinbókum og fann fjölda undursamlegra minninga í skauti hennar frá liðnum öldum. Gamlar kenningar urðu að dusti í deiglu efnafræðingsins, en í staðinn komu nytsöm sannindi. Trúarhugmyndunum hefur verið kastað í deiglu vísindanna, einni á fætur annarri. Og eftir hefur ekki annað sést en ofurlítið gjall á botninum. Smásjáin hefur leitt í ljós nýjan heim. Vísindamennirnir hafa hvergi fundið takmörk, og hvergi – hvorki á himni eða jörðu – hafa þeir orðið neins varir, sem kalla mætti yfirnáttúrlegt eða óháð lögmálum náttúrunnar. Þeir hafa hvergi orðið varir minnstu sönnunar fyrir utanaðkomandi áhrifum.

Það eru þessar óræku sannanir, sem hafa komið manninum til þess að varpa af sér oki trúar og hindurvitna. Það eru þessar glæsilegu staðreyndir, sem kippt hafa veldissprotanum úr höndum prestanna.

Í kirkjugarði þeim hinum mikla, sem kallast Urður, hvíla flest trúarbrögð mannanna og nálega allir guðir þeirra. Heilög musteri Indverja eru fornrústir einar. Um súlnaraðir, múrbrúnir og hálfhrunda veggi, vefur sig vínviður. Horfinn er Brahma, hinn gullni glæsti, með fjögur höfuð og fjóra arma. Horfinn er Vishnu, vegandi illskunnar, með þrjú augu og hálsfesti úr höfuðkúpum. Horfinn er Siva, hinn herskái, rauður að lit, sem væri hann baðaður í blóðtjörnum. Horfin er gyðjan Kali. Horfin er Draupadi, hin armhvíta og Krishna, frelsarinn. Ísis er hætt að reika tárastokkin um bakka Nílar og leita að Ósíris dauðum. Reiðilegur skuggi Tyfons fellur ekki framar á öldurnar. Sólin er eins og áður og kyssir, gullnum geislum, varirnar á líkneski Memnons. En Memnon er þögull eins og steinhöllin. Skartdjásnin eru horfin í eyðimerkursandinn og ryksugir smurlingar bíða enn eftir upprisunni, sem prestar þeirra hétu þeim. Gamlar trúarkenningar, höggnar í stein, eru horfnar í ráðgátu gleymdrar og týndrar tungu. Flúinn er Óðinn af fjöllum Norðurlanda. Eins er um Frey og Ými jötunn. Þagnaður er Þór, þursabani og hamar og reið horfin af lofti. Sundruð eru steinvirki Drúídanna fornu og horfin á fjallatindunum hulin aldagömlum mosa. Eldar Persa og Azteka eru kulnaðir í ösku fyrnskunnar, og enginn tendrar, eða elur að nýju þann heilaga eld. Harpa Orfeusar er þögnuð. Bikar Díonýsosar er tæmdur í botn og varpað í sorp. Afródíta er dauður steinn og ástin bifar ekki svanhvít brjóst hennar framar. Ár og lækir streyma sem áður en þar baða sig engir vatnaguðir. Vindurinn þýtur í trjánum, en engir skógarguðir dansa í lundinum. „Hin heilögu goð eru af Ólympusi ærð.“ Fagrar konur geta ekki hænt þau þangað aftur og Danae liggur nakin fyrir ásjónum stjarnanna. Þrumurnar á Sínaí eru þagnaðar að eilífu. Raddir spámannanna eru þagnaðar og landið, sem áður flaut í mjólk og hunangi, er nú eyðimörk ein. Trúarsagnirnar hafa fallið í gleymsku, hver á fætur annarri. Skuggarnir eru horfnir, en staðreyndir og sannindi komin í þeirra stað. Allt yfirnáttúrulegt er horfið. Allt náttúrulegt er við lýði. Guðirnir eru dauðir. Mennirnir lifa.

Það er um þjóðirnar eins og einstaklingana. Þær eiga sitt æskuskeið, þroskaskeið og hnignunarskeið. Sama er að segja um trúarbrögðin. Sömu óhjákvæmilegu örlögin bíða þeirra allra. Guðirnir hverfa með þeim þjóðum, sem þá hafa skapað. Þeir eru skapaðir af mönnunum og verða að deyja eins og mennirnir. Ein öldin vegsamar guði, sem önnur öld forsmáir. Trúarbrögð okkar aldar eru engin undantekning frá þessari almennu reglu. Þau verða höfð að athlægi í framtíðinni. Þegar vegur Indlands var mestur, sat Brahma í hásæti heimsins. Þegar veldissprotinn fluttist til Egyptalands, urðu Ísis og Osíris æðstu átrúnaðargoð mannkynsins. Grikkland náði æðstu völdunum og Seifur var færður í purpurakápu heimsstjórnandans. Jörðin skalf undir herskörum Rómaríkis, og Júpíter kreisti í lófum sér eldingar himinsins. Rómarveldi hrundi. Með blóðugu sverði ruddust kristnir menn til valda og urðu drottnandi þjóðir. Kristur situr nú í gamla hásætinu.... Hver skyldi taka við af honum?

Trúarhugmyndirnar verða máttarminni með hverjum deginum sem líður. Gamli andinn fjarar út úr bókum og játningum. Fölskvalaus undirgefni og óslökkvandi trúareldur voru einkenni kirkjunnar á fyrstu öldum hennar. Nú eru þessi einkenni horfin og koma aldrei aftur. Helgisiðirnir haldast, en gamla trúin dregst upp og deyr í hjörtum mannanna. Rökin eru máð og slitin og sannfæra engan mann framar; og þær ásakanir, sem menn fölnuðu fyrir áður, verka ekki á okkur nútíðarmenn. Við hæðumst að þeim og fyrirlítum þær. Kraftaverkin verða æ fágætari, eftir því sem tímar líða og ályktanir þær, sem sannfærðu forfeður okkar, fullnægja okkur ekki. Milli trúar og þekkingar er ósættanlegur ágreiningur. Þær geta ekki báðar þrifist í sama heila eða sama heimi.

Ég afneita öllum trúarjátningum og öllu því, sem sannindi kallast í trúarbrögðum. En þrátt fyrir það skal enginn finna í hjarta mínu eða á tungu minni eitt einasta niðrandi orð um þær vongóðu og viðkvæmu sálir, sem trúa því, að öll óhljóð geti runnið saman í samræmi; sem trúa því, að allt illt geti orðið gott á einhvern óskiljanlegan hátt; sem trúa því, að yfir og utar öllu sé til vera sem á einn eður annan hátt réttlæti öll mannanna börn. En því meira ásaka ég þá, sem eru svo forhertir að halda því fram, að sáluhjálp sé nálega ófáanleg; sem halda því fram, að fordæming sé aðalreglan; sem halda því fram, að allar leiðir heimsins liggi til helvítis; sem fylla lífið ótta og dauðann skelfingu; sem bölva vöggunni og hæða gröfina. Þessir menn eiga ekki annað skilið en meðaumkvun, fyrirlitningu og þykkju.

Skynsemi, athugun og reynsla – þessi heilaga þrenning vísindanna – hefur kennt okkur, að vellíðan er hið eina sem gott er, að tími hamingjunnar er komin og fullkomin hamingja fæst með því einu móti, að gera aðra hamingjusama. Það er okkur nóg. Í þeirri trú eigum við að lifa og deyja. Væri það hugsanlegt, að mönnum tækist að sanna tilveru yfirnáttúrlegrar veru, þá er nægur tími fyrir hendi að heykjast í hnjáliðunum. En þar til það verður, skulum við standa réttir og bera höfuðið hátt.

Þrátt fyrir þá staðreynd, að trúlausir menn hafa á öllum tímum barist fyrir mannréttindum, að þeir hafa verið ótrauðir forsvarsmenn frelsi og réttlætis öldum saman, skyrrist kirkjan ekki við að bera það á okkur látlaust, að við viljum rífa niður, án þess að byggja upp í staðinn. Kirkjan ætti þó, að minnsta kosti nú á dögum, að skilja það, að það er með öllu ógerlegt að svipta menn skoðunum sínum. Saga trúarbragðaofsóknanna sannar fullkomlega þá staðreynd, að mannsandinn rís á móti hverri tilraun, sem gerð er til þess að kúga hann og binda með valdi. Mannsandinn fylgir gömlum skoðunum, þar til hann er orðinn móttækilegur fyrir aðrar nýrri. Jafnskjótt sem við uppgötvum sannleikann vörpum við villukenningunum frá okkur.

Læknir nokkur vitjaði sjúklings, sem var krypplingur, og bauð honum alla hjálp, sem sér væri unnt að veita. Hann byrjaði á því, að fræða sjúklinginn um eðli sjúkdómsins og verkanir, talaði um áhrif ýmsra lyfja, sagði að hreyfing væri holl, vatn og ljós væri heilsusamlegt, og um margt annað, sem orðið gæti til bóta sjúkum mönnum. Læknirinn talaði af svo miklum lærdómi og sannfæringarkrafti, að krypplingurinn varð loks skelkaður og sagði: „Takið ekki frá mér hækjurnar mínar, þær eru eina stoðin mín, ég væri ósjálfbjarga aumingi ef ég hefði þær ekki.“ „Ég ætla ekki að taka frá yður hækjurnar“, sagði læknirinn, „ég ætla að gera yður heilbrigðan, og þá kastið þér sjálfur hækjunum.”

Vantrúarmennirnir vilja gefa mönnum virkileik jarðarinnar í staðinn fyrir þokuheim skýjanna. Þeir vilja gefa mönnum sannanir og þekking í staðinn fyrir trú og hindurvitni. Þeir vilja gefa huganum frjálsræði í staðinn fyrir kúgun guðfræðinnar.

Við höldum því ekki fram, að við séum alls vísir. Við höldum því ekki fram, að kenningar okkar séu sannar í öllum greinum. Við sjáum ekki fyrir endann á þroska mannsandans. Við getum ekki rakið alla þræði í voð efnis og afls. Saga einnar frumeindar er jafn torskilin ráðgáta, eins og saga alheimsins. Dropinn er eins dásamlegur og hafið. Laufblaðið er eins dásamlegt og allur skógurinn, og eitt sandkorn er jafn furðulegt eins og allar stjörnur himinsins.

Við viljum engar hömlur leggja á ókominn tíma. Við viljum einungis leysa nútímann úr læðingi. Við viljum ekki búa til hlekki á börn okkar. En við viljum brjóta þá hlekki, sem feður okkar suðu saman á okkur. Við erum talsmenn rannsóknar og frjálsrar hugsunar. En við erum ekki nægjusamir um ályktanir. Trúin er síngjörn, það er heimspeki ekki. Vísindin ryðja vegi andans á sama tíma sem trúin reisir fangelsi. Við þykjumst ekki hafa siglt fyrir öll annes og brúað allar torfærur. En við lítum svo á, að betra sé að elska menn en að óttast guði; að það sé meira og háleitara að hugsa sjálfur, en hafa eftir trúarjátningar. Við teljum okkur ekki geta unnið allt á einum degi. En við viljum neyta allra krafta í þágu framfara mannkynsins. Við göngum þess ekki duldir, að takmarkinu er ekki náð, þó búið sé að hreinsa burtu alla guði og yfirnáttúrlegar verur... Takmarkið er hamingja mannsins og vellíðan.

Það er ekki takmark jarðræktarinnar að ryðja skóg. Og það er ekki takmark verslunarinnar að vinna bug á sjóræningjum.

Við leggjum undirstöðurnar undir voldugt musteri framtíðarinnar – ekki musteri allra guða, heldur musteri allra þjóða. Við neytum allrar orku til þess að flýta fyrir því að sá dagur komi, að mannkynið hætti að ala önn fyrir milljónamæringum og betlurum, – burðast með spikhlaðnar landeyður og horaða iðjumenn – sannleika klæddan í tötur og lygi í pell og purpura. Við mænum í eftirvæntingu eftir þeim degi, þegar það verður mest metið, sem nytsamt er, þegar skynsemin tekur sér bústað í heilum allra manna og verður konungur konunganna og guð guðanna.

Andar

I

Skilningi manna og skýringum á lífsfyrirbrigðunum má skipta í þrjá flokka:

Í fyrsta flokki er sá skilningur, að yfirnáttúrleg öfl ráði. Í öðrum flokki er sá skilningur, að náttúruöflin ráði. Þriðji flokkurinn er sambland af hinu hvoru tveggja.

Allt frá árdögum menningarinnar hafa þessar skoðanir staðið á öndverðum meið hver gegn annarri. Og í þeirri miklu baráttu hafa flestir berserkirnir fyllt flokk yfirnáttúrlegu skoðunarinnar. Þeir, sem þá kenningu hylla, halda því fram, að efninu sé stjórnað að öllu leyti af öflum sem eru fyrir utan efnið. En hinir, sem náttúrlegu skoðuninni fylgja, halda því fram að náttúran stjórni sér sjálf, að ekki verði fyrir henni flýtt né hún tafin, að hinn verulegi heimur sé allt, að ómælisfaðmur náttúrunnar taki yfir allt sem til er, og að þau öfl, sem álitið er að til séu utanvið efnið, séu ekki annað en skuggamyndir, andar.

„Þetta er efnishyggja!“, segja menn.

Hvað er meint með orðinu efni?

Ég tek hnefafylli af mold. Ég legg frækorn í þessa mold. Sólin vermir hana og regnið heldur henni rakri. Frækornið fer að þroskast og smátt og smátt verður það að jurt með blómum og blöðum.

Skiljið þið hvernig þetta verður? Eigið þið hægara með að skýra uppruna jurtarinnar en uppruna hugsunarinnar? Hafið þið nokkra minnstu hugmynd um hvað sköpun eða vöxtur er í raun og veru? Og þó talið þið um efnið eins og þið þekktuð til hlítar uppruna þess, eins og þið hefðuð fundið undir rótum fjallanna ráðning á öllum leyndardómum hins efnislega lífs. Vitið þið þá hvað kraftur er? Getið þið fylgst með hreyfingum sameindanna? Eruð þið í raun og veru svo þaulkunnir á sviðum efnisvísindanna að þið skiljið hvernig á því stendur, að frumeindirnar hænast hver að annarri, eða fælast hver aðra? Er ekki alltaf eitthvað það í efninu, sem athugandinn fær ekki skoðað? Hefði ekki verið betra, áður en þið æpið um „efnishyggju“, að þið hefðuð reynt að rannsaka, hvað efnið í raun og veru er. Getið þið hugsað ykkur nokkuð, sem ekki byggist á efnislegum grundvelli? Getið þið hugsað ykkur, að ein einasta frumeind geti orðið að engu? Eða getið þið gert ykkur nokkra hugmynd um, hvernig frumeind skapast? Hafið þið í höfðinu nokkra eina einustu hugsun eða hugmynd, sem ekki er til orðin fyrir hjálp þess sem kallað er efni?

Forfeður okkar neituðu réttmæti efnishyggjunnar. Í duttlungum guða og djöfla fundu þeir skýringar á lífsfyrirbrigðunum.

Um þúsundir ára héldu menn að andar, góðir eða illir, máttugir eða máttlitlir, réðu öllum lífsfyrirbrigðum á einhvern óskiljanlegan hátt, að heilbrigði og sóttir, hamingja og ólán, friður og ófriður, líf og dauði, meðlæti og mótlæti, væri ekki annað en örvar sem þessir andar sendu af bogum sínum, að þokukenndir skuggar hegndu manna börnum eða umbunuðu þeim, að breytni mannanna væri þeim að skapi eða á móti skapi, að snjór og regn, þrumur og eldingar, væru sendingar frá þeim, að þeir blessuðu jörðina með góðæri og bölvuðu henni með hungurdauða, að þeir krýndu konunga eða rækju þá frá ríkjum, að þeir tækju þátt í styrjöldum með því að veita öðrum hvorum lið, að þeir stjórnuðu veðri og vindi, gæfu stundum farmanninum blásandi byr heim í höfn til konu og barna, en létu öðru sinni stórviðri reka brotnar skipsfjalir og bleik lík upp á strendurnar.

Fyrr á tímum héldu menn, að þessir andar væru nærri óteljandi. Loft og vatn og jörð úði og grúði af fjandsamlegum öndum. Á síðari tímum hefur öndunum fækkað, fyrir það að þriðji skoðanaflokkurinn hefur orðið ofan á. En þó eru enn til andar.

Menn hafa alltaf trúað því, að andana mætti blíðka og hafa góða með einhverju móti; að bænir, föstuhald og fórnir, mýktu skap þeirra; að þeir kættust af því, ef byggðar væru kirkjur og musteri; að mannablóð og dýra væri þeim sérlega kærkomið; að menn þóknuðust þeim með viðhafnarsiðum, söng og knéfalli, meinlætum og líkamsskemmdum; að mennirnir yrðu þeim geðþekkir, ef þeir neituðu sér um ánægju heimilislífsins og lifðu á eyðimörkum í ókvæni; að menn héldu uppi heiðri þeirra, með því að finna upp pyndingarverkfæri, brenna trúvillinga og fjötra hugann; að menn vegsömuðu þá með því, að afneita frelsinu, skrifa trúarjátningar og tilbiðja bækur, þylja sálma og trúargreinar, brenna kertum á ölturum og hringja klukkum, gera hvern annan að þrælum og blinda sálirnar.

Í sögu okkar vesalings jarðar hafa allar ógnir og andstyggðir verið framdar af andajátendum, þeim, sem dýrkað hafa þessar holdlausu afturgöngur. Þeir hafa einskis svifist, sem illt er og andstyggilegt.

Frá þessum öndum fengu forfeður okkar alla sína fræðslu. Andarnir voru kennarar þeirra. Þeir voru löggjafar fornaldarinnar, heimspekingar og vísindamenn. Öldum saman héldu andarnir vörð um viskunnar brunna. Þeir blésu mönnum í brjóst að rita bækur. Og þessar bækur voru síðan álitnar heilagar. Ef staðreyndirnar stóðu ekki heima við bækurnar, þá var það verst fyrir staðreyndirnar, en þó einkum fyrir þá, sem fundu staðreyndirnar. Menn trúðu – og trúa reyndar enn – að ódauðleika hugmyndin byggðist á þessum bókum, og að þeir, sem ekki tryðu á þessar heilögu bækur, höfnuðu þar með ódauðleikahugmyndinni og hið sama ætti sér stað, ef menn efuðust um innblástur bókanna.

Ég neita þessu.

Ódauðleikahugmyndin, sem flætt hefur og fjarað í hjörtum mannanna og velt yfir þau óteljandi öldum vonar og ótta, er ekki afkvæmi bókanna eða trúarjátninganna. Hún er ávöxtur mannlegrar viðkvæmni. Og hún mun flæða og fjara í myrkri og örvæntingu svo lengi sem kærleikurinn kyssir dauðbleikar varir. Hún er regnboginn, regnbogi vonarinnar sem blikar í tárum sorgarinnar.

Þessar bækur, sem andarnir sömdu handa okkur, eru ótvírætt vitni þess, að þeir þekktu ekkert til þess heims sem við mennirnir lifum í. Ef þeir þóttust eitthvað vita, þá var það um annan heim! Nálega allt, sem þeir hafa sagt, hefur verið hrakið sem fjarstæður.

Öll völd og yfirráð voru rakin til andanna. Keisarar, konungar og furstar, voru allir umboðsmenn þeirra. Völdin áttu aldrei rót sína að rekja til mannanna. Að þrjóskast við konunginn var sama sem að þrjóskast við andana. Blóð hins seka, og ekkert annað, gat friðað hinn ósýnilega anda eða sýnilega harðstjóra. Lýðurinn átti helst að liggja á hnjánum. Sá var góður, sem féll á kné í bæn. Hinir, sem uppréttir stóðu, voru guðleysingjar eða landráðamenn. Í nafni andanna, og í skjóli valds þeirra, voru mennirnir gerðir að þrælum, rændir og kvaldir. Múgurinn stritaði og þrælaði í frostvindi og sólarglóð, til þess að skjólstæðingar andanna gætu lifað í leti. Múgurinn bjó í hreysum og grenjum, svo fáeinir menn gætu búið í höllum. Múgurinn klæddist tötrum og tuskum, svo fáeinir menn gætu klæðst í purpura og gull. Múgurinn skreið í duftinu, svo fáeinir menn gætu trampað með járnskóm á bökum hans.

En andarnir voru ekki valdsdrottnar, heldur voru þeir líka, eins og áður segir, hinir einu kennarar mannanna.

Þeir kenndu okkur hvernig jarðhnötturinn lítur út. Þeir fræddu okkur á því, að tunglmyrkvar stöfuðu af syndum mannanna; að allur heimurinn sé skapaður á sex dögum; að stjörnufræði og jarðfræði væri uppátæki vondra manna, sem illir andar hefðu blásið þeim í brjóst; að það væri hættulegt að athuga himininn gegnum fjarsjá; að það væri syndsamleg ofdirfska að rannsaka innri gerð jarðarinnar.

Þeir kunngerðu okkur að trú ein sé allra dygða æðst, en efasemdin örgust allra synda; að rannsókn sé ósvífni, sem hegnst verði fyrir með eilífri útskúfun.

Um óralangan tíma mátti svo segja, að allur þorri manna tryði þessu. Þegar svo var í garðinn búið, voru framfarir svo að segja ómögulegar.

Óttinn lamar heilann. Hugrekki skapar framfarir. Bleyðimennskan er trúuð. Hugrekki elur efasemdir. Óttinn fellur á kné og biðst fyrir. Hugrekki stendur upprétt og hugsar. Óttinn er ómennska. Hugrekkið menning. Óttinn er trúarsiður. Hugrekkið vísindi.

Staðreyndir þær, sem þessi ógeðslega trú byggist á, má finna á nálega hverju landi Norðurálfunnar. Þúsundir manna játuðu á sig sakir, – játuðu að þeir hefðu selt sjálfa sig djöflinum. Þeir gerðu grein fyrir ýmsum minni háttar atriðum í kaupunum, skýrðu frá, hvað þeir hefðu sagt og hvað djöfullinn hefði sagt. Þeir játuðu þetta, enda þótt þeir vissu að slík játning yrði þeim að bana, enda þótt þeir vissu að eignir þeirra yrðu gerðar upptækar og börn þeirra rekin á vergang. Þetta er eitt af furðulegustu atriðum sögunnar, ein af greipilegustu mótsögnum mannsandans. Vafalaust trúðu þessir menn sjálfir sekt sinni. Í fyrsta lagi trúðu þeir á galdra eins og staðreyndir, og flæktir í þessari trú urðu þeir vitskertir. Í vitfirring játuðu þeir sig seka. Eins og göngumaður, sem lent hefur í feni, sukku þeir dýpra og dýpra við hverja tilraun til að komast upp úr. Hjátrúin vafði þá óslítandi viðjum. Vonin fór á flótta. Eftir varð ekkert annað, en vitfirringsleg játning.

Allur heimurinn var sem gagntekinn af vitfirringu.

Á dögum Jakobs I var maður tekinn af lífi fyrir það, að hafa komið af stað stórviðri, í því skyni að drekkja manni einum úr fjölskyldu konungsins. Hvað gagnaði honum að neita? Stormar voru á þeim tímum álitnir stafa af völdum djöfulsins – höfðingja lyginnar, sem ræður yfir valdi vísindanna.

Ég vil biðja ykkur að hafa það hugfast, að mennirnir, sem trúðu á þessar fjarstæður, voru höfundar hinna kirkjulegu trúarjátninga okkar.

Kona ein var kærð fyrir Sir Matthew Hall, sem var einn af nafnkenndustu dómurum Englands, sökuð um að hafa með fjölkyngi komið barni til að kasta upp bognum nálum. Einnig lá á henni grunur um, að hafa haft djöfla á brjósti. Hinn hálærði dómari fullyrti fyrir hinum lærða rétti, að enginn vafi gæti leikið á því, að til væru galdrakonur: Mannkynssagan sannaði það, auk þess sem það væri berum orðum kennt í biblíunni.

Konan var fest á gálga og líkið síðan brennt.

Sir Thomas Moore hélt því fram, að ef menn afneituðu göldrum, þá afneituðu menn um leið heilagri ritningu.

Ég get ekki betur séð, en hann hafi haft rétt fyrir sér.

John Wesley trúði fölskvalaust á galdranornir og haggaðist ekki í þeirri trú, þó öll lög, sem það sneru, væru fyrir löngu úr gildi felld í Englandi.

John Wesley var, eins og þið vitið, stofnandi þess trúarflokks sem kallast meþódistar.

Í Nýja Englandi var kona kærð fyrir galdra, sökuð meðal annars um það, að hafa getað breytt sér í tófulíki. Í því ástandi hafði hún orðið fyrir árás af hundum sem bitu hana. Dómstólinn tilnefndi þrjá menn í nefnd, til þess að rannsaka þetta. Þeir gerðu sér mest far um að leita uppi „galdrabletti“; en það voru blettir á húðinni þar sem stinga mátti inn nálum, án þess að konan kenndi sársauka. Þeir gáfu dómstólnum skýrslu um, að slíka bletti hefðu þeir fundið. Konan neitaði samt sem áður að hún hefði nokkru sinni breytt sér í tófulíki. En skýrsla nefndarinnar var metin meira og konan var dæmd sek og tekin af lífi þegar í stað.

Þetta gerðu nú „pílagrímaöldungarnir“, feður hins ameríska frelsis, hinir hreinlífu menn, sem brutust yfir úthafið, til þess að geta í friði og ræði dýrkað guð sinn og ofsótt meðbræður sína.

Á þeim tímum trúðu menn einnig á það, sem á útlendum málum hefur verið kallað lykantroi, þ.e. að sumir menn gætu, með tilstyrk djöfulsins, brugðið sér í úlfslíki. Til er saga um mann, sem úlfar réðust á. Hann gat varist úlfunum og tókst að höggva framan af löppinni af einum þeirra, úlfarnir fóru leiðar sinnar, en maðurinn stakk löppinni í vasa sinn og hélt heim til sín, þegar heim kom, sá hann að konan hans hafði misst aðra höndina. Hann tók löppina upp úr vasa sínum, en hún var þá orðin að konuhönd. Hann kærði konu sína fyrir galdra.

Hún var dregin fyrir dóm, játaði á sig sökina og var síðan brennd lifandi.

Menn voru brenndir fyrir það, að hafa komið á frosti á sumardegi, eða skemmt akra með hagléljum, eða vakið upp stórviðri, valdið því, að korn visnaði eða ölið súrnaði hjá nágrannanum. Ekkert var svo fráleitt, að menn yrðu ekki sakaðir um það og teknir af lífi. Enginn var óhultur um líf sitt. Ákæra var sama sem dauðadómur. Hver og einn hafði líf náunga síns í hendi sér. Og þessi trú, sem ég hef áður minnst á, var svo rótgróin í hugum fólksins, að illur grunur gat fallið á menn, ef þeir létu upp minnsta efa um sanngildi þessarar trúar. Sá, sem opinberlega afneitaði trú á galdra og djöfla, var útflæmdur sem vantrúarmaður.

Menn trúðu því, að dýr væru haldin af djöflum, og að djöflana mætti eyðileggja með því að drepa dýrin. Skynlausar skepnur voru dregnar fyrir lög og dóm og teknar af lífi.

Árið 1470 bar það við í Basel, að hani var ákærður fyrir það að hafa orpið eggi. Gula úr hanaeggi var áburður sem galdranornir hagnýttu, – það var nokkuð sem allir vissu. Haninn var dæmdur til dauða og brenndur með mikilli viðhöfn á opinberum stað. Öðru sinni var gylta og sex grísir kærð fyrir að hafa drepið barn og étið upp að mestu. Gyltan var dæmd til lífláts, en grísirnir sýknaðir – sennilega vegna þess, að þeir voru í æsku. Árið 1740 var kýr ákærð fyrir að vera haldin af djöflinum. Hún var dæmd til dauða og tekin af lífi.

Menn höfðu í frammi hátíðlegar særingar gegn rottum, engisprettum, höggormum og skordýrum, söfnuðust í kröfugöngur og skoruðu á dýrin að verða á burt innan tiltekins tíma, að öðrum kosti var þeim ógnað með hegningu og skaðabótum.

En varlega skulum við fara í það, að brosa að þessum hlutum. Við skulum ekki vera allt of hreyknir af okkur sjálfum og framförum okkar tíma. Við skulum minnast þess, að enn eru til margir, sem standa á þessu sama menningarstigi í andlegum efnum. Ekki eru svo ýkja mörg ár síðan landsstjórinn í Minnesota fyrirskipaði föstu- og bænadag til þess að ákalla æðri völd og fá þau til að eyðileggja engispretturnar, eða að minnsta kosti senda þær til einhvers af hinum ríkjunum.

Í lok 15. aldar var óttinn við galdra orðinn svo almennur, að páfinn, Innocentius VIII., samdi og sendi rannsóknardómurunum sérstakt erindisbréf um að vaka vel yfir slíkum glæpum og hegna fyrir þá. Réttargangi í þess konar málum er lýst í bók sem heitir Malleus Maleficorum („galdrahamarinn“), og samin var af hinum heilaga páfastóli. Í samfleytt tvö hundruð og fimmtíu ár vann kirkjan ósleitilega að hegningum fyrir galdraglæpi, brenndi, hengdi og kvaldi menn, konur og börn. Og mótmælendur voru engu athafnaminni að þessu en kaþólskir menn. Í Genf, t.d., voru fimm hundruð galdrakonur brenndar á þremur mánuðum. Nálægt þúsund manns voru teknir af lífi á einu ári í biskupsdæminu Como. Í Þýskalandi einu saman voru að minnsta kosti þúsund manns teknir af lífi. Síðasta „aftaka“ þar fór fram (í Würtzburg) árið 1749. En í Sviss voru galdrakonur brenndar allt fram á árið 1780.

Í Englandi gengu sömu ósköpin yfir. Lög og fyrirskipanir voru gerð, allt frá dögum Hinriks VI. fram á daga Jakobs I., viðvíkjandi galdraglæpum og hegningu fyrir þá. Síðustu lögin, sem gerð voru um þetta af breska þinginu, voru sett þegar Bacon lávarður var þingmaður í neðri málstofunni. Og þau lög voru ekki felld úr gildi fyrr en árið 1736.

Sir William Blackstone segir í bók sinni: „Skýringar á enskum lögum“: „Að neita því, að til geti verið, eða sé í raun og veru til, galdrar og gerningar, er blátt áfram uppreist á móti skýlausum orðum guðs, bæði í gamla testamentinu og því nýja.

Það er sannreynd, sem allar þjóðir hafa borið vitni um, ýmist með fullsönnuðum dæmum, eða lagasetningum, sem gera ráð fyrir því, að samband við illa anda geti átt sér stað.“

Í „Biblíulexicon“ Browns, sem gefið var út í Edinborg 1807, segir svo, að „galdranorn er kona, sem iðkar samræði við djöfulinn. Að þess konar kvensniftir séu til, er fyllilega sannað í heilagri ritningu, og skal þeim jafnan hegnt með lífláti“.

Amerísk útgáfa af þessari bók kom út í Albany, New York ríki, 1816. Er því ekki að furða, þó prestarnir í þeirri borg séu enn í dag fáfróðir og hjátrúarfullir?

Árið 1716 voru tvær konur, frú Hicks og dóttir hennar níu ára gömul, hengdar fyrir þá sök, að þær hefðu selt sálir sínar djöflinum og komið af stað stormi með því að fara úr sokkunum og þeyta froðu úr sápuvatni.

Menn vita fyrir víst, að þrjátíu þúsundir manns að minnsta kosti, voru hengdir og brenndir í Englandi. Síðasta aftaka, fyrir galdra í Skotlandi, fór fram 1722. „Hún var gömul og hrekklaus kona og svo einföld að hún hló þegar hún sá bálið sem átti að brenna hana. Hún átti dóttur sem var máttlaus í höndum og fótum, – en það ástand hafði nornin notað sér til þess að breyta henni í meri, sem djöfullinn svo átti vingott við!“

Árið 1692 voru nítján manneskjur hálshöggnar og ein marin til bana í bænum Salem í Massachusetts, ákærðar fyrir galdraglæpi.

Samningarnir við djöfulinn voru ýmist munnlegir eða skriflegir. Menn sóru sig frá guði og Kristi og helguðu sig djöflinum einum. Samningurinn var staðfestur og þinglesinn á almennri samkomu galdranorna og illra anda, en djöfullinn var þar sjálfur fundarstjóri. Samninginn undirritaði aðili með blóði sínu. Stundum voru samningarnir bindandi fyrir fá ár aðeins, en stundum fyrir alla ævi. Einu sinni á ári, að minnsta kosti, áttu galdranornirnar að koma saman á almennan fund. Þær komu þar naktar og höfðu smurt líkama sinn í mauki, sem seytt var af líkum óskírðra barna. „Á þessi þing komu þær ríðandi á prikum, eldskörungum, geitum, svínum og hundum. Þegar á þing kom sóru þær vítishöfðingjanum hollustu og fórnuðu honum kornbörnum. Eftir það höfðu þær í frammi hvers kyns endemishátt þar til lýsti af degi.“

„Svo lengi héldust þessi firn, að árið 1815 var galdramál til meðferðar í Belgíu og sakborningur settur í vatnsraun. Og árið 1836 kom það fyrir í bænum Hela, í nánd við Danzig, að gamalli konu, sem grunuð var um galdra, var kastað í vatn. Og þegar veslings konan reyndi að halda sér upp úr, var það tekið sem sönnun sakar og hún barin til bana.“

„Menn voru þeirrar skoðunar á þeim tímum, að líkamar djöflanna væru ekki sama eðlis og líkamar manna og dýra, þeir voru gerðir úr einhverju efni, sem svo að segja ekkert vann á. Menn héldu að þeir gætu verið eins og ský eða reykur og komist alstaðar í gegn og einnig breytt sér í hvaða mynd og líki sem vildu. Vegna hinna hræðilegu kvala, sem þeir urðu að þola í undirdjúpunum, voru þeir mjög viðkvæmir fyrir sársauka og leituðust því helst til að halda sig þar, sem var rakt og mátulega heitt. Var það einkum ástæðan til þess, að þeir komu sér fyrir í mönnum og dýrum.“

Djöfullinn gat farið með menn um loftið, nauðuga. Hann gat líka getið börn. Sjálfur Lúther segist hafa séð einn slíkan króa. Hann skipaði móður þess, að kasta því í ána, til þess að frelsa húsið frá heimsóknum djöfulsins. Menn trúðu því einnig, að djöfullinn gæti breytt mönnum í hvaða mynd sem honum þóknaðist.

Allir, sem á galdra trúðu, skírskotuðu til biblíunnar. Þeir höfðu jafnan biblíugreinar á takteinum sem gátu um galdrakonur og vald þeirra yfir mönnum. Með aðstoð biblíunnar sönnuðu þeir einnig tilveru óteljandi illra anda, sem allt moraði af mannkyninu til skaðsemda. Að þeir gætu vakið upp stórviðri, var sannað með viðskiptum djöfulsins við Job, og þeirri grein í Opinberunarbókinni, þar sem talað er um fjóra engla sem héldu á fjórum vindum. Menn trúðu því, eins og áður segir, að djöfullinn gæti farið með – menn gegnum loftið á fáeinum sekúndum — og sannað var með því, að djöfullinn fór með Krist upp á musterisbustina. „Andinn fór með spámanninn Habakúk frá Júdeu til Babýlonar. Svipað kraftaverk átti sér stað um lærisveininn Filippus og á sama hátt var farið með Pál, í holdi og blóði, upp í þriðja himinn.“

Á þessum guðhræðslunnar tímum trúðu menn, að incubi og succubi væru á sveimi meðal mannanna, tældu með munaði, óforsjált fólk til spillingar og legðu snörur – oft með góðum árangri – fyrir dygðir hinna heilögu. Skýrlífisheit munksins var ekki ætíð einhlýtt til þess að forða honum frá þeim holdlega eldi, sem galdrakonurnar gátu kveikt. Það var í frásögur fært, með hryllingi, frá klaustri einu í Þýskalandi, að kona, sem þangað hafði komið, til að bæta fyrir syndir sínar, hefði kveikt svo holdlegar fýsnir hjá fjórum ábótum, hvorum eftir annan, að henni tókst algerlega að eyðileggja hina guðhræddu feður.

Frá því er einnig sagt, að eitt sinn brá djöfullinn sér í líki guðhrædds manns, sem þjónaði drottni og tók að játa ást sína fyrir konu einni.

Þegar að honum var komið, skreið hann inn undir rúmið. En þegar hann var dreginn undan því, var hann svo ósvífinn að fullyrða, að hann væri biskupinn sjálfur. Og honum hafði tekist svo vel að bregða á sig mynd hins heilaga föður, að nánustu vinir hans gátu ekki greint á milli.

Það er erfitt að gera sér grein fyrir því hræðilega ástandi, sem mannsandinn var í, á þessum myrkraöldum hjátrúarinnar. Allt var krökkt af ótölulegum grúa illra og óhreinna anda yfir höfðum manna, á heimilum þeirra, á nóttu sem degi, í brjóstum vina þeirra og innan í þeim sjálfum,

Frá þessum illvættum þóttist kirkjan geta frelsað mannkynið. Ofsóttur af öndunum féll lýðurinn flatur fram og ákallaði hræsni klerkanna og lygi valdhafanna og bað um hjálp og vernd.

Hreinsið úr rétttrúnaðarkirkjunni trúna á og óttann við helvíti – og hún verður eftir sem útbrunnið eldfjall!

Hreinsið burt úr kirkjunni kraftaverkatrúna, trúna á allt yfirnáttúrulegt, óskiljanlegt og andstætt heilbrigðri skynsemi, trúna á allt óþekkt og ómögulegt, og það sem eftir verður er – ekkert!

Þrátt fyrir það, þó þessum staðreyndum verði ekki neitað, er því þó enn haldið að okkur, að menning þessara tíma eigi rót sína að rekja til hjátrúar fornaldarinnar.

Trúin hefur ekki aukið menningu mannsins. Maðurinn hefur aukið menningu trúarinnar. Guði fer fram að sama skapi sem mönnunum fer fram.

II

Leyfið mér nú að sýna og sanna hvað við eigum þeim að þakka, sem létust vera boðberar andanna. Leyfið mér að lýsa frumdráttum þeirra vísinda, sem þessi myrkursins hugsjónarmenn kenndu.

Eins og við vitum voru sjúkdómar ráðstafanir illra anda. Læknavísindin voru innifalin í því, að þekkja ráð til að særa andana til þess að yfirgefa þá sem þeir þjáðu. Sjúkir menn voru því öldum saman kvaldir með særingarsöngli, orgi og óhljóðum, bumbuslætti og öðru þess háttar. Allt var reynt til þess að gera andanum vistina óþolandi. Og það tókst oft á þann hátt, að þó andinn vildi ekki víkja með góðu, varð hann þó að fara, nauðugur viljugur, þegar sjúklingurinn dó.

Andarnir stóðu á mjög mismunandi stigi, hvað snerti tign og mátt. Oft var því trúað um einhvern mann, að hann hefði komið sér innundir hjá einhverjum af máttugri öndunum og fengið á þann hátt vald yfir minni háttar öndum. Fyrir það varð hann nafnkenndur sem framúrskarandi góður læknir. Menn tóku eftir því, að ýmsar tegundir af reyk höfðu sterk áhrif á þeffæri andanna, t.d. þegar brennt var fiski, lifur, þurrkuðum höggormsskinnum, höggormatungum, augum úr froskum o.s.frv. Var því herbergi sjúklingsins oft fyllt með svona reyk, þar til andinn lagði á flótta eða sjúklingurinn gaf upp öndina. Einnig trúðu menn því, að ýmis orð – sérstaklega nöfnin á máttugri öndunum – borin fram á hátíðlegan hátt, væru skæð vopn á andana. Lengi voru latnesk orð álitin máttugust – latínan er sem sé mál prestanna vegna þess að hún var dautt mál. Aðrir höfðu þá trú, að væru tvö strá lögð í kross og haldið að andanum, væri það eitt hið hraðvirkasta ráð til þess að reka hann á flótta.

Læknarnir gerðu stundum samninga við andana. Kunnugt er eitt dæmi um það, að djöflarnir yfirgáfu sjúkling og ruku í hóp af svínum. En í það sinn fataðist djöflunum reyndar forsjáin, því svínin ruku þegar í stað út í vatn og drekktu sér.

Flogaveiki, niðurfallssýki, kalda, aðsóknir í svefni, yfirlið og óteljandi taugasjúkdómar aðrir, voru – hver um sig – skoðaðir sem sönnun fyrir því, að menn væru haldnir af óhreinum og illum öndum.

Ef einhver gerðist svo djarfur, að reyna að skýra þetta á náttúrulegan hátt, eða reyndi að lækna kvilla með náttúrlegum meðulum, var af kirkjunni brennimerktur sem vantrúarmaður. Allar eðlilegar skýringar voru afbrot. Það var auðvitað áhugamál prestanna, að svo væri litið á, að öll fyrirbrigði stöfuðu frá góðum eða illum öndum. Því á þeirri sömu stundu, sem það varð sannað, að öll fyrirbrigði lífsins ættu sér eðlilegar orsakir, hlaut að hverfa þörf mannkynsins fyrir presta. Trúin þrífst ekki annarsstaðar en í andrúmslofti yfirnáttúrleikaskoðunarinnar. Takið burt úr hugum manna ímyndun um yfirnáttúrlega hluti – og trúin hættir að vera til. Enda hefur kirkjan jafnan bannlýst þá, sem gert hafa tilraunir til að skýra yfirnáttúrleg fyrirbrigði.

Meðan unnt var að hafa hemil á kvillum og farsóttum með bænum, voru prestarnir þarfir. En á sama augnabliki, sem læknirinn fann læknislyf, varð presturinn óþarfur. Og á sama augnabliki – því augnabliki, þegar menn fundu að bænir höfðu ekki áhrif á líkamann – skipti presturinn um hlutverk og tók að biðja fyrir sálinni.

Eftir að menn höfðu varpað á bug djöflatrúnni í lækningum og komist á þá skoðun, að venjulegur hósti og kvef stæði ekki í neinu sambandi við guð héldu menn þó lengi áfram að trúa því, að meiriháttar veikindi, svo sem farsóttir, væru send frá honum sem hegning fyrir syndir mannanna. Það var því skoðað sem guðlast, að gera minnstu tilraun til að hefta farsóttir með náttúrlegum ráðum. Og þegar stórsóttir gengu yfir, varð ósvífni prestanna alveg takmarkalaus, þeir predikuðu fyrir fólkinu, að það hefði lítilsvirt prestastéttina, þrjóskast við að greiða prestsgjöld eða efast um eina eður aðra af kenningum kirkjunnar – og þess vegna væri guð nú að hefna sín á því. Og yfirleitt trúði fólkið þessum prestalygum. Fólkið féll á kné, hlóð upp eigum sínum á ölturum hræsnaranna, ól upp auðmýkt í sjálfu sér og reyndi að reka allar efasemdir burt úr hugskoti sínu.

Og allt fram á þennan dag hefur kirkjan aldrei viljað játa, að menn gætu haft vald yfir sjúkdómum.

Timothy Dwigh, rektor við háskólann í Yale, barðist á móti bólusetningu. Hann leit svo á, að hafi guð frá eilífð ákveðið að einhver maður skyldi deyja úr bólu, þá væri hrópleg synd að spilla þessari ráðagerð almættisins með bólusetningu.

Að finna læknisdóm við einhverjum kvilla er sama sem að kippa vopni úr höndum kirkjunnar.

Enginn hygginn maður reynir að lækna köldu með bænum. Það er svo margsannað, að kínin dugar betur.

Alltaf fækkar meir og meir þeim sjúkdómum, sem guð hefur lagt á mannkynið. Og varla líður á mjög löngu, þangað til maðurinn fær vald yfir öllum kvillum, flettir guðina vopnum og hefur falskenningar prestanna að háði og spotti.

Læknisvísindin eiga aðeins einn óvin – trúna.

Mennirnir hafa ekki þorað að verja líkama sinn af ótta við það, að sálin mundi glatast við það.

Er það nokkur furða, þó fólkið á þessum tímum tryði á og predikaði hina andstyggilegu kenningu um eilífa hegningu, þessa kenningu, sem gerir guð að miskunnarlausum óvætt og manninn að þrællyndum hræsnara.

III

Sagnaritararnir voru innblásnir af öndunum. Og sagnaritarar þessara tíma voru munkar, jafn hjátrúarfullir sem ógöfugir. Þeir skrifuðu eins og þeir hefðu verið sjónar og heyrnarvottar að öllu sem þeir skrifuðu um. Þeir gerðu grein fyrir því sem liðið var og sögðu fyrir hvað verða mundi, með hátíðlegri óskammfeilni.

„Þeir röktu uppruna Mikaelsmunkareglunnar til höfuðengilsins sjálfs, sem átti að hafa stofnað hana á himnum uppi. Þeir sögðu að tartarar væru upprunnir í helvíti og væru kallaðir tartarar vegna þess, að Tartarus væri eitt af nöfnum helvítis. Þeir sögðu, að Skotland bæri nafn af Scota, sem verið hefði ein af dætrum Faraós. Hefði hún stigið á land í Írlandi og farið þaðan herför til Skotlands og lagt það undir sig. Þessi „sögulega“ staðreynd var staðhæfð í bréfi til páfans á fjórtándu öldinni, og bréfið var samið undir eftirliti konungsins af einum af æðstu embættismönnum.“

Þessir hálærðu herrar fræddu menn á því, að rauði liturinn á fugli þeim sem rauðbrystingur nefnist, stafaði af því, að sá fugl flytti vatn til óskírðra barna í helvíti.

Matthías frá París, einn af frægustu sagnariturum fjórtándu aldarinnar, fræddi heiminn á eftirfarandi visku: „Það er kunnugt að Múhameð var kardínáli, en féll frá trúnni vegna þess, að honum tókst ekki að ná kosningu við páfakjör“; ennfremur segir hann frá því, að eitt sinn hafi Múhameð drukkið sig fullan, fallið um koll og verið étinn upp af svínum, „Og það er orsök þess, að játendur hans hafa viðbjóð á svínum enn í dag.“

Saga Karlamagnúsar var rituð af Turpin. Hann var biskup í Reims. Hann fullyrðir að borgarmúrar hafi hrunið fyrir áhrifum bæna. Ennfremur segir hann frá því, að á þeim tímum hafi verið til risar svo tröllauknir, að þeir gátu hafið á loft og hlaupið burt með fimmtíu menn í einu. Riddarinn Rolland átti trúfræðilega orðasennu við einn hinn mesta af þessum risum, sem kominn var í beinan karllegg af Golíat. Þegar deilan stóð sem hæst og risinn var yfirbugaður af rökum, stökk Rolland upp og lagði hann spjóti til bana.

Saga Bretlands, rituð af yfirdjáknunum í Monmouth og Oxford, var mjög fræg á sinni tíð. Þar er svo sagt, að Brútus hafi numið England og byggt Lundúnaborg. Þá bar það við, að blóði rigndi í samfleytta þrjá sólarhringa. Annað sinn bar það við að sjávarskrímsli mikið gekk á land. Það reif í sig grúa af mönnum og gleypti að síðustu konunginn. Þar erum við einnig fræddir á því, að Arthur konungur hafi ekki fæðst á sama hátt og aðrir menn heldur komið í heiminn á yfirnáttúrulegan hátt. Hann var afkastamikill tröllabani. Hann felldi jötunn einn í Frakklandi sem hafði þann góða sið, að éta þrjátíu menn á dag. Klæði þessa jötuns voru ofin úr skeggi þeirra konunga, sem hann hafði lagt sér til munns. Einn af höfundum þessa rits var meira að segja sæmdur heiðursmerkjum sem höfundur hinnar einu áreiðanlegu Englandssögu.

Í söguritum fornaldarinnar er naumast eitt satt orð að finna. Staðreyndir voru að engu hafðar, svo sem þær komu ekki málinu við, það sem raunverulega gerðist þótti of lítilfjörlegt til að setjast í letur. Hinn mikli kirkjusöguhöfundur, Evsebíus segir hreinskilnislega, að hann hafi varast að taka upp í sögu sína nokkuð það, sem kastað gæti skugga á kirkjuna, en vegsamað hvern þann mann, sem unnið hafi að viðgangi hennar.

Sömu glæsilegu meginreglum fylgdu allir söguritarar fornaldarinnar.

Þeir færðu í letur... og fólkið trúði, að hjólförin eftir vagna Faraós væru enn til sýnis á strönd Rauðahafsins, hefðu á dásamlegan hátt verið varin fyrir vindi og öldu, sem eilíf sönnun hins mikla undurs, sem þar átti sér stað.

Það má í stuttu máli segja, að hvar sem sannindi finnast hjá þessum söguriturum, þá eru þau afleiðing af tilviljun einni og engu öðru.

Þeir álitu að allt hefði skeð og orðið fyrir atbeina illra eða góðra anda. Orsökum og afleiðingum skiptu þeir sér ekkert af. Staðreyndir settu þeir aldrei í innbyrðis samband. Guð stýrði heiminum eftir takmarkalausum duttlungum og geðþótta...

Þegar gengið er á bug við þá hugsun, að allt sé eðlilegt, að öll fyrirbrigði lífsins séu nauðsynlegir hlekkir í endalausri keðju tilverunnar, þá verður hlutverk söguritarans að engu. Með því að halda fast við opinberanir andanna, verður það sem nú er, hvorki niðji þess sem liðið er né foreldri þess sem framundan er.

Trúarjátningar okkar voru samdar af samtíðarmönnum þessara „sagnaritara“.

Sömu hugsanir voru ráðandi í lögum og réttarfari. Forfeður okkar litu svo á, að lögin yrðu því gild og skuldbindandi, að þau væru tilkynnt mönnum af öndunum. Vissulega var þó ekki litið svo á, að andarnir birtu öllum mönnum lögin, heldur þvert á móti, að þau fengju fáir menn að vita. Og þessir fáu menn birtu þau svo fyrir lýðnum. Og lýðurinn veitti þeim laun fyrir ómakið. Þúsundir ára liðu áður en lýðurinn sjálfur tók að semja og setja lög. En þegar til þess kom brá svo undarlega við, að þau lög urðu stórkostlega miklum mun betri en þau lög, sem andarnir settu. Í hinum grófgerða vef mannlegra lagasetninga, fóru þá smátt og smátt að sjást fyrstu þræðirnir í gullnu fyrirvafi réttvísinnar.

Á þessum myrku tímum trúðu menn því, að andarnir mundu taka í taumana, ef einhverjum væri gert rangt til, þegar saklaus þoldi þjáning, en glæpamaðurinn fylltist sigurgleði.

Þessi skoðun var höfð til afsökunar ofbeldi og handahófsverkum. Menn bjuggu til ýmsar úrskurðarraunir, eldraun, vatnsraun eða einvígi. Sakborningur átti að taka á glóandi járni eða ganga á glóandi járni. Ef járnið brenndi hann var sök hans sönnuð. Öðrum var kastað í vatn, bundnum á höndum og fótum. Ef þeir sukku, voru þeir álitnir sekir. Ef þeir sukku ekki, nutu þeir aðstoðar djöfulsins.

Á Englandi gátu ákærðir menn sannað sakleysi sitt með brauðraun. „Brauðið“ var altarisgöngu obláta. Ef ákærður gat gleypt oblátuna, var hann sýknaður. Á stjórnarárum Játvarðar „játara“ skaut Godwin greifi frá Kent máli sínu undir úrskurð „brauðsins“. Brauðið stóð í honum og hann var dæmdur til lífláts.

Andarnir og játendur þeirra höfðu mætur á pyndingum og grimmúðlegum hegningarsiðum. Flestöll lagabrot voru látin varða dauða og líflátnir voru menn, ýmist með eldi eða grjóti. Væri sakargift ekki annað en morð, var sakborningi leyft að flýja til einhvers griðastaðar. Morð var ekki annað enn misgerð gegn manni. En líflát, framið með hverju því móti, sem hugvit hatursins gat upp fundið, var hegning fyrir guðsafneitun, vinnu á helgidegi, hjáguðadýrkun eða fyrir þau óskaplegu ummæli, að vín væri ekki blóð og brauð væri ekki kjöt.

Lög standa til bóta – eru vísindagrein. Réttur og óréttur byggist á atvikum og aðstæðum. Það sem lögboðið er getur verið rangt, það sem lögbannað er, getur verið rétt. Það er meira en nóg til af misgerðum, þó ekki séu þær búnar til eins og smíðisgripir.

Framþróun öll á löggjafarsvæðinu, frá lélegum lögum til réttlatra laga, stendur í hlutfalli við það, hvað mönnum tekst að losa við sig af lögum andanna.

Hugtökin, rétt og rangt, byggjast á hæfileika mannsins til að gleðjast og kenna sársauka. Ef maðurinn kenndi alls ekki sársauka, ef hann gæti ekki haft skaðleg áhrif á náunga sinn, ef hann gæti ekki fundið til sársauka eða bakað öðrum sársauka, hefðu hugtökin, rétt og órétt, aldrei komið upp í mannshjartanu og orðið samviska aldrei verið mælt af mannsvörum.

Það er ein dygð til – hamingjan. Það er ein synd til – sjálfselskan, öll lög ættu að lúta að því, að hlynna að því fyrrnefnda og eyða hinu síðarnefnda.

Alla þá tíð, sem andarnir voru við völd, var skoðun mannanna sú, að lögin væru óháð atvikum og kringumstæðum. Þau voru ekki skoðuð eða skilin sem annað, en skipanir andanna, orðin til fyrir geðþótta þeirra.

Hegningar, fyrir brot á lögum þessum, voru jafn grimmúðlegar eins og lögin voru heimskuleg. Mannsmorð og vinna á helgidegi var lagt að jöfnu og varðaði sömu hegningu – lífláti. Árangur af slíkum lögum hlýtur að verða sá, að ræna mannshjartað réttlætishugtakinu.

IV

Til þess að sýna, hversu allar greinar þekkingarinnar voru þrungnar af hjátrú og hindurvitnum, ætla ég sem snöggvast að minnast á dæmi frá málfræðinni.

Forfeður okkar trúðu því að hebreska væri frummálið, að Adam hefði numið það af almáttugum guði í aldingarðinum Eden og þar af leiðandi mætti rekja ætt allra tungumála til hebreskunnar. Sérhverri skoðun var hafnað sem villu, ef hún kom í bága við þessa skoðun. Samkvæmt kenningu andanna, stöfuðu öll vandræðin við Babelsturn af því, að ekki kunnu allir hebresku. Sá atburður hafði því úrslitaáhrif á öll vafamál viðvíkjandi málfræði.

Þegar stundir liðu, komu þó fram svo margar sannanir gegn þessari skoðun um hebreskuna, að hún fór að tapa áliti og önnur mál fóru að keppa við hana um þann heiður að vera frummál.

Andre Kemp gaf út bók, 1569, um málið í paradís, og hélt hann þar fast fram þeirri skoðun, að guð hefði talað við Adam á sænsku, að Adam hefði svarað á dönsku – og það þykir mér mjög sennilegt – hefði mælt til Evu á frönsku. Í bók einni, sem gefin var út í Madrid, hélt Eros því fram, að baskneska væri málið sem talað hefði verið í Edensgarði. En 1580 gaf Goropius í Antwerpen út hina frægu bók sína, þar sem hann skar úr öllum þrætum um þetta og sannaði með óhrekjandi rökum, að málið, sem talað var í paradís, hafi ekkert annað verið, en hollenska.

Leibnitz, heimspekingurinn mikli, sem var samtíðarmaður Newtons, var hinn fyrsti raunverulegi frumhöfundur málfræðinnar. Hann hratt þeirri skoðun, að öll tungumál ættu rætur að rekja til einnar frumtungu. Hann hélt því fram, að málin ættu sér eðlilega framþróunarsögu. Orð deyja út, önnur fæðast í staðinn. Skipulag málsins kemur af nauðsyn. Orðin eru hjúpur hugmyndanna og hugsjónanna. Sum eru hrjúf eins og villidýrahúðir, önnur eru mjúk og gljáandi eins og silki og gull. Þau voru afkvæmi haturs og hefnigirni og þau fæddust af ást og ósíngirni, von og ótta, angist eða kæti. Þau spruttu upp af ógnun náttúrunnar eða yndi. Stjörnurnar gáfu þeim mynd og lögun. Ljós og skuggi skiptust á í þeim. Þau eru skuggsjá lífsins. Það má svo að orði kveða, að saga mannkynsins sé storknuð í orðunum – nautnir mannsins og þjáningar, gróði og tap, sigrar og ósigrar. Orðin eru skuggamyndir þess sem liðið er og spegilmyndir þess sem yfir stendur.

Andarnir kenndu forfeðrum okkar stjörnufræði og jarðfræði. Eftir kenningu þeirra var jörðin sköpuð af engu. Og það lítið, sem þá var eftir af þessu „engu“, var notað í stjörnurnar. Kosmos hét bók, sem rituð var á sjöttu öld. Þar er það kennt, að englar hefðu alla stjórn á stjörnunum.

Ýmist veltu þeir þeim á undan sér eins og hnyklum eða drógu þær á eftir sér. Þar var þess líka getið, að englarnir yrðu að hafa mjög sterkar gætur hvor á öðrum, svo bilið milli stjarnanna raskaðist ekki,

Kosmos kunni líka skil á lögun jarðarinnar. Hann kenndi sem sé, að jörðin væri í lögun eins og afar stór flatur ferhyrningur. Á ystu röndum ferhyrningsins var þurrlendisræma. Þá tók við vatnsbelti fyrir innan. En í miðjunni var þurrlendisflæmi mjög stórt. Á ytra þurrlendinu áttu þau heima Adam og Eva. Ættingjar þeirra og afkomendur drukknuðu allir í vatnsbeltinu, að undanskildri Nóa-fjölskyldunni. Örkin staðnæmdist á miðlendinu, þar sem við nú eigum heima. Bók þessi gerði einnig grein fyrir skipting dags og nætur. Á útjaðralandinu var fjall eitt mikið. Kring um það fjall gengu sól og tungl. Þegar sólin var á bak við fjallið var nótt, en dagur, þegar hún var fyrir framan það.

Kosmos hélt því fram, að jörðin væri flöt, og sannaði það með biblíutilvitnunum. Eitt af mörgum rökum fyrir flatatlöguninni var þetta: Nýja testamentið segir, að Kristur muni koma aftur í dýrð og ljóma og allur heimurinn muni sjá hann. Sko til, ef jörðin er hnöttótt, hvernig ætti þá fólkið, sem er andspænis okkur á jörðinni, að geta séð hann? Þetta var sönnun, sem tók af öll tvímæli. Kirkjan löghelgaði bókina, og ekki nóg með það, heldur stimplaði alla sem vantrúarmenn, sem hugsuðu eða kenndu annað en það, sem stóð í Kosmos.

Kirkjunni var það ljóst, að á þeirri stundu, þegar jörðin hætti að vera miðdepill alheimsins og var ekki orðin annað en neisti í ómælisvíðáttunni á þeirri stundu var trú hennar orðin barnaleg þjóðsaga....

Í nafni andanna gerði maðurinn náunga sinn að þræli. Í krafti andavaldsins keyptu og seldu mennirnir hver annan, fjötruðu andann, flekkuðu samviskuna, hertu hjartað, kollvörpuðu réttvísinni, krýndu þjófana og helguðu hræsnina.

Mestu menn þeirra tíma voru jafn breyskir í þessum efnum eins og smælingjarnir.

Kepler, einn af mestu stjarnfræðingum heimsins, spáði eftir stjörnum og hugði sig geta sagt fyrir örlög manna, með því að finna þá stjörnu, sem þeir voru fæddir undir. Hann andaði að sér andrúmslofti samtíðar sinnar, ef svo mætti að orði kveða. Hann trúði á samhljóm himnanna og taldi sig vita, hvaða stjörnur færu með hárödd, millirödd og bassa. Tycho Brahe, danski stjarnfræðingurinn, hélt fífl og setti saman orð þess og þóttist með því geta sagt fyrir óorðna hluti, Lúther þóttist hafa séð djöfulinn í líkamsgervi.

Mannsandinn var reyrður fjötrum.

Hið fyrsta verulega framfaraspor er það, þegar maðurinn hættir að vera þræll mannsins. Annað það, þegar hann hættir að vera þræll síns eigin hugarburðar – þræll andanna.

Það tók að birta af degi – mennirnir fóru að finna, að hið verulega eitt er gagnlegt, að það er betra, sem maðurinn veit, heldur en það sem einhver andi kennir, að staðreynd er meira virði en spásögn. Þeir fóru að komast að raun um, að sjúkdómar voru ekki búnir til af öndunum og að þeir urðu ekki læknaðir með því að hræða andana. Þeir komust að raun um, að dauðinn er jafn eðlilegur eins og lífið. Þeir fóru að rannsaka mannslíkamann, einstaka hluta hans og sambandið milli þeirra og fundu, að allt var þar eðlilegt og háð ákveðnum lögum.

Galdramenn og galdrakonur voru sett frá embætti, en læknar ráðnir í staðinn. Þeir komust að raun um, að jörðin var ekki flöt og stjörnurnar voru ekki deplar á himninum. Þeir fundu, að hamingja manna stóð ekki í sambandi við reikistjörnur.

Stjörnutrúnni var velt úr hásæti og stjörnufræðin sett þar í staðinn, þeir komust að raun um, að jörðin hefur runnið braut sína í stjörnukerfinu, um milljónir alda. Þeir fundu, að gott og illt stafaði af eðlilegum orsökum, en ekki frá öndum, að menn gátu ekki, með illu eða góðu, afstýrt regni né komið af stað regni, að sjúkdómar og sóttir uxu á jafn eðlilegan hátt eins og grasið, en voru ekki send mönnunum vegna vantrúar þeirra, þeir fundu, að maðurinn gat, með tilstyrk skynseminnar, hagnýtt sér náttúruöflin – að hann gat haft taumhald á öldum og vindi, eldi og þrumum, og breytt áhrifum þeirra sér í hag. Þeir komust að raun um, að andarnir höfðu ekki vit á neinu, sem mönnum gat að gagni komið; að þeir vissu ekki hin minnstu deili á jarðfræði, stjörnufræði né landafræði; að þá skorti alla sögulega þekkingu; að þeir voru lélegir lyfjalæknar og enn þá verri skurðlæknar; að þeir höfðu enga hugmynd um lög, og því síður um réttvísi; að þeir voru heilalausir og algerlega hjartalausir; að þeir höfðu ekki minnstu hugmynd um mannréttindi; að þeir voru kvenhatarar, óvinir allra framfara og vísinda og eyðendur alls frelsis.

V

Ástand heimsins, á þessum myrkraöldum, ber ljósastan vott um andlega og líkamlega þrælkun mannanna. Það var ekkert frelsi til á þeim tímum. Vinnan var fyrirlitin og erfiðismaðurinn litlu meira metinn en dýrið. Fáfræðin grúfði yfir, eins og síðhöttur, yfir heila mannkynsins og hjátrúin brjálaði ímyndunaraflið. Geimurinn var fullur af englum, púkum og furðuverum. Auðtrúnaðurinn réði yfir sálinni og skynsemin var útlæg. Ágætur varð enginn, nema hann væri hermaður eða munkur. Bardagar og guðfræði, eða með öðrum orðum, morð og hræsni, voru helstu víðfangsefni mannanna. Iðnaðurinn var í ánauð, þjófnaður var kallaður verslun, morð var kallað stríð og hræsni var kallað trúarsiður.

Öllum kristnum mönnum kom saman um það, að ekki væri það rán, að taka með valdi eignir múhameðstrúarmanna og myrða þá sjálfa. Bacon lávarður varð fyrstur til að halda því fram, að kristin þjóð væri skyld að efna heit við vantrúarmenn. Lestur og skrift voru álitnar viðsjárverðar listir. Ef leikmaður kunni að lesa eða skrifa, lagðist á hann grunur um trúvillu. Öll sjálfstæð hugsun var kæfð og kúguð. Þeir lögðu mannssálina í hlekki hjátrúarinnar jafnframt því sem þeir smíðuðu hlekki úr járni á mannslíkamann. Heiminum stjórnaði munkakápan og sverðið, prestshúfan og sprotinn, altarið og hásætið, fáfræðin og trúin, andarnir og draugarnir.

Á fimmtándu öld var þetta í lögum á Englandi:

„Að sérhver sá, sem les heilaga ritningu á frummálinu, fyrirgerir með því löndum og fénaði, lífi og eignum og öllum erfðarétti erfingja sinn ævinlega. Hann verður auk þess skoðaður sem villutrúarmaður fyrir guði, fjandmaður krúnunnar og mesti landráðamaður þjóðarinnar.“

Fyrsta árið, sem lög þessi voru í gildi, voru þrjátíu og níu menn hengdir fyrir brot á þeim, og líkin síðan brennd.

Á sextándu öld voru menn brenndir fyrir það eitt að hafa ekki beygt kné fyrir viðhafnargöngu munka Minnstu afbrot, móti hjátrú aldarinnar, vörðuðu dauðasök. Jafnvel þeir, sem kallaðir hafa verið siðbótarmenn þeirra tíma, höfðu enga hugmynd um andlegt frelsi – höfðu ekki einu sinni vott af umburðarlyndi. Þeim var það sameiginlegt, Lúther, Knox og Kalvín, að þeir höfðu trúarbragðafrelsi í hávegu meðan þeir voru sjálfir í minnihluta. En ekki voru þeir fyrr komnir til valda, en þeir hófu ofsóknir, með eldi og sverði, á hendur þeim sem ekki aðhylltust þeirra sið.

Castellio varð fyrstur manna til að kenna trúarbragðafrelsi og frjálsræði sálarinnar. Fyrir það var hann glæpamaður í augum siðbótarmannanna og ofsóttur af þeim sem sá maður, er drýgt hefði stærstu dauðasök. Um sömu mundir skrifaði Bodinus, franskur lögfræðingur, varnarrit fyrir samviskufrelsi – en fékk almenningsálitið á móti sér.

Á Frakklandi varð Montaigne fyrstur manna til að andmæla pyndingum. Hann var gæddur svo óvenjulega mikilli heilbrigðri skynsemi, að kalla mátti dæmalaust á þeim tímum. En hvað megnaði eins manns rödd á móti samfelldu orgi allra hinna fáfróðu og hjátrúarfullu milljóna? Það var eins og neyðaróp drukknandi manns, sem kafnar í öskri storms og stórsjóa.

Þó fáeinir menn yrðu til þess, að berjast eins og hetjur fyrir frelsi andans, var samt haldið áfram að fórna milljónum manna – feðrum og mæðrum, bræðrum og systrum – á blóðugu altari heimskulegrar trúar.

Andadýrkendur leituðu uppi hverja tilfinningataug, sem unnt var að finna, til þess að geta sært hana og kvalið....

Það var í nýja heiminum – Bandaríkjum Norður Ameríku – sem mennirnir urðu fyrst aðnjótandi samviskufrelsis. Stjórnarskipun Bandaríkjanna var hin fyrsta athöfn frá mannlegum dómstól, sem verulega, skar úr, í viðskiptum ríkis og kirkju – hinn fyrsti boðskapur gegn öndunum, mönnunum til verndar. Í fáum orðum sagt: Hún var hið mesta framfaraspor, sem mannkynið hefur stigið.....

Hvað olli þessari miklu byltingu? munt þú spyrja. Eftir einar þrjár aldir?

Því er fljótsvarað: Uppgötvanir og athuganir fárra manna. Djarfar hugsanir og athafnir fárra manna. Uppgötvanir nýrra staðreynda, gerðar af fáum mönnum.

Þess er líka að gæta, að allur óréttur ber í sér orsök síns eigin banameins. Engin lygi getur staðist til lengdar, Allra síst getur lygin staðist fyrir staðreyndum. Lygi getur staðist fyrir annarri lygi. Lífstíð lyginnar er tímabundin. Sannleikurinn er eilífur og ódauðlegur... Konungar og önnur stórmenni lentu í sundurþykkju, prestarnir fóru að deila og stjórnarfarshugmyndirnar tóku að breytast smátt og smátt.

Árið 1441 var prentlistin fundin upp. Til þess tíma var liðin tíð eins og óhemju stór grafreitur, þar sem fáir eða engir bautasteinar fundust. Hugsanir mannanna dóu út með þeim heilum, sem þær höfðu fæðst í. Varir mannkynsins voru lokaðar með innsigli þagnarinnar. Prentlistin gaf hugsunum vængi. Prentlistin varðveitti hugsanirnar. Með tilstyrk prentlistarinnar gat maðurinn arfleitt ókomnar kynslóðir að auði anda síns. Fyrst í stað var prentlistin að vísu notuð til þess, að dreifa út um heiminn gömlum villum. En smátt og smátt fór hún að dreifa ljósgeislum yfir heiminn og heldur því stöðugt áfram.

Þegar menn lesa, byrja þeir að hugsa. Þegar menn byrja að hugsa, þá fer andi þeirra að þroskast. Þá er hið annað stóra skref stigið á framfarabrautinni.

Við uppgötvun púðursins urðu þegn og þjóðhöfðingi nokkurnveginn jafnt settir. Það batt enda á riddaratímann svokallaða, það svipti hernaðaránauðinni af fjöldanum. Líkamlegt bolmagn varð að engu, en máttur andans tók völdin.

Ameríka var fundin. Þúsundir manna streymdu þangað til að leita hamingjunnar. Allskonar lýður blandaðist saman, sem setið hafði í „dimmum dal og dauðans skugga“ hjátrúarinnar. Ný viðfangsefni komu til skjalanna og mennirnir fengu ráðrúm til að hlæja að eigin heimsku. Lýðveldið mikla myndaðist úr furðulegum hrærigraut af trúarjátningum og staðreyndum, hugmyndum og skoðunum,

Sérhver staðreynd hefur rekið burt villu úr heilanum og anda úr skýjunum. Sérhver vefstóll, sérhver jarðyrkjuvél, sérhvert gufuskip, sérhver eimreið, sérhver brautarteinn, sérhver prentvél og sérhver símalína, hefur orðið boðberi vísindanna og postuli framfaranna. Sérhver mylla, sérhver málmofn, sérhver verksmiðja, með hjólum og reimum, þar sem eitthvað er unnið til nytsemdar, gagns og fræðslu, er kirkja og sérhver skólastofa er musteri.

Uppeldið er róttækasta menningarmeðalið.

Að kenna barni að stafa er að ryðja byltingu braut.

Að byggja skólahús er að byggja kastala. Hvert bókasafn er vopnabúr, fullt af varnar- og sóknargögnum framfaranna. Hver staðreynd er bryndreki með járnseymdum byrðing og vígturnum.

Ég þakka hugvitsmönnunum, ég þakka hugmyndasmiðunum, ég þakka landfundamönnunum. Ég þakka ykkur Kólumbus og Magellan. Ég þakka ykkur Galílei og Kópernikus og Kepler og Descartes og Newton og Laplace. Ég þakka ykkur Locke og Hume og Bacon og Shakespeare og Kant og Fichte og Leibnitz og Goethe. Ég þakka ykkur Fulton og Watts og Volta og Galvani og Franklin og Morse, sem gerðu eldinguna að sendisveini mannsins. Ég þakka þér Humbolt, Shakespeare vísindanna. Ég þakka ykkur Crompton og Arkwright. Í heilum ykkar voru þeir þræðir spunnir, sem klæða nú heiminn. Ég þakka Lúther fyrir það, að hann reis upp á móti kúgun kirkjunnar, en bölva honum fyrir það, að hann var óvinur frelsisins. Ég þakka Kalvín fyrir það, að hann skrifaði varnarrit fyrir trúarbragðafrelsi, en fyrirlít hann fyrir það, að hann brenndi Servetus. Ég þakka Knox, sem reis upp á móti ofsóknum biskupakirkjunnar, en hata hann fyrir það, að hann framdi sjálfur ofsóknir. Ég þakka púrítönum, sem sögðu: „Mótþrói við harðstjórana er hlýðni við guð en neyðist til að segja, að þeir voru sjálfir harðstjórar. Ég þakka Thomas Paine, sem trúði á frelsið, og allra manna mestan þátt átti í því, að frelsa Bandaríkjaþjóðina. Ég þakka Voltaire, sem um hálfa öld var hinn andlegi drottinn Evrópu, og frá hásæti sínu, suður við Alpafjöll, benti með reiðinnar fingri á hverja villu og hræsni kristinnar trúar. Ég þakka Darwin, Haeckel og Büchner, Spencer, Tyndall og Huxley, Draper, Lecky og Buckle.

Ég þakka hugvitsmönnunum, hugsmíðamönnunum, landfundamönnunum, rannsóknarmönnunum og vísindamönnunum. Ég þakka öllum þeim milljónum, sem unnið hafa með heiðarlegri þolinmæði.

Ég þakka hugdjörfum mönnum með háleitar skoðanir. Þeir eru jötnarnir, sem á breiðum herðum bera uppi menningarstarfið. Þeir eru risarnir, sem áhlaup gerðu á Ólympus og þeir munu bráðlega standa sem sigurvegarar á klöppum Sínaí.

Allt, sem lýtur að aukinni hamingju og vellíðan mannanna, er rétt og verðmætt. Allt sem þroskar líkama og sál mannsins, allt sem færir okkur betri húsakynni, betri klæði, betri mat, betri málverk, betri músík, þroskar heilann og vitið, allt sem gerir okkur menntaðri og umburðarlyndari, allt sem gerir okkur að betri börnum og betri borgurum – allt þetta vinnur í sameiningu að því, sem ég kalla framfarir.

VI

Framfarir mannsins standa í beinu hlutfalli við það, að hve miklu leyti honum tekst að sigrast á mótþróa náttúrunnar. En það tekst með tilstyrk hugsunar og vinnu. Vinnan er grundvöllurinn undir öllum framförum. Án vinnu – þrautseigrar vinnu – geta ekki framfarir átt sér stað. Framfarir heimsins skapast hjá þeim sem erja jörðina og hirða uppskeruna, hjá þeim sem annast eldglóð málmbræðsluofnanna, hjá skógarhöggsmönnunum, hjá sjómönnunum, sem berjast við vind og öldu, og hjá athyggjumönnunum, hinum djörfu athyggjumönnum.....

Það eru afurðir vinnunnar sem skapa skóla og menntastofnanir. Með afrakstri vinnunnar fær málarinn borgað málverk sitt, myndasmiðurinn myndina, sem hann hefur breytt í lífræðna lögun, úr hörðum steini, skáldið ljóðið sitt um vonir heimsins, kærleik, minningar og framtíðardrauma. Afrakstur vinnunnar gefur okkur bækur, sem við getum notað til þess, að tala við lifandi og dauða drottna mannkynsins. Afrakstur vinnunnar gefur okkur unað og yndi og háleita hamingju.

Ég veit það vel, að skoðanir manna eru ákaflega skiptar um það, hvað framfarir í raun og veru eru; að margir hafna hinum nýju hugmyndum – líta svo á, að þær muni liða í sundur mannfélagsbygginguna, eyðileggja allt gott og alla hamingju. Ég veit um marga, sem dýrka, það sem liðið er, þeir hafa allt gamalt í hávegum, einungis vegna þess, að það er gamalt. Þeir finna aldrei fegurð í nokkrum hlut, nema þeir geti fyrst, með aðdáun, blásið af honum aldagömlu ryki. Þeir segja, að engir meistarar jafnist á við gömlu meistarana, enginn trúarsiður, ekkert stjórnskipulag, engir mælsku menn, engin skáld, engir stjórnmálamenn, geti jafnast á við þá, sem orðnir eru að dufti fyrir tvö þúsund árum.

Aftur eru aðrir, sem miklar mætur hafa á því sem nýtt er, vegna þess að það er nýtt.

Við ættum þó að hafa það hugfast, að við stöndum í þakklætisskuld við mikilmenni fornaldarinnar. Og við ættum að vera svo sjálfstæðir, að trúa ekki öllu sem þeir hafa sagt, af því, að þeir hafa sagt það.

Samfara þeirri skoðun, að vinnan sé grundvöllur framfaranna, verður að vera sú skoðun, að vinnan eigi að vera frjáls. Verkamaðurinn verður að vera frjáls maður.

Frjáls verkamaður, sem stritar fyrir afkomu konu og barna, leggur sinn skerf til menningarinnar, með höfði og höndum.

Úrlausnarefni hinnar frjálsu vinnu er það, að afkasta sem mestri vinnu á sem allra minnstum tíma.

Þrælkunin, aftur á móti, hlýðir þeirri stefnu, að afkasta sem allra minnstri vinnu á sem allra lengstum tíma.

Frjáls vinna skapar okkur velmegun, frjáls hugsun sannindi.

Smátt og smátt, en jafnt og stöðugt, leysir maðurinn huga sinn úr læðingi andanna, leysir sig undan drottinvaldi þeirra kynlausu skugga.

Smátt og smátt, en jafnt og stöðugt, hefur maðurinn sig upp yfir villukenningar liðinna tíma. Smátt og smátt lærist honum að treysta á sjálfan sig. Hann fer að skilja það, að vinnan er sú eina bæn, sem bænheyrslu hlýtur, og að iðjusamir, vongóðir menn og konur, sem dreymir um dýrlega framtíð, eru meira virði en allir þeir andar, sem svifið hafa um veglausa víðáttu geimsins.

VII

Andadýrkendur eru þó enn á þeirri skoðun, að þeir séu hinir einu vitru og dyggðugu menn, sem til eru í heiminum. Þeir eru enn á þeirri skoðun, að svo mikill munur sé á þeim og trúlausum mönnum, að trúlausir menn verði kvaldir um alla eilífð, en þeir muni sjálfir öðlast eilífa sælu.

En ég vil spyrja: Fullnægja kenningar guðfræðinnar skynsemi manna á þessari öld?

Nýtur kirkjan trausts mannkynsins?

Vill kaupmaðurinn lána manni vörur, einungis í trausti þess, að hann er meðlimur einhvers kirkjufélags?

Vill bankinn lána manni peninga, einungis vegna þess, að hann er meþódisti eða baptisti?

Er trúarvottorð frá kirkju álitið nægileg trygging fyrir láni upp á tvær eða þrjár krónur?

Eru prestarnir – skoðaðir sem stétt – betri menn og göfugri, eða umhyggjusamari um heimili sín en læknar, lögfræðingar, kaupmenn og bændur?

Hví er verið að senda trúboða út í fjarlæg lönd þegar fangelsin eru troðfull heima fyrir?

Er heimspekilegt samræmi í því, að þeir sem gera rétt, þykjast bera kross?

Er sú hugsun gleðiefni, að nálega öllum mannanna börnum sé ætluð eilíf vansæla?

Eru það guðfræðingarnir, sem heilsa með fögnuði nýju sannindunum? Eru guðfræðingarnir fremur öðrum þekktir að ráðvendni? Koma þeir fram með venjulegri kurteisi við andstæðinga sína? Eru þeir uppfyndingamenn? Vilja þeir hrinda menningunni áfram? Eða kippa henni afturábak?

Hefur kirkjan látið vísindunum í té eina einustu staðreynd?

Hefur kirkjan verið griðastaður fyrir þá sem ofsóttir hafa verið?

Hefur kirkjan átt frumkvæði að nokkurri umbótastefnu?

Var það kirkjan sem tók af þrælahaldið?

Hefur kirkjan beitt sér fyrir friðarstarfseminni?

Ég var áður þeirrar skoðunar, að engan aftrandi mátt væri að finna í trúnni. En ég hef síðar breytt skoðun á þessu atriði.

Maður var tekinn fastur fyrir morð. Glæpurinn var svo sannanlegur, að hann gat ekki annað en játað hann tafarlaust.

Dómarinn spurði, hvers vegna hann hefði drepið náunga sinn.

Ég gerði það til þess að ná af honum peningum, svaraði maðurinn.

Og höfðuð þér nokkuð upp úr krafsinu?

Já.

Hvað mikið?

Sjötíu og fimm aura.

Hvað gerðuð þér við þessa aura?

Ég fargaði þeim.

Fyrir hvað?

Fyrir Brennivín.

Var það nokkuð fleira, sem þér tókuð af myrta manninum?

Já, hann hafði með sér miðdegisverð í körfu, ofurlítið af kjöti og brauði.

Hvað gerðuð þér við það?

Ég át brauðið.

En hvað gerðuð þér við kjötið?

Ég fleygði því.

Hvers vegna gerðuð þér það?

Það var föstudagur – og þá er synd að éta kjöt.

Þessi maður hafði að mestu leyti, en ekki alveg, losað sig við þá harðstjórn, sem ímyndun hans hafði skapað, og hann ímyndaði sér sjálfur, að hann hefði glatað öllu trausti á hjátrúnni.....

Hlýðni sú, er vísindin stjórna, er hlýðni skilningsins. Sú undirgefna lítillækkar ekki manninn. Undirgefni, sem maður þekkir og skilur, er ekki framar þrælsleg. Hún er konungleg, og gerir manninn göfugri og betri.

Manninum er nú farið að skiljast það, eigi honum að auðnast að njóta frelsis sjálfum, verður hann að veita öðrum frelsi. Manninum er farið að skiljast, að harðstjórinn er sjálfur þræll. Honum er farið að skiljast, að allt stjórnskipulag verður að skapast af mönnum fyrir menn, að allir eiga sama rétt og valdið stafar ekki frá guði; að konan er jafningi karlmannsins; að mennirnir voru til á undan bókunum; að trúarbrögðin eru ekki annað en stig í menningunni, sem maðurinn hefur orðið að fara yfir; að allar trúarjátningar eru tilbúningur manna; að allt er eðlilegt; að kraftaverk eiga sér hvergi stað; að við vitum ekkert hvaðan við komum eða hvert við förum; að við erum allir jafn fáfróðir um það sem óþekkt er; að maðurinn ber ábyrgð á sjálfum sér og gagnvart þeim, sem hann gerir rangt til; að allir hafa rétt til að hugsa.....

Sannur trúarsiður lifnar og þroskast í frjálsu og þakklátu hjarta. Sönn trú heimtar vitsmuni, varið til að útrýma þjáningum. Sönn trú er ekki fólgin í hugarórum, heldur athöfnum. Hún er ekki trúarkenning, heldur lífið sjálft. Trúarhugmyndir, sem forðast frjálsa rannsókn, eiga ekki rétt til vistarveru í neins manns heila.

VIII

Ég álít mig ekki færan um að halda fram algildum sannleika. Ég tel mig ekki geta svipt hulu af öllum sannindum né klifrað upp á hæsta tinda mannlegrar skynsemi.

Hið eina, sem ég krefst er frjálsræði.

Ég heimta loft og ljós fyrir sálir mannanna. Ég hrópa: Burt með hlekkina! Látið limina frjálsa til athafna, heilan frjálsan til hugsunar! Ég heimta frjálsræði til að hugsa, rannsaka og leita! Ég heimta, að nútíðin skili frjálsum hugsunum, sem arfi til framtíðarinnar! Ég hrópa á allar verur, að skipa sér sem hetjur í herfylkingu framfaranna! Ég er ekki að berjast gegn réttindum annarra. Enginn hefur rétt til að leggja tollslá yfir þjóðbraut hugsunarinnar. En enginn hefur heldur rétt til að fórna frelsi mannsins á altari andanna! Trúðu hverju sem þú vilt, predikaðu hvað sem þér þóknast, iðkaðu hverja trúarsiði sem þér þóknast, heimtaðu fullkomið trúarbragðafrelsi – en þá verður þú um leið að una öðrum þess sama.

Ég ræðst ekki á trúarjátningar ykkar eða trúarkenningar, ef þær leggja ekki stein í götu míns eigin frjálsræðis. En ef þið, með þeim, haldið því fram, að hættulegt sé að hugsa, eða, að efasemdin sé afbrot, þá skal ég engri þeirra hlífa, þá skal ég berjast gegn þeim af öllum mætti, því þá stuðla þær að því, að leggja fjötur á mannsandann.

Ég ræðst á skuggamyndirnar, ég ræðst á ófreskjur ímyndunaraflsins, sem ráðið hafa lögum og lofum í heiminn. Ég heimta svigrúm – svigrúm fyrir mannsandann.

Hvers vegna ættum við að farga þessum heimi í skiptum fyrir annan, sem við vitum ekkert um? Hvers vegna ættum við að gera okkur sjálfa að þrælum? Hvers vegna ættum við að smíða hlekki á okkar eigin limi?

Hvaða vit er í því, að við gerum okkur að þrælum andanna?

Myrkur siðleysisaldanna veitti þeim vernd og hollustu. Ljós vísindanna rekur þá burt úr skýjunum.

Þeir blinduðu augu mannanna og gerðu þá heyrnarlausa. Öld eftir öld héldu þeir heiminum í ótta og angist.

Ég heimta ljós og loft. Ég heimta persónulegt sjálfræði. Ég heimta rétt til að starfa og rétt til að hugsa.

Sem draumsjón lít ég þá framtíð, sem hefur ekki af hlekkjum að segja. Þegar andarnir eru horfnir og réttvísin ræður ríkjum. Burt með andana!

Menn og konur lifa, en skuggarnir deyja út. Ennþá eigum við heiminn, með fjöllum og sléttum, ám og vötnum, með sumur og vetur, blóm og blöð, bleika akra og slegin tún, með fullþroska ávexti á aldintrjám og úrþroska blöð á skógargreinum. Ennþá eigum við heiminn, með svala vetur og ylrík heimili, þar sem göfugustu hvatir kynslóðarinnar blómgast, í ljóma frá arineldi. Ennþá eigum við allt þetta – og auk þess listir og söng og ljóð og ástir og vonir. Þetta eigum við allt, og þurfum ekki lengur á öndunum að halda. Maðurinn er meiri þeim skuggamyndum, sem hann hefur sjálfur búið til. Mannkynið er sem úthaf, endalaust úthaf, og allar þess trúarjátningar og bækur og kenningar eru ekki annað en öldur, sem rísa og falla. Mannkynið er sólgyllt ský, en trúarsiðirnir og kreddurnar og kenningarnar, ekki annað en þokuhnoðrar, sem koma og fara og hverfa og verða að engu.

Allt, sem byggt er á ótta og þrælkun og fáfræði, hlýtur að líða undir lok. Andarnir hverfa. Við dýrkum þá ekki lengur. Þeir skulu grípa holdlausum höndum fyrir holar augnatóttir og verða á burtu eilíflega, alfarnir úr ímyndunarafli mannanna.

Glópska Móse

Fyrstu fimm bækurnar í biblíunni okkar eru kenndar við Móse, og fram eftir öllum öldum var það skoðun manna, að Móse hefði ritað þær. Og enn í dag trúa fáfróðir menn þessu. Þó er það víst, að Móse hefur ekkert verið við þær riðinn. Þær voru ekki ritaðar fyrr en mörg hundruð árum eftir að hann var orðinn að dufti og ösku. En úr því að allar kirkjur kenna, að Móse sé höfundur þeirra, meira að segja, að hann hafi sjálfur ritað frásögn um dauða sinn og jarðarför, getum við einnig í þessu sambandi litið svo á að hann hafi ritað þær. Og úr því kristnir menn halda því fram, að guð sé hinn raunverulegi höfundur þeirra, skiptir auðvitað minnstu máli hvern hann hefur notað sem handritara.

Því nær allir höfundar helgirita hafa lýst og sagt frá sköpun heimsins, uppruna efnisins og tilgangi mannlífsins. Þeir hafa allflestir haldið því fram, að maðurinn ætti skapara sínum mikið upp að unna fyrir það, að láta manninn fæðast í heiminn, lifa og líða, og þeir hafa ennfremur kennt að ekkert annað en auðmjúkasta dýrkun dygði sem borgun til guðs fyrir allt stritið sem hann hefur á sig lagt í þágu mannanna. Þeir hafa nálega allir kennt, að við eigum að þakka guði fyrir gæði lífsins. En enginn þeirra hefur frætt menn um það, hver bæri, ábyrgð á böli lífsins. Móse var að því leyti frábrugðinn flestum öðrum helgiritahöfundum, að hann minntist ekki einu orði á annað líf, né heldur ógnaði mönnum með helvíti. Guði hefur líklega þótt of snemmt þá að láta nokkuð uppi um endanleg afdrif mannanna. Að minnsta kosti virðist hann hafa litið svo á, að hann gæti haft fullan hemil á gyðingum án þess að taka til sterkari ráða en veraldlegrar hegningar og veraldlegra launa, og duldi því fyrir sinni útvöldu þjóð hin hræðilegu sannindi um eilífan unað og eilífar kvalir.

Það er athugandi, að hver kynflokkur og hver þjóð hefur á einhvern hátt gert sér grein fyrir náttúrufyrirbrigðunum. Þess konar greinargerðir hafa lifað og haldist við sem þjóðsagnir. Þær hafa breyst smátt og smátt í meðferð óteljandi sögumanna og orðið fyrir áhrifum af aukinni þekkingu, nýjum vísindalegum uppgötvunum og breyttum hæfileikum manna til að gera sér grein fyrir furðulegum fyrirbrigðum.

Hver ættflokkur og hver þjóð hefur gert sér grein fyrir orsökum dags og nætur, skipting árstíða og óteljandi náttúrufyrirbrigðum öðrum. En sá háttur, sem það gerðist á, má kalla heimspeki flokksins eða þjóðarinnar. En það er öllum villtum eða lítt siðuðum mönnum sameiginlegt, að skoða náttúrufyrirbrigðin sem athafnir skynsemi gæddra vera gerðar í ákveðnum tilgangi. Og þar sem þessar verur voru álitnar máttugar þess, að vinna mönnunum gagn eða skaða, voru líka ýmsar athafnir álitnar nauðsynlegar til þess, að vinna hylli eða komast undan reiði þessara guða. Af þessari trú stöfuðu trúarathafnir, og athafnirnar, í sambandi við trú, mynduðu trúarsið. Af þessu er ljóst, að hver trúarsiður er orðinn til vegna vanþekkingar á orsökum náttúrufyrirbrigðanna.

Öll tilbeiðsla hlýtur að byggjast á þeirri skoðun, að til sé einhver vera, sem geti eftir geðþótta breytt rás hinna náttúrlegu viðburða. Villimaðurinn ákallar stein, sem hann kallar guð, en kristinn maður ákallar guð, sem hann kallar anda. Báðum er sameiginlegt að trúa því, að bak við hinn virkilega heim sé til vitsmunum gædd orsök. Þessi orsök er skoðuð sem guð, eða guðir, og um hana hefur snúist öll tilbeiðsla á öllum öldum, Að bera verndargrip, lesa bænir, telja kúlur í festi, fasta, fórna lambi, barni, eða fjandmanni, er allt mismunandi aðferðir, gerðar í sama tilgangi, og eiga allar rót sína að rekja til sömu villu.

Vafalaust hefur verið til fjöldi trúarbragða öldum saman, áður en ritlist var fundin. Og þessi trúarbrögð hafa orðið fyrir mörgum og margvíslegum breytingum, áður en komið var föstu skipulagi á sögur og sagnir, kraftaverk, spádóma og hindurvitni, í rituðu máli. En eftir það var ekki unnt að breyta, nema með því að leggja nýjar merkingar í gömul orð, sem reyndar gerðist æði oft nauðsynlegt þegar fram komu staðreyndir, sem ekki var allskostar auðvelt að samrýma, við bókstaflega merkingu hinna „helgu rita“. Á þennan hátt getur oft fölskvalaus trú haldist fyrir tilstyrk óheiðarlegra aðferða. Enn í dag reyna kristnir menn, á þennan hátt, að samrýma sköpunarsögu Mósebókanna og uppgötvanir vísindamanna nútímans.

Ef gengið er út frá því, að Móse hafi samið fimm fyrstu bækur biblíunnar og gefið gyðingum nýjan trúarsið, vaknar sú spurning, hvaðan hann hafi haft heimildir fyrir þessu. Guðfræðingarnir eru ekki í vandræðum með svarið. Þeir segja, að hann hafi fengið opinberun frá guði, og að hvert orð, sem í þessum bókum stendur, sé raunverulega satt. Auk þess er þess getið, að hann hafi verið fóstur sonur dóttur Faraós og stórættaður maður. Þar sem nú svo var ástatt, hlaut hann að hafa komist í náin kynni við bókmenntir Egypta, heimspeki þeirra og trú, og verið vel fróður um það, hverju þeir trúðu og hvað þeir kenndu um sköpun heimsins.

Ef sagan um sköpun heimsins, eins og Móse segir hana, er í höfuðatriðum samhljóða sköpunarsögu Egypta, hljótum við að draga þá ályktun, að hann hafi byggt sköpunarsögu sína á sögnum þeirra. Getum við litið svo á, að hann hafi verið guðlega innblásinn, þó hann kenndi gyðingum það sem Egyptar kenndu honum?

Prestar Egypta kenndu í fyrsta lagi, að guð skapaði efnið, en léti það enga mynd hafa fyrst um sinn, í öðru lagi, að hann steypti efnið um, í þriðja lagi, að andi guðs sveif yfir djúpinu, í fjórða lagi, að guð skapaði með því að segja „verði“, í fimmta lagi, að guð skapaði ljósið áður en sólin varð til.

Nú er það deginum ljósara, að Móse fékk uppistöðuna, í sköpunarsögu sína, frá Egyptum, en breytti og jók við, svo sem henta þótti, til þess að þægjast ýmsum sérstökum hindurvitnum Gyðinga.

Ef einhver maður kæmi fram nú á tímum og segðist hafa fengið opinberun frá guði um framþróunarkenninguna, úrval náttúrunnar og erfikenninguna, og við kæmumst svo að raun um, að hann væri Englendingur, og meira að segja, hefði dvalið á heimili Darwins, þá mundum við að sjálfsögðu líta svo á að hann hefði fengið þessar hugmyndir á eðlilegan hátt. Jafnvel þó Darwin sjálfur hefði haldið því fram að hann hefði fengið opinberun frá guði um kenningar sínar, mundum við sennilega hafa sagt sem svo, að ekki hefði þess þurft, því afi hans hefði sveigt að sömu kenningum, og Lamarck hefði gefið út bók, með nálega sömu kenningum, árið sem Darwin fæddist.

Ef okkur brestur ekki andlegt hugrekki, hljótum við af sömu ástæðu og eftir sömu hugsunarreglum að skýra sköpunarsögu biblíunnar á sama hátt. Við segjum þá, að hún sé ekki annað en skoðanir Móse. En þekkingu sína hafi hann fengið frá Egyptum, en ekki guði. Ef við tökum sögu hins algilda sannleika og notum hana sem mælikvarða á hugmyndir nútímans, verða vísindalegar framfarir ógerningur. Og jafnvel þó svo reyndist, að sköpunarsaga Móse væri sönn, og það væri viðurkennt af öllum vísindamönnum heimsins, þá væri samt sem áður innblásturskenningin algerlega ósönnuð. Við yrðum þá tilneyddir að viðurkenna að hann hefði vitað meira en við ætluðum, þó maður hafi rétt fyrir sér, eða fari með rétt mál, er það alls engin sönnun þess að hann sé innblásinn af guði.

Enginn heldur því fram, að Shakespeare hafi verið innblásinn af guði. Samt sem áður hefðu höfundar gamla testamentisins ekki getað ritað Hamlet, þó þeir hefðu lagt allir saman.

Hvers vegna skyldum við, þegar við sjáum léleg listaverk eða steinlíkneski af guði, segja að myndhöggvari sá, sem þetta hefði gert, hefði verið gæddur guðdómlegum innblástri, en segja í sömu andránni, að Venus frá Míló sé mannaverk? Hvers vegna skyldum við segja, þegar við skoðum gamalt og óvandað málverk, sem á að sýna engil, einhvern dýrling eða Maríu mey, að málarinn hafi hlotið að fá aðstoð guðs við verkið?

Við skulum gera okkur grein fyrir öllu sem við sjáum, eftir þeim staðreyndum sem við þekkjum. Komi eitthvað fyrir okkur, sem við höfum ekki skyn á, verðum við að bíða eftir réttri þekkingu á því.

Þegar við segjum, að eitthvað hafi orðið af yfirnáttúrlegum ástæðum, þá játum við þar með, að við skiljum það ekki. Guðfræðin er ekki það, sem við vitum um guð, heldur það sem við vitum ekki um náttúruna. Prestarnir vilja auka virðingu okkar fyrir biblíunni, en þekkja ekki annað ráð til þess, en lofa hana og vegsama, en rægja og lítilsvirða um leið skynsemi okkar og telja hana fánýta. Áhrifum predikunarstólsins hefur öldum saman verið beitt til þess að eyðileggja sjálfstraust mannanna – fá þá til þess að efast um vitsmunagildið og skoða sjálfa sig ófæra til þess að leysa úr nokkru vafamáli, en fá þá inn á þá skoðun, að allar mannlegar dygðir séu fólgnar í trú og undirgefni. Kirkjan hefur sagt: „Trúið og hlýðið. Ef þið rannsakið eruð þið trúlausir, og trúlausir verða fordæmdir. Ef þið óhlýðnist, stafar það af veraldlegu stærilæti og hroka, og þið munuð verða rekin úr Paradís fyrir fullt og allt, eins og Adam og Eva.“

Ég fyrir mitt leyti læt mig einu gilda hvað kirkjan segir, ef það sem hún segir kemur í bága við skynsemi mína. Og biblían er mér einskið virði að því leyti sem frásögn hennar ríður í bága við álit mitt eða þekkingu.

Við eigum að rannsaka allar bækur með sama hugarfari. Við eigum að fagna sannleikanum og fletta ofan af lyginni hvað sem bókin heitir.

Með þessu hugarfari skulum við nú athuga fimm bækur Móse. Ef við rekum okkur á mótsagnir, eða fjarstæður, verðum við að hafa dug og drengskap til viðurkenna að það. Ekkert gott getur af því leitt, að við drögum okkur sjálfa eða aðra á tálar. Margar milljónir manna hafa þræltrúað á þessa bók og jafnframt trúað því, að fjölkvæni væri helgað af guði. Milljónir manna hafa trúað því, að þessi bók væri undirstaðan undir öllum mannlegum framförum, og jafnframt trúað því, að þrælahald væri guðdómlegt skipulag. Milljónir manna hafa talið þessa bók algerlega heilaga, og því til sönnunar hafa þeir fangelsað, kvalið og brennt meðbræður sína. Guðlegur innblástur þessarar bókar hefur verið sannaður með sverði og eldi, hlekkjum og svipum, morðkutum og pyndingatækjum, ofbeldi og svikum. Ættliður eftir ættlið hefur verið hræddur til að trúa með helvítis ógnum og táldreginn með fyrirheitum um eilífa sælu.

Við skulum nú rannsaka nokkurn hluta af þessari bók, ekki í myrkri trúarinnar, heldur í ljósi skynseminnar.

Við skulum sérstaklega athuga hvað biblían segir um sköpun heimsins, sem eftir sögusögn hennar byrjaði á mánudagsmorgni fyrir hér um bil fimm þúsund átta hundruð þrjátíu og þrem árum.

I - Mánudagur

Móse byrjar frásögn sína með því, að fræða okkur um það, að guð hafi í upphafi skapað himinn og jörð.

Ef nokkur meining er í þessu ætti hún að vera sú, að guð hafi framleitt himinn og jörð með fyrirskipun um að verða til. Það dugar ekki að segja, að hann hafi myndað himinn og jörð úr efni sem áður var til. Móse er þeirrar skoðunar, og reynir að koma henni inn hjá öðrum, að efnið, sem himinn og jörð voru gerð af, hafi verið skapað. Mér er ómögulegt að skilja, hvernig unnt er að skapa eitthvað af engu. „Ekkert“, sem efniviður, er alveg óhugsandi. Það er ekki mannlegum skilningi unnt að hugsa sér efnið sem alls ekkert. Jafn ómögulegt er að hugsa sér, að engu sé breytt í eitthvað. En við verðum nú samt fordæmdir um alla eilífð, ef við segjumst ekki skilja þetta; og þó skilur þetta enginn maður. Mannlegum skilningi er svo farið, að menn geta alls ekki gert sér neina hugmynd um upphaf eða endir efnis eða afls.

Ef guð hefur skapað alheiminn, þá hefur hann byrjað að skapa á ákveðnu tímamarki. Fyrir þann tíma hlýtur að hafa verið eilífð. Hvað hafðist hann að um alla þá eilífð? Hann getur ekki hafa verið að hugsa. Það var ekkert til að hugsa um. Hann hafði einskis að minnast, því ekkert hafði enn borið við. Hvað var hann að gera? Getur maður hugsað sér aðra eins fjarstæðu og þá, að óendanlega vitur guð eyði heilli, eilífð í alls ekki neitt?

Ég tel mig alls ekki mann til að segja hvernig þessu hefur verið háttað í raun og veru. En ég segi fortakslaust, að enginn ærlegur maður má ljá sig til að viðurkenna ástand sem enginn getur skilið og alls ekki virðist geta átt sér stað eftir þeim rökum sem við þekkjum og reglum sem heilbrigð skynsemi fylgir.

Við getum skilið eilífðina, því við getum ekki skilið, að tíminn hafi nein endimörk. Við getum hugsað okkur endalausa víðáttu, því við getum ekki hugsað okkur svo mikið efni, að engin víðátta væri til fyrir utan það. Með öðrum orðum, við getum ekki hugsað okkur upphaf né endir tímans, og þess vegna er hugmyndin um eilífðina óumflýjanleg nauðsyn. Eilífð er í sama hlutfalli við tíma eins og víðáttu við efni.

Á dögum Móse var afar auðvelt að semja sköpunarsögu heimsins. Lýðurinn hafði óljósar hugmyndir um slíkt og tók fegins hendi hverju föstu skipulagi á þeim hugmyndum sem bauðst. Betri sköpunarsögu hefði víst enginn gyðingur getað samið á þeim tímum. Hann var heldur ekki bundinn við borð, en gat gefið ímyndunarafli sínu lausan tauminn. Enginn var til, sem véfengt gæti það, sem hann hélt fram með gildum rökum. Og þetta var í öllum aðalatriðum sama frásögnin, sem rist hafði verið með fáránlegu letri á múra Babýlonar, minnisvarða Egyptalands hina miklu og musteri Indlands. Á þeim tímum var munurinn á lærðum mönnum og ólærðum ákaflega mikill. Fólkið lét því nær einvörðungu stjórnast af hindurvitnum og hégiljum. Prestarnir sömdu hin helgu rit, geymdu þau og breyttu þeim eftir geðþótta. Fólkið kunni ekki að lesa, og skoðaði þá sem nokkurskonar guði, sem þá fræði kunnu. Á okkar tímum er mjög erfitt að gera sér rétta hugmynd um áhrif og vald menntuðu mannanna hjá hálfvilltum þjóðum. Þar þurfti ekki annað en hampa fram „heilögu riti“, og fáviskan féll fram á ásjónu sína. Fólkinu var sagt, að helgiritið væri innblásið af guði, og því óskeikult. Því var ekki sagt að það væri óskeikult og þess vegna samhljóða guðdómlegri hugsun. – Í raun og veru skiptir ekki máli, hvort biblían er innblásin af guði eða ekki heldur hitt hvort hún er sönn. Þó hún sé sönn er ekki sagt að hún sé innblásinn. Ef hún er sönn skiptir engu máli hvort hana hefur skrifað maður eða guð. Margföldunartaflan er jafn gagnleg og algerlega jafn sönn, eins og þó guði hefði raðað saman tölustöfunum í henni. Ef biblían er í raun og veru sönn, má einu gilda um innblásturinn. Ef hún er ekki sönn, verður innblásturskenningin henni hæpinn stuðningur. Satt mál er satt, hvort sem það er innblásið af guði eða ekki. Það er staðreynd. Innblæstri þarf ekki á að halda, nema í þjónustu lyginnar og fáfræðinnar. Þar sem sannindin enda og líkunum lýkur, þar tekur innblásturinn við. Vísindalegar staðreyndir eru aldrei í bandalagi við kraftaverk. Sannindin þurfa ekki aðstoð kraftaverkanna. Vísindaleg staðreynd er í samræmi við hverja aðra staðreynd í alheiminum, sökum þess að hún er afleiðing af öðrum staðreyndum. Lygi, aftur á móti, getur verið í samræmi við aðra lygi og ekkert annað. Þegar tímar líða og mennirnir gefast upp á að ljúga, mun síðasta lygin ekki verða í samræmi við næstu staðreynd, og þá kemur til kasta kraftaverkanna.

Þessu næst fræðir Móse okkur um það, að guð skapaði ljósið og tók til að skilja það frá myrkrinu.

Það liggur í augum uppi, að sá sem þetta skrifaði, hefur litið svo á, að myrkrið væri eitthvað hlutkennt, einhver vera eða eitthvert efni, og að það hvort um sig, ljós og myrkur, mætti blanda saman og greina sundur. Í huga sínum hefur hann sennilega séð guð kasta flyksum og skufsum af myrkri til annarrar handar, en ljósgeislum til hinnar. Það er dálítið erfitt fyrir mann, sem ekki hefur fæðst nema einu sinni, að skilja þetta. Ég segi fyrir mig, að ég get ekki skilið hvernig ljós verður greint frá myrkri. Ég hef sem sé alltaf litið svo á, að myrkur væri ekkert annað en vöntun ljóss og því gæti aldrei til þess komið, að skilja þyrfti ljós frá myrkri. En það er nú samt sem áður alveg ótvírætt, að Móse hefur álitið myrkrið einskonar efni, enda sé ég á öðrum stað, að hann talar um myrkur sem mátti þreifa á. En Móse var ekki einn um þetta. Fyrr á öldum var geymd í Rómaborg flaska með myrkri því, sem lagðist yfir Egyptaland.

Ljós og myrkur verður ekki aðskilið fremur en hiti og kuldi. Kuldinn er skortur hita, og myrkrið er skortur ljóss. Ég held, að við getum ekki gert okkur neina grein fyrir algerðum kulda. Við getum skynjað hita á mismunandi stigi. Tuttugu stig undir frostmarki er tuttugu stigum heitara en fjörutíu stig undir frostmarki. Kuldi og myrkur eru ekki hlutir heldur merkja þessi orð nokkurn eða algerðan skort á hita eða ljósi. Ég get ekki skilið, hvernig ljós verður skilið frá myrkri en ég get vel skilið, að fáfróður maður, sem um þetta ritaði fyrir mörgum þúsundum ára, án þess að bera nokkurt skyn á málið, hafi farið með staðleysur.

Ekki getur skapari ljóssins hafa ritað svona. Sé hann einhver til, hlaut hann að vita deili á þeirri tegund hreyfingar, sem speglar jörðina hverju auga og breiðir yfir alla hnetti geimsins ljósblæju, ofna úr sjö litum.

II - Þriðjudagur

Þessu næst skýrir Móse frá því, að „Guð sagði: Verði festing milli vatnanna og hún greini vötn frá vötnum“, og „Guð gjörði festinguna og greindi vötnin, sem voru undir festingunni, frá þeim vötnum, sem voru yfir henni.“

Hvað meinar höfundurinn með orðinu „festing“? Guðfræðingarnir segja okkur nú, að hann meinti geiminn. Það nær engri átt. Hvernig gat geimurinn greint vatn frá vatni, svo að vatnið yfir geimnum félli ekki niður og blandaðist saman við vatnið undir geimnum. Það er augljóst, að Móse áleit „festinguna“ vera eitthvert fast efni. Festingin var bústaður guðs, sem geymdi vatnið. Því var það, að menn báðu guð um vatn. Þeir héldu, að engill gæti með vogarstöng lyft loku frá flóðgátt og hleypt út svo miklu af vatni sem nauðsyn bar til. Það var vatnið frá þessari festingu sem var notað til að drekkja heiminum, þegar gluggar himinsins voru opnaðir. Það var í þessari festingu, sem synir guðs áttu heima – þessir sem „sáu, að dætur mannanna voru fríðar, og tóku sér konur meðal þeirra, allar sem þeim geðjaðist.“ Árangurinn af þeim hjónaböndum voru jötnar, „sem í fyrndinni voru víðfrægir“.

Ekkert getur verið augljósara en það, að Móses hugði festinguna vera fast efni, sem skildi vatnið frá jörðinni, og að þar byggi guð með sonum sínum. Hann gat ekki gert grein fyrir regninu á annan hátt. Hvaðan kom vatnið? Hann hafði ekki hugmynd um uppgufunarlögmálið. Hann vissi ekki, að sólin þrýstir ástarkossum á öldur hafsins, sem síðan svífa upp, sem eimur, á móti elskhuga sínum, en breytast svo í sorgartár og falla aftur til jarðarinnar sem regn.

Það kemur glöggt fram, að Móse áleit festinguna vera bústað guðs, þegar hann er að segja frá draumi Jakobs: „Þá dreymdi hann. Honum þótti stigi standa á jörðu og efri endi hans ná til himins, og sjá, englar guðs fóru upp og niður stigann. Og sjá, drottinn stóð hjá honum og sagði: Eg er drottinn, guð Abrahams föður þíns og guð Ísaks.“

Sama kemur fram, þegar lýðurinn byggði Babelsturn. Drottinn steig niður til þess að skoða borgina og turninn, sem börn mannanna voru að byggja, og drottinn sagði: „Sjá, þeir eru ein þjóð og hafa allir sama tungumál og þetta er hið fyrsta fyrirtæki þeirra; nú mun þeim ekkert ófært verða, sem þeir taka sér fyrir hendur að gjöra. Gott og vel, stígum niður og ruglum þar tungumál þeirra, svo að enginn skilji framar annars mál.“

Maður sá, sem færði þessa fáránlegu sögu í letur, hefur vissulega litið svo á, að guð byggi yfir jörðinni, í festingunni. Sama skoðun kemur fram hjá höfundi Sálmanna, þegar hann segir, að guð „beygði himnana og kom niður.“

Guði var auðvitað hægt að flytja hvern sem hann vildi líkamlega til himins, þar sem himininn var ekki nema spölkorn frá jörðinni. Um Enok er það sagt, að hann „lifði guðrækilegu lífi“, og síðan „nam guð hann burt og hann sást ekki framar.“ Sögurnar í biblíunni, um himnaför Elía, Krists og Páls, urðu til vegna þeirrar skoðunar, að festingin væri bústaður guðs. Sjálfsagt hafa þessir rithöfundar aldrei hugsað út í það, að væri festingin í sjö eða átta mílna fjarlægð frá jörðinni, hlaut Enok að vera orðinn beingaddaður, áður en ferðin var á enda, og á sama hátt hver annar, sem þá för fór. Þó má vera, að Elía hafi komist óskemmdur alla leið, þar eð hann var fluttur af hvirfilvindi í eldvagni.

Það er ótvírætt, að Móse skjátlaðist. En á mistökum hans byggðu kristnir menn hugmyndir sínar um himinn og helvíti. Fjarsjáin umturnaði þessu, og eyðilagði himinn nýja testamentisins og gerði ómögulega upprisu Krists og himnaför móður hans, velti í rústir borgarmúrum hinnar nýju Jerúsalem, en gaf manninum í staðinn ótölulega mergð af veröldum.

III - Miðvikudagur

Höfundur sköpunarsögunnar fræðir okkur þessu næst á því, að þegar guði hafði tekist að búa til festinguna og aðskilja vötnin, tók hann sér fyrir hendur, að „safna vötnunum undir himininn á einn stað, svo að þurrlendið sjáist.“

Sá, sem þetta ritaði, hefur vissulega enga hugmynd haft um lögun jarðarinnar. Og ekki getur hann hafa vitað neitt um aðdráttaraflið. Hann hlýtur að hafa ímyndað sér jörðina flata, og hafa verið þeirrar skoðunar, að til þess að koma vatninu af fjöllunum, niður í dalina, hafi þurft mikla orku. Undir eins og vatnið varð knúið til þess, að renna niður brekkurnar, kom þurrlendið í ljós. Grasið tók að gróa og leggja grænan feld yfir hæðirnar, trén færðust í sumarskrúð og greinarnar svignuðu undan aldinum. Og þetta skeði allt áður en nokkur geisli hafði náð til jarðarinnar frá bálvendi sólarinnar, áður en nokkurt blóm hafði litið dagsins ljós og áður en morgunroðinn hafði dregið frá fortjald austurhimins og breitt fagnandi faðminn móti eldkonungi dagsins. Tré og jurtir geta ekki vaxið, né borið ávexti og fræ, nema þau njóti sólarinnar. Þetta átti sér þó stað á þriðja degi, eftir því sem sagan segir. Vilji nú kristnir menn halda því fram, að með orðinu dagur hafi Móse ekki meint tuttugu og fjórar klukkustundir, heldur ómælilega og nærri óhugsanlega tímalengd, og þar sem guð eftir því sem sagan segir, skapaði ekkert dýr fyrr en á fimmta degi, sem sé, ekki fyrr en milljónum ára eftir að hann hafði skapað tré og jurtir, hvað meinti hann þá með því, að láta trén bera ávexti?

Móse farast svo orð, að guð hafi sagt á þriðja degi: „Láti jörðin af sér spretta græn grös, sáðjurtir og aldintré, sem hvert beri ávöxt eftir sinni tegund með sæði í á jörðinni. Og það varð svo. Þá lét jörðin á sér spretta græn grös, jurtir með sæði í, hverja eftir sinni tegund, og aldintré með sæði í sér, hvert eftir sinni tegund. Og guð sá að það var gott. Og það varð kveld og það varð morgun, hinn þriðji dagur.“

Það var enginn til, sem gæti étið þessi aldin, ekkert skrautlitað skordýr saug hunang úr blómunum, engin lifandi vera, sem anda drægi var til á jörðinni. Óhemjan öll af grasi, aragrúi af jurtum, kynstur af aldinum, en enginn til að nærast af þessu. Ef Móse fer rétt með, varaði þetta ástand í tvo daga aðeins, en um milljónir alda, ef trúa má guðfræðingunum.

„Það er nú sannað, að sögu lífsins á jörðinni má skipta í fimm höfuðtímabil: Frumöld, fornöld, miðöld, nýöld og mannöld hafa þau verið nefnd. Hvert þessara tímabila hefur sitt sérkenni, í lífi dýra og jurta. Á fyrstu öldinni eru til þörungar og ófullkomnustu hryggdýr, á annarri öldinni burknatré og fiskar, á þriðju öldinni barrviðarskógar og skriðdýr, á fjórðu öldinni lauftré og spendýr og á fimmtu öldinni maðurinn.“

Eitthvað er þetta skiljanlegra en hin skoðunin að jörðin hafi um milljónir ára verið þakin grasi og aldintrjám, áður en nokkurt dýr varð til.

Í náttúrunni er ríkjandi samræmi eða ákveðin hlutföll milli megins dýra og jurta. „Í búskap náttúrunnar verður vöxtur og viðhald jurta- og dýralífsins samferða. Fullkomið jafnvægi, milli dýra og jurta, verður að haldast, því efnið, sem hvorttveggja er gert af, er á hringrás frá dýri í jurt og frá jurt í dýr. Þegar dýr sundrast og leysist upp í frumeindir þær, sem það er gert af á einhverju tímabili, hvort sem það nú eru tuttugu og fjórar klukkustundir, fjórir mánuðir, fjögur ár eða fjögur þúsund ár – því ekki verður því neitað, að um öll þessi tímabil getur verið að ræða – blandast þau efni, sem loftkennd geta orðið, saman við andrúmsloftið, en þaðan berast þau aftur í loftinu, og með því, í hungraða munna jurtalífsins. Í hverju laufblaði eru þúsundir af smáum holum sem sjúga í sig kolsýruna úr andrúmsloftinu. Ella mun kolsýran gera andrúmsloftið banvænt öllum lifandi dýrum. Þegar kolefnið liðast frá sýrunni, verður það að tægjum þeim sem mynda tréð í húsum okkar og skipum, og eins því, sem öldum saman safnast saman í jörðunni og verður að – steinkolum. Öll steinkol í jörðunni, hafa eitt sinn verið hlutar í lifandi verum, allt frá marglyttunni og upp til mannsins. Mahognítréð, sem við sjáum nú hefur, í hringrás kolefnisins, komið fram í svertingjum og verið þar áður hluti af útdauðum kynflokkum löngu áður en Afríkusvertingjar urðu til.“

Það er því skynsamleg ályktun, að sérstakar dýrategundir og sérstakar jurtategundir hafi verið til samtímis, og að samfara breytingum, sem urðu í jurtaríkinu, hafi orðið breytingar í dýraríkinu. Verið getur, að ég hafi komist að þessari niðurstöðu vegna „meðfæddrar spillingar“, eða vegna þess að ég er ekki gæddur þeirri auðmýkt hugans, að geta séð samræmið í kenningum Haeckels og Móses.

Það getur verið. En ég get samt ekki trúað því, að jörðin hafi verið þakin blöðum og blómum, aldintrjám og ávöxtum, áður en sólarljósið hafði rofið náttmyrkur það, sem yfir jörðinni grúfði.

IV - Fimmtudagur

Þegar jörðin var orðin alþakin gróðri, hefur víst Móse þótt kominn tími til að fara að skapa sól og tungl. Hann segir þá frá því, að á fjórða degi hafi guði farist þannig orð: „Verði ljós á festingu himinsins, að þau greini dag frá nóttu, og séu til tákns og     að marka tíðir, daga og ár. Og þau séu ljós á festingu himinsins, til að lýsa jörðina. Og það varð. Þá gerði guð tvö stóru ljósin: hið stærra ljósið til að ráða degi, og hið minna til að ráða nóttu, svo og stjörnurnar.“

Getur það átt sér stað, að þessi guðinnblásni höfundur hafi haft nokkra hugmynd um stærð sólarinnar? Dragið hring á blað, fimm þumlunga að þvermáli og stingið svo gat á blaðið með títuprjóni. Gatið eftir títuprjóninn verður þá í svipuðu stærðarhlutfalli við hringinn, eins og jörðin í hlutfalli við sólina. Vissi hann, að sólin er átta hundruð og sextíu þúsund mílur að þvermáli; að hún er umlukt eldhafi, fjögur þúsund mílna djúpu, sem er ef til vill heitara en helvíti kristinna manna; að um þetta eldhaf leika logabyljir með hundrað mílna hraða á sekúndunni, svo að jafnvel ógurlegustu fellibyljir, sem nokkru sinni hafa ætt yfir þessa jörð, eru sem dúnalogn í samanburði við það?

Var honum kunnugt um, að á hverju augnabliki sendir sólin frá sér svo mikinn hita, að brenna þyrfti milljónum tunna af kolum til þess að jafnast á við hann? Vissi hann að ummál jarðarinnar er ekki nema einn milljónasti hluti af ummáli sólarinnar? Þekkti hann hinar hundrað og fjórar jarðstjörnur, sem mynda sólkerfi okkar og allar eru afkvæmi sólarinnar? Var honum kunnugt um, að Júpíter er áttatíu og fimm þúsund mílur að þvermáli, hundrað sinnum stærri en jörðin okkar og snýst um möndul sinn með tuttugu og fimm þúsund mílna hraða á klukkustund, er fimmtíu ár að fara einn hring um sólina og hefur fjögur tungl í eftirdragi? Vissi hann nokkur deili á Satúrnusi með hringina og tunglin átta? Hafði hann nokkurn snefil af grun um, að allar þessar jarðstjörnur voru eitt sinn hlutar af sólunni, að sólin var eitt sinn þúsund milljónir mílna að ummáli, að Neptúnus, Úranus, Júpíter og Mars, voru allir til, löngu á undan jörðinni okkar, að það er alls ómögulegt, að jörðin hafi verið til á undan foreldri sínu, sólinni, hvorki þrjá daga né nein önnur þrjú tímabil, löng eða stutt?

Móse hélt, að sólin væri þrjú eða fjögur fet að þvermáli og tunglið svo sem helmingur af því. Miðað við jörðina, voru sól og tungl eins og smádeplar. Og það er ekki annað að sjá, en að allir hinir „innblásnu“ spámenn og guðspjallahöfundar, hafi verið á þessari skoðun. Það sést í Jósúabók að sólin og tunglið hættu að ganga og héldu kyrru fyrir, þar til fólkið hafði tekið hefnd yfir óvinum sínum, „þá staðnaði sólin á miðjum himni og hraðaði sér eigi að ganga undir nær því heilan dag.“

Okkur er sagt, að hinn heilagi höfundur hafi skrifað hversdagslegt mál eins og       við, þegar við segjum að sólin renni upp eða gangi undir, og að hann meinti ekki annað með þessu en það, að jörðin hætti að snúast um möndul sinn „nær því heilan dag.“

Persónulegt álit mitt á þessu er nú það, að Jósúa hershöfðingi hafi verið jafn snauður að þekkingu á hreyfingu jarðarinnar, eins og mildi og réttvísi. Ef hann hefði vitað, að jörðin snýst um möndul sinn með þúsund mílna hraða á klukkustundinni og rennur braut sína umhverfis sólina með sextíu og átta þúsund mílna hraða á sama tíma, þá hefði hann tvöfaldað haglsteinana, sem sagt er í þessum kapítula, að drottinn kastaði niður úr himninum, en látið sólina og tunglið koma upp og ganga undir á venjulegan hátt.

Ekki er unnt að hugsa sér lygilegri sögu en þessa, um kyrrstöðu sólar og tungls. Og þó er fátt sem espar rétttrúnaðar kennimenn frekar til reiði en að draga í efa sannleiksgildi hennar. Sumir reyna að skýra þetta fyrirbrigði sem afleiðing af náttúrlegum orsökum. Aðrir taka að sér að sanna að guð hafi getað, með tilstyrk ljósbrotsins gert sólina sýnilega, enda þótt hún í raun og veru væri stödd hinumegin jarðarinnar.

Samkvæmt hinni heilögu frásögn var ekki nóg með það, að sólin hikaði við að ganga undir sjóndeildarhringinn, heldur „staðnaði á miðjum himni og hraðaði sér eigi að ganga undir nær því heilan dag“, með öðrum orðum, í tólf klukkustundir. Hafi nú loftið verið svo furðulega umbreytt, að það hafi getað brotið sólargeislana, eftir því sem jörðin snerist á sinn venjulega hátt, „nær því heilan dag,“ hlaut sólin, að þeim tíma liðnum, að hafa sést í austri, það er að segja, að þá hefði verið kominn næsti morgun. Samkvæmt því hefði þessi furðulegi dagur staðið yfir í þrjátíu og sex klukkustundir, að minnsta kosti. Fyrst koma tólf vanalegar klukkustundir og því næst tólf geislabrots klukkustundir. Þá var aftur kominn morgun og sólin hlaut að skína í tólf klukkustundir á vanalegan hátt. En þetta verður samanlagt þrjátíu og sex klukkustundir.

Það er mjög ósennilegt að guð, ef nokkur slíkur er til, skyldi þurfa að stöðva jörðina, breyta ásigkomulagi andrúmsloftsins eða eðli ljóssins, í þeim tilgangi að gera Jósúa unnt að myrða menn þann daginn þar sem honum var jafn auðvelt að draga það til næsta morguns. Við gerum sannarlega guði engan vegsemdarauka með því að trúa slíku barnabulli.

Það hefur verið sannað, að krafturinn er eilífur og verkar látlaust. Hann getur tekið myndbreytingum, en ekki orðið að engu. Stundum kemur krafturinn fram í þeirri mynd sem kölluð er hreyfing. Þegar hreyfing stöðvast, breytist hún á sama augnabliki í hita. Jörðin snýst um möndul sinn með hér um bil þúsund mílna hraða á klukkustund. Látum hana stöðvast, og hreyfingaraflið, sem er miklu meira en svo, að skilningur okkar geti numið, breytist í hita. Það hefur verið reiknað, að ef jörðin stöðvaðist í rás sinni, þá mundi myndast svo mikill hiti, sem verða mundi af því, ef steinkolastykki, þrefalt stærra en jörðin, brynni til ösku. Og þó erum við hvattir til að trúa, að þetta hafi átt sér stað, aðeins, og einungis til þess, að menningarsnauður maður gæti drepið aðra menn. Svona saga hefði aldrei verið rituð á bók, ef menn hefðu ekki verið þeirrar skoðunar, að himinhnettirnir væru smáir sem fis í samanburði við jörðina.

Gyðingaþjóðin og kristnir menn um allan heim létu sér nægja þessar skoðanir Móse, um þúsundir ára. Það er álit manna, að Móse hafi verið uppi nálægt fimmtán hundruð árum fyrir Krist. En, enda þótt hann væri „innblásinn“ og fengi þekkingu sína beint frá guði, hafði hann þó ekki eins mikla þekkingu á sólkerfi okkar eins og Kínverjar, þúsund árum áður en hann fæddist. „Chwen-Hio keisari reiknaði út, að jarðstjörnurnar Merkúr, Mars, Júpíter og Satúrnus, mundu rekast á á tilteknum tíma. En Bailly hefur sannað, að sá tími sem miðað var við, var árið 2449 fyrir Krist.“ Forn-Kínverjar þekktu hreyfingu jarðstjarnanna og gátu meira að segja reiknað myrkva fyrirfram, „Á stjórnarárum Chow-Kong keisara voru tveir færustu stjarnfræðingar, Ho og Hi, dæmdir til lífláts fyrir það, að þeir höfðu vanrækt að segja fyrir sólmyrkva, sem átti sér stað árið 2169 f, Krist. Má af því ráða, að ein af skyldum stjarnfræðinga keisara var sú, að segja fyrir myrkva.“

Er það ekki undarlegt, að einhver Kínverji skyldi af eigin rammleik uppgötva meira um alheiminn heldur en Móse, sem þó naut aðstoðar skapara alheimsins.

Það liggur nú beinast við að skýra þetta kraftaverk og mörg önnur, á þá leið, að hinum „innblásnu“ höfundum hafi skjátlast. Með því væri mikilli byrði létt af auðtrúnaði manna og þá fengju þeir tækifæri til að trúa vitnisburði eigin vitsmuna og sönnunargögnum vísindanna. Þá væru menn leystir úr ánauð hjátrúarinnar, þá væru menn sloppnir undan eftirliti dauðra siðleysingja og harðstjórn kirkjunnar.

Fyrir rúmum hundrað árum var náttúrufræðingurinn Buffon neyddur til að taka aftur opinberlega fjórtán „villur“ í vísindalegu riti, sem hann hafði gefið út, vegna þess, að þær voru í ósamræmi við sköpunarsögu Móse. Því réði guðfræðideild háskólans í París. Mósebækurnar eru enn hin vísindalega undirstaða kirkjunnar. Og með stuðningi þessara rita, kveða fáfróðir prestar upp dóma yfir vísindum nútímans.

V - Hann gerði einnig stjörnurnar

Móse var nærri búinn að gleyma stjörnunum. Getur það átt sér stað, að hann hafi ekki þekkt til þeirra annað en það, að þær skína á himninum?

Vissi hann, að sú stjarna sem næst okkur er og sem að þekkjum best, er í 21 milljarða mílna fjarlægð og að hún er skínandi sól með eigin ljósi? Vissi hann nokkuð um þá næst næstu, sem er í 37 milljarða mílna fjarlægð? Getur það átt sér stað, hann hafi verið fróður um Siríus, sem er sól, sex hundruð áttatíu og átta sinnum stærri en okkar umkringd kerfi af himinhnöttum, sem nú eru sumir þekktir, og er í 82 milljarða mílna fjarlægð frá okkur? Vissi hann, að pólstjarnan, sem vísar farmönnum leið, er 292 milljarða mílna frá litla heiminum okkar og að Capella hreyfist og skín í 133 milljarða mílna fjarlægð bak við hana? Var honum kunnugt um, að ljósið þarf hér um bil sjötíu og tvö ár til þess að komast frá þeirri stjörnu til okkar? Vissi hann, að ljósið fer hundrað áttatíu og fimm þúsund mílur á sekúndunni? Vissi hann, að sumar stjörnur eru svo langt í burtu, í ómælisgeimnum, að ljósið frá þeim þarf fimm milljónir ára til þess að ná okkar jörð?

Ef þetta er rétt, og ef það er satt sem segir í biblíunni, að stjörnurnar hafi verið skapaðar síðar en jörðin, þá hefur jörðin, verið á sveimi í fimm milljónir ára að minnsta kosti.

Þessu verður ef til vill svarað svo, að guð hafi ekki haft í hyggju að kenna jarðfræði eða stjörnufræði. En hvers vegna var hann þá að minnast á þessi efni? Og úr því hann gerði það á annað borð, hvers vegna kom hann þá ekki með staðreyndir?

Eftir því sem segir í hinum helgu heimildarritum, skapaði guð, fyrsta daginn, himinn og jörð, „sveif yfir vötnunum“ og skapaði ljósið. Annan daginn gerði hann festinguna og aðskildi vötnin. Þriðja daginn safnaði hann vatninu í höf, lét þurrlendið koma í ljós og lét jörðina framleiða gras, jurtir og aldintré, og á fjórða degi gerði hann sólina, tunglið og stjörnurnar og setti þær á festingu himinsins „til að lýsa jörðina“. Þessi vinnubrögð eru harla furðuleg. Samanborið við vinnuna á fjórða degi, er vinnan alla hina dagana sama sem ekkert. Getur það átt sér stað, að jafnlangan tíma hafi þurft til þess að gera gras, jurtir og tré, eins og að fylla ómælisgeiminn með óteljandi stjörnukerfum?

VI - Föstudagur

Okkur er skýrt svo frá, að næsta daginn hafi guð sagt: „Vötnin verði kvik af lifandi skepnum, og fuglar fljúgi yfir jörðina undir festingu himinsins. Þá skapaði guð hin stóru lagardýr og allar hinar lifandi skepnur, sem hrærast og vötnin eru kvik af, eftir þeirra tegund, og alla fleyga fugla eftir þeirra tegund. Og guð sá að það var gott. Og guð blessaði þau og sagði: Frjóvgist og fjölgið og fyllið vötn sjávarins, og fuglar fjölgi á jörðunni.“

Er það satt, að um milljónir alda hafi ekkert líf verið til í vatninu þó þurrlendið væri þakið grasi, blómum og trjám?

Hafi Móse, með orðinu dagur, meint tuttugu og fjórar klukkustundir, þá skiptir engu máli á hverjum þessara sex daga dýrin voru sköpuð. En ef orðið dagur á að merkja milljónir ára, sem lífið þurfti til þess að þróast frá hveljudýri til manns þá er öll þessi frásögn harla fávísleg og barnaleg. Enginn náttúrufræðingur getur fallist á þá skoðun, að jörðin hafi verið þakin aldintrjám áður en fyrsti fyrirrennari mannsins vaknaði til né heldur að til hafi verið eitt einasta grasstrá, áður en sólin tók að hella geislaflóði sínu yfir heiminn.

Hvers vegna skyldu menn vera að strita við að koma á samræmi milli náttúrunnar og einhverrar bókar? Eða eru heimspekingarnir ámælisverðir fyrir það, að þeir taka meira tillit til þess sem þeir vita, en til þess sem þeim er sagt. Ef til er guð, má vel líta svo á, að hann hafi skapað heiminn. En þar með er engan veginn víst, að hann hafi samið biblíuna. Hví skyldum við ekki taka meira mark á náttúrunni, heldur en bók? Og enda þótt þessi guð hafi gert, ekki allan heiminn, heldur líka biblíuna, þá er ekki þar með sagt, að bókin sé besti hluti sköpunarverksins, og sá eini hluti sköpunarverksins, sem svo er háttað, að við hljótum eilífa hegningu ef við neitum réttmæti hans. Mér virðist, að það hljóti að vera engu minna um vert, að vita eitthvað um sólkerfið, eða eðlisfar jarðarinnar, eins og að þekkja ævintýri Jónasar eða mataræði Esekíels. Ég segi fyrir mig, að ég vil þúsund sinnum heldur þekkja árangur vísindalegra rannsókna, heldur en að vera innblásinn eins og Móse. Ef við nú aftur á móti föllumst á, að biblían sé sönn, hvers vegna eru þá fríhyggjumenn, sem neita því að hún sé sönn, ámælisverðari en prestarnir, sem neita framþróunarkenningunni eða verkunarlögum hitans? Okkur er kennt, að maðurinn geti verið guði þóknanlegur, enda þótt hann neiti því að jörðin sé hnöttótt, neiti kenningum Kópernikusar og Keplers, neiti sígildi kraftarins og þyngdarlögmálinu. Og okkur er líka kennt, að maðurinn geti játað allt þetta, en lent þó í eilífri glötun, ef hann trúir ekki á „náðarverkið.“

VII - Laugardagur

Á þessum síðasta degi sköpunarinnar sagði guð: „Jörðin leiði fram lifandi skepnur, hverja eftir sinni tegund: fénað, skriðkvikindi og villidýr, hvert eftir sinni tegund. Og það varð svo. Þá gerði guð villidýrin, hvert eftir sinni tegund, fénaðinn eftir sinni tegund og allskonar skriðkvikindi jarðarinnar eftir sinni tegund. Og guð sá, að það var gott“.

Er hugsanlegt að það sé satt, að vatnið hafi verið fullt af fiskum, himininn krökkur af fuglum og jörðin þakin grasi, blómum og trjám um milljónir ára, áður en til var nokkur kvik skepna á jörðunni? Eigum við að taka það trúanlegt, að dýr og jurtir hafi til orðið fyrir fyrirskipun einhverrar óskiljanlegrar heimsvisku, óháð því sem við köllum eðlilegar orsakir? Hvers vegna er meiri þörf á kraftaverki einn daginn en annan?

Ef til er eilífur kraftur, er ekkert vissara en það, að sá kraftur verkar eftir því sem kallað er lögmál, með öðrum orðum, eftir náttúrlegum orsökum og vegna þeirra. Ef við finnum einhverja tegund lífrænna vera, sem ekki rekur ætt sína til neinna orsaka, þá er nógur tími til að tala um sköpun eftir fyrirskipan. Sá tími hefur verið, þegar jurtir og dýr voru ekki til á þessari jörð. Vafinn leikur því á því, og því einu, hvort dýr og jurtir hafa orðið til á eðlilegan hátt. Ef frásögn Móse er sönn, þá hefur dýra- og jurtaríkið orðið til að fyrirskipun einhvers skapara, algerlega óháð náttúrlegum orsökum. Það er svo framúrskarandi ósennilegt, og svo gagnstætt reynslu og athugunum mannkynsins, að því verður alls ekki trúað, nema því aðeins, að um leið sé kastað á glæ undirstöðuatriðum vísindalegra hugsana og athafna.

Við þetta má gera þá athugasemd, að við skiljum ekki hið heilaga heimildarrit rétt. Þar til er því að svara, að kristnir menn og gyðingar hafa um þúsundir ára álitið sköpunarsögu Móse bókstaflega sanna. Hafi höfundur hennar verið innblásinn af guði, þá hlaut hann að sjálfsögðu að hafa vitað, hvernig hún mundi verða skilin, og hann hlýtur því að hafa ætlast til, að hún yrði skilin eins og raun er á orðin. Ef þú skrifar manni bréf, þá getur vel farið svo, að það sem þú meinar verði skilið svo, sem þú hafir meint allt annað. Hafi höfundurinn vitað, að hann mundi verða misskilinn, og einnig vitað, að hann gat notað annað orðalag sem síður mundi verða misskilið, en notaði það þó ekki þá hljótum við að líta svo á, að hann hafi valið orðin í þeim tilgangi að villa, skilning manna, og þá hljótum við að álíta hann óheiðarlegan.

Ef alvís vera hefur skrifað eða látið skrifa biblíuna, hlýtur hún að hafa vitað með fullri vissu hvernig orð hennar mundu verða þýdd og skilin af öllu mannkyni, og hún hefur ætlað sér að birta í henni meiningar sem þær eru birtar. Hún hlaut að hafa vitað, að menn mundu við lestur þessarar bókar mynda sér rangar skoðanir um lögun jarðarinnar, aldur og stærð, að skilningur þeirra á tímalengd og fyrirkomulagi sköpunarinnar mundi leiðast afvega, að þeir mundu gera sér hinar barnalegustu og lítilmótlegustu hugmyndir um sköpunina, að „heilög ritning“ mundi verða notuð til styrks og viðhalds þrælahaldi og fjölkvæni. Og úr því að hin skapandi vera vissi þessar afleiðingar fyrir, en gerði ekki við þeim, þá hefur hún ætlast til að þær yrðu svo sem raun er á orðin. Hún hlaut einnig að hafa vitað, að þúsundir og milljónir þúsunda, karla og kvenna, mundi aldrei trúa á biblíuna, og að tala trúlausra manna mundi aukast að sama skapi sem menntunin eykst. Hún hlýtur því að hafa einnig ætlast til, að þessar yrðu afleiðingarnar.

Við skulum athuga þetta nánar.

Hver heiðarlegur, dauðlegur maður, reynir að haga orðum sínum svo, sem hann álítur vænlegast til þess að birta rétt, það sem fyrir honum vakir. Hann getur ekki betur gert, því hann getur ekki vitað með fullri nákvæmni, hvernig orð hans muni verða skilin af öðrum. En alvís vera hlýtur að vita, ekki raunverulega merking orðanna, heldur nákvæmlega, hvernig þau muni verða skilin. Hún hlýtur líka að vita, hvaða skýringar eru nauðsynlegar, til þess að fyrirbyggja misskilning. Ef alvís vera, sem vill opinbera eitthvað fyrir mönnunum, að hver og einn, sem á opinberun þarf að halda, geti glögglega skilið hvað við er átt, þá er eitt af tvennu, að opinberun guðs fyrir tilstyrk málsins er ómöguleg, eða hitt, að guð álítur ekki nauðsynlegt að allir skilji hana.

Því má svara til, að milljónir manna geti ekki skilið opinberun, hversu greinileg orð sem notuð eru til að birta hana.

Þessu liggur beint fyrir að mæta með spurningunni, hvers vegna almáttugur guð hafi skapað svo skilningssnauðar verur, að hann geti, með engu móti, birt þeim vilja sinn? Okkur er sagt, að opinberunin sé svo auðskilin, að enginn villuráfandi maður, ekki einu sinni fábjáninn, þurfi að misskilja hana. Þessa staðhæfingu gagnsannar öll saga kristinnar trúar. Hver einasti trúarflokkur innan kristninnar er sönnun þess, að guð hefur ekki gert mönnunum vilja sinn nægilega ljósan. Hver einasti maður, sem biblíuna les, leggur sinn sérstaka skilning í orð hennar. Um hinn innri tilgang biblíunnar, sem nefndur er opinberun, hafa öldum saman staðið stríð og styrjaldir og eldur og sverð herjað heiminn. Ef hún er skrifuð af alvísum guði, hlaut hann að hafa vitað fyrir, að þetta mundi svona fara, og hann ber því ábyrgðina á öllu þessu.

Er ekki miklu skynsamlegra að segja, að bók þessi sé mannaverk, að hún sé sambland af sannindum og villum, staðleysum og staðreyndum, sönn spegilmynd þeirra tíma þegar hún var rituð?

Ef staðleysur finnast í biblíunni þá eru þær vissulega mannaverk. Sé þar eitthvað gagnstætt lögmáli náttúrunnar, þá er það skrifað af mönnum. Sé þar eitthvað siðspillandi, grimmúðugt eða svívirðilegt,          er það vissulega ekki skrifað af neinni þeirri veru, sem verðskuldar dýrkun mannanna.

VIII - „Vér viljum gera manninn“

Höfundur Mósebóka fræðir okkur því næst um það að guð hafi sagt: „Vér viljum gera manninn eftir vorri mynd“, og að „guð skapaði manninn eftir sinni mynd, hann skapaði hann eftir guðs mynd; hann skapaði þau karl og konu.“

Ef annars nokkur meining felst í þessari frásögn ætti hún að vera sú, að maðurinn hafi verið skapaður sem líkamleg eftirmynd guðs. Móse talar um manninn, sem skapaðan eftir guðs mynd. En um guð, aftur á móti, talar hann svo, sem hann hafi verið í manns líki. Hann talar um guð „sem var á gangi í aldingarðinum í kveldsvalanum“, og að Adam og Eva heyrðu til drottins guðs. Hann er sí og æ að skýra frá því, hvað guð hafi sagt, og á þúsund stöðum getur hann guðs á þann hátt, sem hafi hann verið maður, ekki að ytra sköpulagi, heldur einnig í athöfnum. Guð Móse hafði hendur og fætur og málfæri. Hann fann til haturs, hefnigirni, ástar og iðrunar. Hann gat gert glappaskot, – með öðrum orðum, hann var mikill maður og sterkur.

Það bætir ekki úr að segja, að Móse hafi ætlað sér að birta þá skoðun, að guð hafi gert manninn eftir sinni mynd í siðgæðislegum skilningi. Sumir hafa haldið því fram, að maðurinn hafi verið skapaður eftir siðgæðislegri mynd guðs, þar sem hann hafi verið skapaður hreinn og saklaus. Sakleysi er ekki smíðisgripur. Hugarfarslegt siðgæði getur enginn búið til í manninn, ekki einu sinni guð. Hver maður verður sjálfur að mynda sitt hugarfarslega siðgæði. Ef guð er algerlega hreinhjartaður, leiðir af sjálfu sér, að Adam og Eva hafa ekki verið gerð í hans mynd, í þeim skilningi. Aðrir segja, að Adam og Eva hafi verið gerð í mynd guðs í andlegum skilningi. Ef með því er meint, að þau hafi verið sköpuð með guðlegri dómgreind, þó ekki væri fyllilega jafnmikil dómgreind guðs, þá má líta á það. En þessi skoðun hefur vissulega ekki vakað fyrir Móse. Hann áleit ytra útlit mannsins vera mynd guðs og þess vegna talar hann alltaf um guð eins og mann. Enginn, sem les Mósebækur, getur komist framhjá þeirri ályktun, að Móse hafi álitið manninn skapaðan líkamlega í mynd og líkingu guðs. Guð gengur eins og maður og hvílir sig, talar, finnur þef, iðrast verka sinna o.s.frv. Þetta verður á einn hátt skilið. Sá, sem þetta hefur skrifað, hefur álitið guð vera í mannslíki. Í raun og veru er manni ómögulegt að gera sér hugmynd um persónulegan guð án þess að hugsa sér hann í mannslíki. Enginn getur hugsað sér eilífa veru í hestslíki eða fugls, né nokkurrar skepnu, sem lægra stendur en maðurinn. Á sama hátt getur maður nauðulega hugsað sér vitsmuna hæfileika öðruvísi en í sambandi við sýnilegan eða myndrænan líkama. Sú myndin, sem hæstan sessinn skipar í hugum okkar, er mannsmyndin. Af því leiðir, að ímyndunarafl okkar getur ekki með nokkru móti fundið upp annað form handa persónulegum guði, því öll önnur form eru í huga okkar bundin við lægra vitsmunaástand.

Ekki er heldur unnt að hugsa sér persónulegan guð sem formlausan anda. Við getum viðhaft það orð en þau gefa ekki huganum neina verulega eða skiljanlega mynd. Hver sá sem hugsar sér, að til sé persónulegur guð, hugsar sér hann líka sem mann. Takið myndarhugtakið frá guði, talið um hann sem anda, sem allt sé þrungið af – sem er sama sem að hugsa sér allt þrungið af einhverju, sem við höfum enga hugmynd um – og afleiðingin verður panþeismi, þ.e. sú trú, að náttúran sé guð.

Okkur er sagt, að guð hafi gert manninn. Og þá kviknar auðvitað sú spurning, hvernig það hafi orðið? Gerðist það fyrir „framþróun“, eftir lögmáli „eiginleika erfða“, gerðist það með „úrvali“, eða tók guð saman nægilega mikið af „dufti“, sem hann hnoðaði með höndunum og gerði úr ákveðið form? Vísindi nútímans segja, að maðurinn hafi myndast og þroskast smátt og smátt, á ómælilega löngum tíma, úr ófullkomnara formi, að hann sé árangur óteljandi verkana, gagnverkana, reynsluatvika, ástands, nauðsynja og atvika. Getur Móse hafa verið þeirrar skoðunar, eða hélt hann, að guð hafi tekið nægilega mikið af „dufti“, gefið því hentugt form og blásið í það lifandi anda? Getur nokkur, sem á biblíuna trúir, komið með nokkra skynsamlega skýringu á þessu sköpunarverki? Er mögulegt að gera sér hugmynd um, hvað í raun og veru hafi gerst? Er nokkur guðfræðingur til, sem þorir að rengja það, að maðurinn hafi verið skapaður beinlínis af mold? Vill hann halda því fram, að maðurinn hafi verið skapaður í öllum aðalatriðum eins og hann er, með alla vöðva og hæfilega þroskaða til þess að geta gengið, talað og framið aðrar þær athafnir, sem manni er fært að fremja? Að bein hans hafi öll verið mynduð, eins og þau eru nú, öll taugasambönd, heili og hreyfingar, með þeim hætti sem er þann dag í dag? Ef litið er yfir myndunarsögu lifandi vera, frá lægstu myndunum til hinna æðstu, kemur í ljós, að þar hefur átt sér stað hægfara en stighækkandi framþróun, takmarkaðar, en sífelldar skiptiverkanir milli þarfa og eyðslu, milli notkunar og forms.

Hin lægsta mynd lifandi dýrs, sem enn hefur verið fundin, er kölluð Bathybius Haeckelii, og henni er svo lýst, að hún sé líffæralaust líffæri. Hún er ofurlítil ögn af gagnsæu hlaupi, sem getur flatt sig út og dregið sig saman utan um fæðuna. Hún getur étið, án þess að hafa munn, melt, án þess að hafa maga, hreyft sig, án þess að hafa fætur og tímgast með því, að skiptast í tvennt. Ef þessi ögn er skoðuð sem byrjunarstig dýralífsins, eða öllu heldur, að hún sé fyrsta dýrið, þá er auðvelt að fylgjast með framþróun hinnar líkamlegu byggingar í öllum myndum lífsins, allt upp til mannsins, þá verður unnt að skilja og skýra, hvernig til hefur orðið hver vöðvi, hvert bein, hver liðamót, og hvert líffæri, myndanir allar og verkanir. Takið frá huganum öll hugtök um framþróun, erfðaeiginleika, tilhögun og úrval, sem fengin eru frá Lamarck, Goethe, Darwin, Haeckel og Spencer, og þá munu allar staðreyndir í myndunarsögu dýralífsins verða að óskiljanlegum hrærigraut!

Eigum við að kasta á glæ öllum uppgötvunum, sem snerta myndunarsögu lífrænna vera og taka í staðinn fullyrðingar manns, sagðar á öld siðvillu og menningarskorts? Er nokkur sá maður, vísindalega menntaður, sem er í vafa um, hvort maðurinn sé sérstakt og óháð sköpunarverk, án sambands og skyldleika við hin lægri dýrin? En hvað sem skoðunum líður, á því máli tala sannanirnar sínu máli. Maðurinn getur haft vald, á tungu sinni og sagt, að hann trúi þessu og ekki hinu, en þrátt fyrir það getur hann ekki, með tilstyrk viljans, hækkað eða lækkað þær vogarskálar, sem skynsemi hans notar til þess að finna gildi staðreyndanna. Væri þetta ekki svo, þá væri tómt mál að tala um rannsókn, sannanir og dómgreind.

Ég spyr aftur, á hvern hátt skapaði guð Adam og Evu? Eftir einni sögninni voru þau, maðurinn og konan, sköpuð alveg samtímis. Eftir annarri sögninni var Adam skapaður fyrst og Eva á eftir af rif mannsins. Lét guð með sköpunarboði sínu rifið þroskast smátt og smátt og verða að taugum, sinum, brjóski og vöðvum? Hvernig var unnt að skapa konuna úr rifinu einu saman? Hvernig var unnt að skapa manninn úr dufti einu saman? Ég segi fyrir mig, ég get ekki trúað svona fullyrðingum.

Ef frásögn Mósebókanna er sönn, þá vitum við hve lengi maðurinn hefur átt heima á þessari jörð. Fyrsti maðurinn var skapaður fyrir hér um bil fimm þúsund átta-hundruð og sjötíu árum. Sextán hundruð fimmtíu og sex árum seinna var öllu mannkyninu drekkt í syndaflóði, að átta hræðum undanskildum. Þetta skeði fyrir hér um bil fjögur þúsund tvö hundruð sextíu og sjö árum. Ef sagan er sönn, var þá til ein tegund manna. Nói og fjölskylda hans hafa vafalaust verið af einum og sama stofni. Af þessu er ljóst, að allur sá greinarmunur, sem nú er á milli kynflokka mannanna, hefur orðið til á þessum rúmum fjögur þúsund árum. Ef sagan um syndaflóðið er sönn, hafa öll konungsríki fornaldarinnar verið stofnuð eftir þann tíma og allar þjóðir farið yfir þau menningarstig sem kunn eru, lifað villimannalífi í öllum þess myndum, lifað hirðingjalífi og hálfmenningarlífi, skeiðað yfir steinöld, eiröld og járnöld, komið á fót verslun, iðkað listir, byggt borgir, reist hallir og hof, fundið ritlistina og skapað bókmenntir.

Í egypskum gröfum – yfir þrjú þúsund ára gömlum – eru til málaðar myndir, sem sýna og sanna, að á þeim tímum var svertinginn jafn svartur og hann er nú, hafði þykkar varir og slíkjuhár, alveg eins og nú. Og ekkert er vísara en það, að á þeim tímum var í öllum aðalatriðum munur á Egyptum og svertingjum eins og nú. Við vitum með fullri vissu að á Egyptalandi voru höggnar dásamlegar steinsúlur, fjögur þúsund árum fyrir tímatal okkar – eða fyrir nálægt sex þúsund árum. Á heimssýningunni síðustu gat að líta, í egypsku deildinni, myndastyttu af egypskum konungi, sem menn vita með fullri vissu að er sex þúsund ára gömul. Með öðrum orðum, ef sköpunarsaga Mósebókanna er sönn, þá er þessi myndastytta eldri en heimurinn. Einnig vitum við, ef við vitum nokkuð, að menn voru á lífi í Norðurálfunni samtímis mammútfílnum, hellabirninum, nashyrningnum og hellahýenunni. Innanum bein þessara dýra hafa fundist steinaxir og tinnuhnífar, sem forfeður okkar gerðu og notuðu. Í hellum, sem þeir notuðu fyrir bústaði, hafa fundist leifar þessara dýra, sem voru veidd, drepin og etin fyrir hundruð þúsund árum.

Ef þessar staðreyndir eru sannar, þá skjátlast Móse. Ég fyrir mitt leyti legg meira upp úr rannsóknum og uppgötvunum nútímans, en heimildum frá hálfsiðum fornþjóðum. Við getum ekki haldið því fram, að maðurinn hafi ekki átt heima á þessari jörð nema sex þúsund ár. Sá tími er ómælilegur, sem maðurinn hefur þurft til þess, að vinna sig upp úr ástandi villtra dýra, að komast nakinn, vopnlaus og umkringdur af öðrum sterkari dýrum, upp hina erfiðu og bröttu þroskabraut, þar til hann varð þess megnugur að skapa menningu Indverja, Egypta og Grikkja. Bilið, á milli villimannsins og Shakespeare, verður ekki mælt í öldum, heldur í milljónum alda.

IX - Sunnudagur

„Og guð lauk á hinum sjöunda degi verki sínu, er hann hafði gjört, og hvíldist hinn sjöunda dag af öllu verki sínu, er hann hafði gjört.“

Hinu mikla verki var lokið. Jörðin var sköpuð, sólin sköpuð, tunglið og allir herskarar himinsins. Jörðin var sveipuð grænni skikkju, vötnin þrungin lífi og búfé á beit meðfram lækjunum. Fagurlit fiðrildi sveimuðu í loftinu, Adam og Eva kynntust og guð hvíldist af striti sínu og leit yfir vikuverkið.

Guð helgaði þennan dag af því, að það var hvíldardagur hans, og dagurinn var     af gyðingum álitin heilagur af þeirri ástæðu. Ef hann hefur nú hvílt sig þennan dag, hefði verið fróðlegt að fá að vita, hvað hann hafðist að mánudaginn næstan á eftir. Hélt hann kyrru fyrir einnig þann dag? Og hvað tók hann sér fyrir hendur, þegar hann var búinn að hvíla sig?           Hefur hann nokkuð skapað síðan laugardaginn í fyrstu vikunni?

Nú er farið að halda því fram af „vísindalega“ kristnum mönnum að dagar sköpunarsögunnar hafi ekki verið venjulegir sólarhringar með 24 klukkustundum, heldur ómælilega löng tímabil. Ef þeir hafa rétt fyrir sér í þessu, hvað var þá sjöundi dagurinn langur? Var einnig hann jarðfræðilegt tímabil, er tók yfir þúsundir alda? Það er ómögulegt, sem sjá má af því, að Adam og Eva voru sköpuð laugardagskvöldið næst á undan, en síðan eru ekki liðin nema um fimm þúsund átta hundruð sjötíu ár, að sögn biblíunnar. Ég get ekki tiltekið tímann alveg nákvæmlega, því skoðanir lærðra menntaðra manna, sem það hafa rannsakað, eru ekki allar á einn veg. Þeir hafa komist að hundrað og fjörutíu mismunandi niðurstöðum um tímalengdina frá sköpun veraldar fram að Kristsburði. En það má telja alveg áreiðanlegt, eftir biblíunni, að síðan Adam var skapaður eru ekki meira en sex þúsund ár. Af þessu virðist leiða, að sjöundi dagurinn hafi alls ekki verið jarðfræðilegt tímabil, heldur raunverulega styttri tími en sex þúsund ár, og sennilega tuttugu og fjórar klukkustundir.

Þeir guðfræðingar, sem þetta „skýra“ svo, hafa um tvennt að velja. Ef þeir hallast að þeirri skoðun að „dagarnir“ hafi verið tuttugu og fjögra stunda tímabil, þá verða þeir, af jarðfræðinni, neyddir til að hafna allri þessari frásögn sem markleysu. Ef þeir aftur á móti fallast á, að dagarnir hafi verið ómælileg „tímabil“, þá verða þeir að hafna helgi hvíldardagsins sem markleysu.

Það vottar ekki hið minnsta fyrir því, í biblíunni að dagarnir hafi verið ólíkir hver öðrum. Það er talað um þá alla. Því má bera við, að þýðing okkar sé ekki rétt. Ef það er svo, þá hafa ekki aðrir en hebreskukunnandi menn fengið opinberun guðs. Allir aðrir hafa verið dregnir á tálar.

Hvernig er unnt að helga ákveðinn tíma? Er hvíld heilagri en vinna? Sé einhver munur á dögunum, liggur þá ekki næst að álíta þann bestan, sem nytsömustu verkin eru unnin á?

Af öllum hindurvitnum mannkynsins er þessi „hvíldardags helgun“ fráleitast. Nær það nokkurri átt, að skoða sig skyldan til að vera alvarlegur og hryggur sjöunda hluta ævinnar; Eða að ætla sig geta þóknast eilífri veru með því að húka inni í dimmu og ógeðfelldu herbergi, í stað þess að leika laus út um grundir og haga! Hví skyldi guð hafa óbeit á því að sjá menn glaða? Hví skyldi hann reiðast af því, að sjá hamingjusama fjölskyldu hlæjandi og leikandi einn dag við lind úti í laufgum skógi? Náttúran starfar á þessum „helgaða“ degi. Jörðin snýst um möndul sinn, árnar renna, jurtirnar vaxa, blómhnappar springa út og fuglar fara um loftið með fjaðraþyt og söng. Hvers vegna ættum við að vera súrir á svipinn, hugsa um dauðann og hlusta á ræður um helvíti? Hvers vegna á þessi dagur fremur að vera þrunginn af dapurleik en gleði?

Þegar handverksmaðurinn hefur stritað alla vikuna í sveita síns andlitis, er honum ekki vanþörf á að fá einn dag til hvíldar og skapléttis. Hann þarf að fara út á skóg og engi með konu og gleyma áhyggjunum og safna kröftum undir komandi strit. Og konunni hans, lúinni og lémagna, er ekki vanþörf á, að koma út í sólskin og hreint loft, hverfa um stund frá götu og steinveggjum, fara út um holt og hæðir, eða liggja á vatnsbakkanum og leika við barn sitt, hressa við dofnar vonir og byggja skýjaborgir langan og gleðiríkan dag.

Hvíldardagurinn, eins og kirkjan vill hafa hann, er til orðinn af óbeit ókvænismanna á lífsgleðinni, af síngirni, ofstæki og fáfræði presta og ósjálfstæði lýðsins. Þessi dagur hefur um þúsundir ára verið notaður til hindurvitna iðkana og til þess að breiða út villukenningar og ala á lyginni. Hver fríhyggjumaður ætti að skoða það sem skyldu sína, að vanhelga þennan dag. Hann ætti að nota sér það, að hann er óháður og gera allt sem í hans valdi stendur til þess að draga hvíldardaginn úr klóm kirkjunnar og fá hann frelsi og lífsgleði til umráða. Fríhyggjumaðurinn á að gera hvíldardaginn að sælunnar degi fyrir heimilin, hann á að nota til lesturs, leiks og gleði, hann á að vera dagur vona og minninga, kærleiks og hvíldar.

Er nokkurt vit í því, að við, sem lifum á þessari öld, látum stjórnast af þeim sem dauðir eru? Er nokkurt vit í því, að menntunarsnauðir gyðingar sem orðnir eru að dufti fyrir þrjú þúsund árum, stjórni hinum lifandi heimi? Hvað skyldi okkur varða um hjátrúarfulla menn, sem byrjuðu hvíldardaginn á því, að skera neglur sínar, „byrjandi á baugfingri, haldandi áfram á vísifingri, svo á litla fingri, svo á löngutöng og endandi á þumalfingri“? Ekki smáræðis ánægja fyrir guð! Gyðingar önnuðust gaumgæfilega þennan naglaskurð. Þeir, sem fleygðu nöglunum á jörðina, voru illir, því Satan notaði þær nöglur til þess, að magna illskuna á jörðinni. Menn trúðu því, að á hvíldardeginum, fengju útskúfaðar sálir leyfi til þess, að hverfa úr hreinsunareldinum og kæla sig í vatni. Eld mátti hvorki kveikja né slökkva, og það var synd að binda um sár á þeim degi. Svo stranglega var reglum hvíldardagsins fylgt um eitt skeið, að „væri gyðingur á ferð og hvíldardagurinn rynni upp, þegar hann var staddur í skógi, á þjóðbraut, eða hvar sem hann annars var, þá varð hann að nema staðar“ og halda þar kyrru fyrir, þar til dagurinn var á enda. „Ef hann sökk neður í fen, þá varð hann að halda þar til, þar til dagurinn var á enda.“ Vanhelgun hvíldardagsins varðaði dauðasök, því reiði guðs varð ekki mýkt með öðru en blóði afbrotamannsins. Í gamla testamentinu eru færðar tvær ástæður fyrir því, að forðast vinnu á sunnudegi – hvíld guðs og lausn gyðinga úr þrældóminum á Egyptalandi.

Eftir að kristin trú var komin á laggirnar, varð skipt um daga, og kristnir menn álíta ekki þann dag heilagan sem guð hvíldist á og helgaði. Hvíldardagur kristinna manna, eða „Drottinsdagur“, var löghelgaður af morðingjanum Konstantín, og var það haft að ástæðu, að Kristur hafi risið upp frá dauðum þann dag.

Það er ekki auðvelt að sjá, hvaða rétt kristnir menn hafa haft til þess, að virða að vettugi ákveðna skipun guðs og vinna á degi, sem hann helgaði, en halda heilagan dag, sem guð bauð mönnunum að vinna á. Hvíldardagur guðs er laugardagurinn. Og beri að halda nokkurn dag, heilagan, þá er það laugardagurinn, en ekki sunnudagur kristinna manna.

Við eigum að varpa á bug þessum hindurvitnum og nota æðri og göfugri grundvallarástæður til þess að helga sérhvern dag, með því að vinna kærleiksrík verk og með því að stuðla að hamingju annarra manna, með því að efla göfugar hugsanir og strá blómum á braut lífsstritsins, með því að styrkja þá sem óhamingjusamir eru, reisa þá sem fallnir eru, reka deyfð og drunga á flótta, eyða hleypidómum, verja þá sem vanmátta eru og efla ást og hamingju á heimilunum.

X - Niðurlagsorð

Ef Mósebækur eru ekki innblásnar, að því er snertir stjörnufræði, jarðfræði, landafræði, sögu og heimspeki, ef þær eru ekki innblásnar að því er snertir þrælahald, fjölkvæni, bardaga, lagaboð, trúarbragðafrelsi eða mannréttindi, hvað er þá í þeim, sem er innblásið? Er það eingyðiskenningin? – Henni fylgdu menn löngu áður en Móse fæddist. Er það kenningin um forsjón guðs? – Það hefur verið kenning fáfræðinnar á öllum öldum. Eru það lögin um eignarréttinn? Þjófnaður hefur jafnan verið sök. Eru það dýrafórnir? – Þær voru tíðkaðar þúsund árum áður en nokkur gyðingur var til. Mannhelgin? – Morð hafa æ og alstaðar verið bönnuð með lögum. Skaðsemi meinsæris? – Það hefur alltaf verið talið með dygðum að segja satt. Fegurð skírlífisins? – Mósebækur kenna ekki skírlífi. – Lagaboðið að dýrka ekki aðra guði? – Það hefur verið þungamiðjan í öllum trúarbrögðum.

Er það ekki hugsanlegt, að Mósebækur hafi verið ritaðar af mönnum, án guðlegs innblásturs? Var aðstoð guðs óhjákvæmileg til þess, að framleiða þessar bækur? Galílei fann lögmál það, sem „hraði kraftarins“ fer eftir, fann lögmál það, sem fallandi hlutir og öll hreyfing fer eftir. Kópernikus fann stöðu jarðarinnar og skýrði gang himinhnattanna. Kepler fann hin þrjú lögmál sem við hann eru kennd, – en sú uppgötvun var svo mikilsverð, að 8. maí 1618, má með réttu kallast fæðingardagur vísinda nútímans. Newton gaf heiminum þyngdarlögmálið og skilninginn á samsetning ljóssins. Evklíð, Cavalieri, Descartes og Leibniz, fullgerðu stærðfræðivísindin. Óteljandi uppgötvanir voru gerðar um ljósbrotið, jafnvægi fljótandi efna, verkanir þéttilofts og efnasamband. Calvani, Volta, Franklin, Morse, Trevethick, Watt, Fulton og grúi annarra brautryðjenda menningarinnar, gerðu tilraunir og uppgötvanir, og allt þetta eru mannaverk, gerð án aðstoðar guðlegs innblásturs. En höfundar Mósebóka þurftu innblástur og handleiðslu almáttugs guðs til sinna starfa? Er það hugsanlegt? Getur það verið að löggjöf Kínverja, Indverja, Egypta, Grikkja og Rómverja, hafi verið fundin upp af mönnum, en þau ein lög, sem nefnd eru í Mósebókum, hafi verið gerð af guði? Getur það verið, að hin dásamlegu ljóð og leikrit Æskýlos og Shakespeare, Burns og Bérangers, Goethes og Schillers, og allra annarra góðskálda heimsins, séu ekki annað en mannaverk, en að enginn annar en eilífur guð geti verið höfundur Mósebókanna? Getur það verið, að öll ritverk um vísindi, skáldskap og sagnfræði og allar aðrar bækur, í öllum bókasöfnum heimsins, séu mannaverk, að einni undanskilinni? Getur það verið, að af öllu þessu sé biblían ein guðs verk?

Ef Mósebækur eru til orðnar fyrir innblástur, þá er öll menning okkar misráðin, og meira að segja glæpur. Þá ætti ekkert frelsi að vera til. Vantrúin ætti að fótumtroðast af hræsnurunum. Þá ætti eiginmaðurinn, þegar honum býður svo við að horfa, að reka frá sér konu sína og gera móður barna sinna að syrgjandi flæking, heimilislausum betlara. Þá ætti að leiða í lög fjölkvæni, gera konur að ambáttum. Þá ættum við að kaupa syni og dætur heiðingja og gera að þrælum og ambáttum ævilangt. Þá ættum við að selja okkar eigið hold og blóð og mega að ósekju drepa þræla okkar. Þá ætti að grýta til bana menn og konur, sem yrði það á, að vinna á sjöunda degi.

Er ekki betra og skynsamlegra að játa hreinskilnislega, að Mósebækurnar séu í heild sinni handaskólaverk og merktar af siðleysi þeirra tíma, þegar þær voru ritaðar, enda þótt í þeim finnist fáein góð lög, fáein sannindi og fáeinar viturlegar og nýtilegar hugmyndir? Er ekki miklu betra og réttara, að nýta það sem gott er í þeim, en hafna því sem lélegt er?

Við skulum viðurkenna það sem við vitum að er satt: að Móse skjátlaðist í þúsund greinum, að sköpunarsagan er ekki sönn, að sögnin um aldingarðinn í Eden er þjóðsaga, að sagan um orminn og skilningstréð og syndafallið er ekki annað en brot af eldgömlum, hálfgleymdum þjóðsögnum og dæmisögum, að konan var ekki sköpuð af rifi, að höggormar hafa aldrei getað talað, að synir guðs kvæntust ekki dætrum mannanna, að sagan um syndaflóðið er ekki nema að litlu leyti sönn, að sagan um Babelsturn og rugling tungumálanna er ekki annað en uppspuni, að orsökin, til myndunar regnbogans, er ekki annað en barnalegur hugarburður, að Metúsalem varð ekki níu hundruð sextíu og átta ára gamall, að Enok fór ekki úr heiminum með holdi og blóði, að sagan um Sódómu og Gómorru er lygileg, að logandi brennisteinn hefur aldrei fallið niður eins og regn, að kona Lots breyttist ekki í saltstöpul, að Jakob hafi alls ekki glímt við guð og skekkst í mjöðminni af því, að trú á drauma Faraós er ekki nauðsynlegt frelsunarmeðal, að það skiptir engu máli, hvort stafur Arons breyttist í höggorm eða ekki, að af öllum undrum, sem fyrir komu í Egyptalandi, sé það mesta undrið, að slíkum tröllasögum skuli nokkru sinni hafa verið trúað, að guð hafi ekki þjáð saklausar skepnur vegna eigenda þeirra, að hann hafi ekki deytt frumburð neinnar móður vegna synda Faraós, að skordýr og froskar hafi ekki verið verkfæri guðs til að svala reiði sinni, að sjötíu menn hafi ekki fjölgað svo á tvö hundruð og fimmtán árum, að af hafi orðið þrjár milljónir manna, að blóðeitrun hafi ekki batnað við það eitt að líta á höggorm úr eiri, að guð hafi ekki drepið menn einungis vegna þess, að þeir báðu um mat, að hann hafi aldrei fyrirskipað líflátshegningu fyrir það, að búa til hárolíu og smyrsl, að hann hegnir ekki fyrir trúleysi með eldi og sverði, að hann er ekki öfundsjúkur, hefnigjarn eða óréttlátur, að honum var kunnugt um, hvernig ástatt var um sól, tungl og stjörnur, að hann hafi aldrei hótað mönnum lífláti, ef þeir ætu feitt nautakjöt, að hann hafi ekki krafist mannfórna, eins og segir í síðasta kapítula þriðju Mósebókar, að hann hafi ekki talað við Abraham eins og maður talar við mann, að englarnir höfðu ekki fyrir sið, að vera að spígspora á jörðinni, að guð breytti sér aldrei í eld né bjó í runna, að það sé ósennilegt, að gera hafi þurft kraftaverk til þess að fá konung til að gera guðs vilja og herða síðan hjarta hans, svo hann neitaði allri hlýðni, að guð hafi aldrei álitið „festinguna“ áþreifanlegan hlut, að guð vilji ekki hafa ölturu sín ötuð blóði, að hann sé ekki þeirrar skoðunar, að synd manns megi flytja yfir á geithafur, að barnsburður sé ekki synd, að líkamslýti sé ekki glæpur, að friðþæging geti ekki fengist með því, að úthella saklausu blóði, að guð, sem fyrirskipar, að menn skuli elska hann, þekkir ekki mannshjartað, að sá sem drepur börn, vegna synda foreldra þeirra, sé afglapi, að guð hafi aldrei heimtað, að menn skyldu drepa syni sína og bræður, til þess að öðlast helgun sjálfir, að við getum ekki þóknast guði með því að trúa einhverju, sem ekki getur átt sér stað, að auðtrúnaður er ekki dygð, að rannsókn og fyrirgrennslan er ekki glæpur, að hugurinn á að vera frjáls, að trúarbragðaofsóknir eru andstyggð, að dygð getur ekki átt sér stað án frjálsræðis, að án sjálfstæðis getur ekki einu sinni kærleikur verið til, að hverjum manni sé frjálst að láta upp hugsanir sínar, að konan er jafningi karlmann síns, að börn á að ala upp í kærleik og þekkingu, að heimilið er heilagt, að stríð er viðurstyggilegur glæpur, að umburðarleysi á rót sína í fáfræði og hatri, að frelsi dagsins í dag er vonarstjarna morgundagsins, að þekking nútíðarinnar eigi ekki að falla á kné og dýrka í blindni fáfræði fortíðarinnar, og að hver frjáls, skapfastur og menntaður maður á að halda því fram opinberlega, að allt hið siðlausa, andstyggilega og grimmúðuga, sem er að finna í hinum „guðinnblásnu“ Mósebókum, sé ekki guðsorð, heldur glópska úr Móse.

Hvað eigum við að gera svo við sem verðum frelsaðir?

I

Heimurinn er fullur af ótta. Fáfræðin hefur verið athvarf sálarinnar. Í mörg þúsund ár hefur úthaf mannlegrar skynsemi verið krökkt af sjóræningjum. Ráðvandar sálir héldu sig við löndin og skimuðu eftir leiðarljósum. Höfin voru heimkynni skrímsla og eyjarnar aðsetur töfradísa. Þjóðirnar voru leiddar eftir þröngum troðningum undir forustu presta, sem börðu um sig á báðar hendur til þess að fæla burtu ræningja. Óttafullir vesalingar, sem fetuðu í fótspor þeirra, voru hjartanlega þakklátir þessum hugrökku foringjum. Lafhræddir hlýddu þeir á sögur foringjanna um gráðuga úlfa, og förguðu fúslega ullinni sinni til þess að missa ekki af verndinni. Nauðrúðir, og nötrandi af kulda, höfðu þeir þá ánægju að sjá verndara sína heita og feita.

Á öllum öldum hefur verið mikill munur á iðjendum og biðjendum. Óguðleg iðnin hefur fætt og klætt guðhrædda letina. Hreysið gaf skerf til dómkirkjunnar og afvegaleidd örbirgðin reitti af sér tötrana til þess að kaupa fyrir skrúða handa hræsninni.

Óttinn er fjötur á sálina og trúarkreddan er rýtingur, sem hræsnin notar til að myrða hana með. Hugdirfð er frelsi. Í ríki andans eru allir einvaldar búnir skikkju, sprota og kórónu og klæddir purpura yfirvaldsins. Ég er meðlimur 1ýðveldis hins andlega frelsis. Og í þessu lýðveldi eru þeir einir álitnir góðir borgarar, sem treysta á skynsemi og sannfæringu, og þeir einir álitnir svikarar, sem nota sér óheflað ofbeldi.

Og nú bið ég ykkur öll, sem orð mín sjá eða heyra, að gleyma því um stundarsakir, að þið eruð meþódistar, baptistar, kaþólskir eða lúterskir. Við skulum, í nokkrar stundir aðeins, minnast þess, að við erum menn og konur. Og leyfið mér að bæta því við, að „maður“ og „kona“ eru æðstu hefðartitlar mannkynsins.

Við skulum útrýma öllum ótta, ef unnt er. Trúið því ekki, að til sé í ómælisgeimnum nokkur vera, sem ekki getur þolað að menn og konur hugsi sjálfstæðar hugsanir. Trúið ekki, að nokkur vera gefi börnum sínum heilaga kyndla skynseminnar, en bölvi þeim, ef þau nota það heilaga ljós. Við skulum vera óhrædd.

Prestarnir hafa fundið upp sakargift sem nefnist „heiðni“, og bak við þá sakargift hefur hræsnin glott um þúsundir ára. Ranglætið eitt er heiðni. Réttlætið eitt er guðsdýrkun.

Óttist ekki reiði þess guðs, sem ekki er unnt að móðga, eða gera rangt til. Óttist heldur, að þið gerið meðbræðrum ykkar rangt til. Varist ekki misgerð, sem þið getið ekki framið. Varist heldur misgerð, sem þið getið framið. Og að þið getið ekki gert guði rangt til liggur í því, að eilífur guð er óháður kringumstæðunum. Þið getið ekki aukið eða skert hamingju neinnar veru, nema með því móti að breyta kringumstæðum þeirrar veru. Ef guð er óháður kringumstæðunum, þá getið þið hvorki gert honum gagn né ógagn.

Gyðingur nokkur fór inn veitingahús til þess að fá sér miðdegisverð, og djöfull freistingarinnar hvíslaði að honum: „Éttu flesk.“ Hann vissi vel, að ef nokkuð gat reitt eilífan guð til reiði, þann guð sem skapað hefur hverja tindrandi stjörnu, þá var það þetta, að sjá gyðing éta flesk. Hann vissi þetta, og hann vissi, að óendanlegur guð, sem hefur vakandi auga á allri tilverunni um alla eilífð, hann sá hvað gyðingurinn var að gera. En matarlystin varð samviskunni yfirsterkari, eins og okkur öll vill henda, og hann át flesk. Hann vissi, að það var rangt og samviskan beit hann á eftir. Þegar hann gekk inn í veitingahúsið var yndislegt veður og júníheiður himinn. En þegar hann kom út aftur var orðið kafþykkt loft, eldingar leiftruðu og þrumur dundu svo jörðin nötraði. Hann snéri aftur inn í veitingahúsið, náfölur í framan, og sagði við einn þjóninn: „Hafið þér nokkurn tíma vitað önnur eins ósköp verða út af einum smá fleskbita?“

Svo lengi sem við höfum þessu líkar skoðanir um eilífan guð, svo lengi sem við hugsum okkur himininn sem heimkynni slíkrar harðýgi, svo lengi verða mennirnir, í andlegum efnum, skríðandi þý. Við skulum vera hreinskilnir og láta skoðanir okkar og hugsanir í ljós afdráttarlaust. Enginn skyldi halda, að ég álíti þá lélega menn, sem hafa aðrar skoðanir en ég. Ég viðurkenni, og það fúslega, að mikill hluti mannkynsins eru ærlegir menn. Ég held, að flestir kristnir menn trúi því sem þeir kenna. Ég held, að flestir prestar hafi reynt að bæta heiminn. Ég skoða mig ekki betri en þá. Hér er að ræða um rétt skynseminnar. Það er deila um sjálfræði vitsmunanna, sem á að útkljást fyrir dómstóli mannlegrar skynsemi. Ég skoða mig ekki betri en aðra menn. Sennilega er ég lítilmótlegri en margir kristnir menn, en það kemur ekki þessu máli við. Hér er um það að ræða: „Hafi ég rétt til að hugsa, svo lélegur sem ég er?“ En ég neyðist til að hugsa, og liggja til þess tvær ástæður:

Í fyrsta lagi: Ég get ekki látið það ógert. Í öðru lagi: Ég vil ekki láta það ógert.

Og þetta vafamál er þó sannarlega frá einni hlið réttmætt. Ef ég hef ekki rétt til að láta í ljósi skoðanir mínar, hver hefur þá slíkan rétt?

„Jæja, látum svo vera“, segja þeir. „Við skulum leyfa þér að hugsa. Þú skalt ekki verða brenndur.“

„Gott er það. En hvers vegna verð ég ekki brenndur?“

„Vegna þess að við lítum svo á, að réttlátur maður eigi að leyfa öðrum að hugsa og láta í ljósi hugsanir sínar.“

„Ástæðan til þess, að þið ofsækið mig ekki vegna skoðana minna, er þá sú, að þið álítið slíka ofsókn óréttláta?“

„Já.“

„Og, þó dýrkið þið guð, sem mun hegna mér eilíflega fyrir það sama, eftir því sem þið kennið.“

Vissulega ætti eilífur guð að vera eins réttlátur og maðurinn. Vissulega getur enginn guð hegnt börnum sínum fyrir það, að þau eru hreinskilin. Hann getur ekki launað hræsni með eilífri sælu og ekki hegnt fyrir hreinskilni með eilífum kvölum.

Næsta spurningin er þessi: Get ég syndgað gegn guði með því að hugsa? Ef guð hefur ætlast til þess, að við hugsuðum ekki, hvers vegna gaf hann okkur þá hugsunarhæfileikann?

Í fáum orðum sagt er ég sannfærður um, að ég hafi rétt til að hugsa, og meira en það, mér ber líka skylda til að láta hugsanir mínar hreinskilnislega í ljós. Við skulum vera sannir gagnvart okkur sjálfum, hvað sem guð segir.

Við höfum fengið það sem kallað er kristinn trúarsiður, og þúsundir manna furða sig á, að ég skuli geta verið svo afleitur að ráðast á hann.

Það er margt gott í þeim sið. Og ég mun aldrei ráðast á það sem ég álít gott! En ég mun heldur aldrei hika við að ráðast á það, sem, eftir sannfæringu minni, er órétt! Við höfum það sem kallað er kristindómur. Ég hef tekið eftir því, að þjóðirnar hneigjast aftur til siðvillu, að sama skapi sem þær verða trúaðar og að sama skapi sem þær eru fastheldnar við trú forfeðra sinna. Ég hef tekið eftir því, að Spánn, Portúgal og Ítalía, eru lélegustu þjóðir Evrópu, en sú þjóðin er í mestum blóma, sem trúarsnauðust er – Frakkland.

Ég vil fullyrða, að engin hætta sé fólgin í vitsmunalegu sjálfræði. Ég hef tekið eftir því, að hugsandi menn eru að minnsta kosti eins góðir eins og þeir sem ekki hugsa.

Við höfum átrúnað, sem kallaður er kristindómur. Og þessi átrúnaður er byggður á því, sem kallað er „nýja testamentið“. Hver samdi nýja testamentið? Ég veit það ekki. Hver veit það? Það veit enginn. Við höfum fundið mörg handrit, sem eru hlutar af nýja testamentinu. Í sum af þessum handritum vantar fimm eða sex bækur, í sum fleiri, og í sum færri. Tvö af þessum handritum eru samhljóða. Enginn veit eftir hvern þessi handrit eru. Þau eru öll rituð á gríska tungu. Lærisveinar Krists kunnu ekki annað en hebresku, það við frekast vitum. Við vitum ekki til, að nokkur maður hafi nokkru sinni séð svo mikið sem eitt af hebresku frumhandritunum. Enginn hefur séð mann, sem hafði séð annan mann, sem hafði heyrt getið um mann, sem hafði séð mann, sem hafði séð svo mikið sem eitt af hebresku handritunum. Vafalaust hafa sóknarprestarnir ykkar sagt ykkur frá þessum staðreyndum þúsund sinnum. Og þeir geta ekki annað en verið mér þakklátir fyrir að endurtaka þetta enn einu sinni. Á þessum handritum er svonefnt grískt upphafsstafaletur. Þau eru kölluð upphafsstafahandrit, og nýja testamentinu var ekki skipt niður í kapítula og greinar, fyrr en það herrans ár 1551. Í þessum elstu handritum er ekkert guðspjall undirritað. Bréfin eru ekki stíluð til neins manns sérstaklega, og einn og sami maður hefur undirritað þau öll. Öll nöfn og heimilisföng og athugasemdir gerðar á spássíum, til þess að sýna hverjum þau eru skrifuð og hver þau hafi skrifað, eru eintómar falsanir, og það vita allir, sem við biblíurannsókn hafa fengist.

Það er líka mál manna, að þessi handrit hafi heldur ekki verið rétt þýdd, og það hefur verið sett nefnd, til að gera nýja þýðingu. Í rauninni get ég naumast um það borið, hvort ég trúi nýja testamentinu eða ekki, fyrr en ég hef séð þessa nýju þýðingu.

Enn er eitt atriði, sem taka verður tillit til. Kristur skrifaði aldrei eitt orð í nýja testamentinu – ekki eitt einasta orð. Það er sagt, að hann hafi einu sinni skrifað eitthvað í sandinn. En það handrit mun nú glatað. Hann fól aldrei neinum að skrifa það sem hann sagði. Hann sagði aldrei: „Mundu nú þetta Matteus! Gleymdu ekki að skrifa þetta Markús! Taktu þetta upp í guðspjallið þitt Lúkas! Gleymdu nú ekki þessu Jóhannes!“ Þetta, eða þessu líkt, sagði hann ekki. Mér hefur alltaf fundist, að vera, komin frá öðrum heimi, með óviðjafnanlega mikilsverðan boðskap til mannkynsins, hefði átt að staðfesta þennan boðskap, að minnsta kosti með undirskrift sinni. Er það ekki furðulegt, að Kristur skuli ekki hafa skrifað eitt einasta orð? Er það ekki furðulegt, að hann skyldi ekki gera neinar ráðstafanir fyrir því, að orð hans væru skrifuð – orð, sem svo voru mikilsvarðandi, að frelsun heillar veraldar var undir þeim komin?

Hvers vegna var ekkert skrifað? Ég skal segja ykkur það. Að minni hyggju var búist við því, á þeim tímum, að heimsendir væri mjög nærri. Sú kynslóð, sem þá lifði, átti ekki að líða undir lok fyrr en um leið og himininn rofnaði og jörðin bráðnaði af hita. Menn trúðu þessu þá. Þeir trúðu því, að heimurinn mundi farast og að Kristur mundi koma í annað sinn og þá myndaðist nýr heimur, sem dýrlingarnir stjórnuðu. Og postularnir fóru jafnvel svo langt, að þeir úthlutuðu embættum fyrirfram. Þetta testamenti, eins og það er nú, var ekki ritað fyrr en mörgum öldum eftir að postularnir voru orðnir af dufti. Margir af þeim atburðum, sem þar eru nefndir, geymdust í munni auðtrúa fólks, sem óáreiðanlegar þjóðsagnir, og öld eftir öld hröktust þessar sagnir og kenningar til og frá eftir því sem vindurinn blés. Og þegar þær loksins voru skrásettar, skrifuðu hinir og aðrir athugasemdir sínar utan við meginmálið, eins og það ætti þar heima. Og eftir að mest af því var skrifað, sem nú er í testamentinu, en kirkjan var í klípu og þurfti á biblíugreinum að halda sér til styrks, þá var blátt áfram slíkum biblíugreinum bætt inn. Það er því leikur einn, að tína upp úr nýja testamentinu a.m.k. hundrað falsaðar greinar. Og ég ætla að tína upp nokkrar, áður en ég fer mikið lengra.

En leyfið mér fyrst að segja, í eitt skipti fyrir öll, að fyrir manninum Kristi ber ég djúpa lotningu. Leyfið mér að segja, í eitt skipti fyrir öll, að sá staður, þar sem maður deyr fyrir mann, er heilagur staður. Leyfið mér að segja, í eitt skipti fyrir öll að mér er ánægja að votta þessu mikilmenni aðdáun mína og samhygð. Hann var siðbótarmaður sinnar tíðar. Hann var trúvillingur á sinni tíð. Hann var álitinn heiðingi og hann var líflátinn af hræsnurum, sem á öllum tímum hafa gert sitt ítrasta til að eyðileggja frelsi og manndáð. Hefði ég lifað á þeim tímum, þá hefði ég orðið vinur hans. Og kæmi hann aftur, mundi hann engan sannari vin fyrir hitta en mig.

Þetta er nú það sem snertir manninn. Til guðfræðilegu persónunnar ber ég annað hugarþel. Hafi hann verið guð, þá hlaut hann að vita, að fyrir honum lá enginn dauði. Hann vissi, að það sem við köllum dauða, var ekki annað en upplúkning hinna gullnu hliða til inngöngu í eilífa gleði. Og það þurfti enga hetjulund til að mæta dauða, sem ekki var annað en innganga í eilífa sælu.

En þegar maður, þegar sextán ára piltur, gengur fram á orrustuvöllinn til þess að berjast til sigurs fyrir fána sinn, vitandi ekki annað en öllu sé lokið með dauðanum, vitandi ekki annað en skuggi dauðans, sem yfir hann fellur, verði eilíft myrkur, það er vottur um hetjulund. En maðurinn, sem í dauðarökkrinu sagði: „Guð minn, því hefur þú yfirgefið mig?“, það er maður sem ég virði, dáist að og elska. Bak við tildurverk, tuskur og rægsni, sem guðfræðin hylur með hinn virkilega Krist, kem ég auga á sannan mann.

Fyrir nokkru bjóst ég til að rannsaka hvað útheimtist til þess að geta orðið frelsaður. Ég vil ekki glata neinu, sem er einhvers virði.

Í þúsundir ára hefur heimurinn spurt: „Hvað eigum við að gera svo að við verðum frelsaðir?“ Frelsaðir frá fátæktinni? Nei. Frelsaðir frá illverkum? Nei. Frelsaðir frá kúgun og harðstjórn? Nei. En hvað eigum við að gera til þess að verða frelsaðir frá eilífri reiði þess guðs, sem hefur skapað okkur alla?

Ef guð hefur skapað okkur, þá mun hann ekki tortíma okkur. Alvitur guð getur ekki unnið ófullkomið verk. Verk hans hljóta að miða til nokkurrar gagnsemdar. Getur guð gert missmíði? Getur hann eytt efni til ónýtis? Eða, hafi eitthvert verk hans mistekist, mun hann þá ekki fremur umbæta það en eyðileggja? Predikunarstóllinn hefur varpað dimmum skugga, jafnvel á vögguna. Kenningin um eilífa hegningu hefur pressað tár af hvörmum mannkynsins. Ég fyrirlít þá kenningu og afneita henni.

Eins og áður segir ætlaði ég að rannsaka hvað mér bæri að gera til þess að frelsa sál mína, eftir fyrirsögnum nýja testamentisins, og því tók ég að lesa nýja testamentið. Ég las Matteusar guðspjall, Markúsar guðspjall, Lúkasar guðspjall og Jóhannesar guðspjall. Og ég komst að raun um, að kirkjan hafði blekkt mig. Ég komst að raun um, að kennilýðurinn skilur ekki sína eigin bók, að þeir byggja á biblíugreinum sem eru falsaðar, á biblíugreinum, sem eru gersamlega ósannar. Og nú skal ég segja ykkur, hvað ég hef fyrir mér í því.

II - Matteusarguðspjall

Kirkjan segir svo, að fyrsta guðspjallið sé skrifað af Matteusi. Þó er það fullsannað, að hann skrifaði aldrei eitt orð í því, – sá það aldrei, heyrði þess aldrei getið og mun sennilega aldrei vita, að það er til. En sleppum því. Látum gott heita, að hann hafi verið með Kristi í þrjú ár, að hann hafi fylgt honum, eins og skugginn, hvert sem hann fór, að hann hafi tekið þátt í kjörum hans í meðlæti og mótlæti, að hann hafi heyrt hann tala í eyðimörkinni og við vötnin, í samkunduhúsunum og á strætunum, að hann hafi kynnst tilfinningum hans og hugarfari, skoðunum og fyrirætlunum.

Nú skulum við athuga hvað Matteus segir að við eigum að gera, til þess að verða frelsaðir. Og nú geng ég út frá því, að þetta hafi, í raun og veru, verið eins og að framan segir, og að Matteus sé svo góð heimild, að enginn prestur í heimi sé betri.

Fyrstu ummæli um frelsunina, sem fyrir mér verða, eru í fimmta kapítula Matteusar guðspjalls, í þeim flokki sem kunnur er undir nafninu Fjallræðan, og hljóðar þannig:

„Sælir eru fátækir í anda því þeirra er himnaríki“ Gott! „Sælir eru miskunnsamir, því þeim mun miskunnað verða.“ Gott! Hvort sem þeir teljast til einhverrar kirkju eða engrar? Hvort sem þeir trúa á biblíuna eða ekki?

„Sælir eru hreinhjartaðir, því þeir munu guð sjá. Sælir eru friðflytjendur, því þeir munu guðs synir kallaðir verða. Sælir eru þeir, sem ofsóttir verða fyrir réttlætis sakir, því að þeirra er himnaríki.“ Gott!

Í sömu ræðu segir hann: „Ætlið ekki að ég sé kominn til að niðurbrjóta lögmálið eða spámennina.

Ég er ekki kominn til þess að niðurbrjóta, heldur til þess að uppfylla.“ Og síðan kemur þessi málsgrein, nálega jafn viðeigandi þann dag í dag, eins og á þeim tímum: „Því ég segi yður, að ef réttlæti yðar tekur ekki langt fram réttlæti fræðimannanna og faríseanna, komist þér alls ekki inn í himnaríki.“ Gott!

Í sjötta kapítula rekst ég á þessa grein, rétt á eftir bæninni, sem kölluð er bæn drottins eða Faðirvor: „Því að ef þér fyrirgefið mönnunum misgerðir þeirra, þá mun yðar himneski faðir einnig fyrirgefa yður. En ef þér fyrirgefið ekki mönnunum þeirra misgerðir, mun faðir yðar ekki heldur fyrirgefa yðar misgerðir.“

Hér er tilboð. Ég geng að því. Ef þér fyrirgefið mönnunum misgerðir þeirra, þá fyrirgefur guð yðar misgerðir gagnvart honum. Ég geng að samkomulagi um þetta, og ég skal aldrei biðja neinn guð að fara betur með mig en ég fer með meðbræður mína, þetta er réttlátur samningur. Þetta er sáttmáli. Ef þið viljið fyrirgefa öðrum, þá mun guð fyrirgefa ykkur. Og það fylgir ekki með, að þið verðið að trúa á gamla testamentið, eða vera skírðir, eða vera í einhverju kirkjufélagi, eða halda hvíldardaginn helgan. Það fylgir ekki með, að þið eigið að telja kúlur í festi, eða biðja, eða ganga í klaustur, eða verða prestar. Það fylgir ekki með, að þið eigið að flytja predikanir eða hlýða á predikanir, byggja kirkjur eða sækja kirkjur, það er ekki minnst á matarhæfi eða föstutrú eða afneitun. Einungis þetta er sagt, að ef þið fyrirgefið öðrum, þá mun guð fyrirgefa ykkur. Og það hlýtur að vera rétt. Enginn guð gæti fengið sig til að sakfella mann, sem sjálfur fyrirgefur. Setjum svo, að guð dæmdi, í eilífan eld, mann sem væri svo góður og göfugur, að hann, kominn í hyldýpi kvalanna, fyrirgæfi guði. Hvaða áhrif mundi það hafa á þann sem væri guð?

Eitt vil ég taka fram, skýrt og ákveðið. Ég fyrirlít öldungakirkjuna, en ég þekki öldungakirkjumenn hundruðum saman, sem ég hef mætur á. Ég fyrirlít meþódistakirkjuna, en ég þekki meþódista hundruðum saman, sem ég hef mætur á. Ég fyrirlít kaþólskuna, og þó er mér vel við kaþólska menn. Ég fyrirlít vitfirringu, en ekki vitfirringinn.

Ég er ekki að berjast á móti mönnum. Ég er að berjast á móti ákveðnum kenningum, sem ég álít falskar. En ég get unnt öllum mönnum sama réttar sem ég krefst handa sjálfum mér.

Og nú snúum við okkur að öðru versi í sjöunda kapítula: „Því að með þeim dómi sem þér dæmið, verðið þér dæmdir, og með þeim mæli sem þér mælið, verður yður mælt.“ Gott! Þetta er réttlæti.

Og í tólfta kapítula Matteusar guðspjalls: „því að sérhver sem gerir vilja föður míns á himnum, hann er bróðir minn og systir og móðir. Og mannsins sonur mun koma í dýrð föður síns og englar hans með honum, og þá mun hann endurgjalda sérhverjum eftir...“ því í hvaða kirkju hann er? Nei. Eftir þeirri skírn, sem hann hefur hlotið? Nei. Eftir trúarjátningu sinni? Nei. „Þá mun, hann endurgjalda sérhverjum eftir verkum sínum.“ Gott! Ég skrifa undir þessa kenningu.

Og í átjánda kapítula: „Og hann kallaði til sín lítið barn, setti það á meðal þeirra og sagði: Sannlega segi ég yður: nema þér snúið við og verðið eins og börnin, komist þér alls ekki inn í himnaríki.“ Mig furðar ekki þó hann, umkringdur af faríseum og fræðimönnum, sneri sér til barnanna.

En hvernig hafa ekki guðs börn verið? Hversu hugljúft barn var Kalvín. Eða þá Jonathan Edwards. Hugleiðið þau börn, sem stofnuðu rannsóknarréttinn, og þau sem fundu upp pyndingatæki til að tæta sundur hold lifandi manna. Þessir og þeirra líkar álitu sig vera guðs börn. Þeir voru börn trúarinnar.

Svo kem ég að þessu atriði í nítjánda kapítula: „Og sjá, maður nokkur kom til hans og sagði: Meistari, hvað gott á ég að gera, til þess að eignast eilíft líf. En hann sagði við hann, hví spyr þú mig um hið góða? Einn er góður. En ef þú vilt innganga til lífsins, þá hald boðorðin. Hann segir við hann „Hver?“

Hér er nú hreinn úrskurður. Hér er guðs barn að spyrja guð, hvað nauðsynlegt sé að gera, til þess að eignast eilíft líf. Og guð svaraði og sagði: „Hald boðorðin.“ Og barnið spyr almáttugan guð: „Hver?“

Hafi almáttugur guð nokkru sinni haft tækifæri til að veita fróðleiksfúsum manni nauðsynlega fræðslu um þessi efni, þá var það nú. Hann sagði við hann, hver? Og Jesús svaraði: „Þú skalt ekki morð fremja, þú skalt ekki drýgja hór, þú skalt ekki stela, þú skalt ekki bera ljúgvitni, heiðra föður þinn og móður, og, þú skalt elska náungann eins og sjálfan þig.“

Hann sagði ekki við hann: „Þú verður að trúa á mig – að ég sé einkasonur guðs.“ Hann sagði ekki: „Þú verður að endurfæðast.“ Hann sagði ekki: „Þú verður að trúa á biblíuna.“ Hann sagði ekki: „Þú verður að halda hvíldardaginn heilagan.“ Hann sagði aðeins: „Þú skalt ekki fremja morð. Þú skalt ekki drýgja hór, þú skalt ekki stela, þú skalt ekki bera ljúgvitni. Heiðra föður þinn og móður, og, þú skalt elska náungann eins og sjálfan þig“ þessu svaraði ungi maðurinn, sem sennilega misskildi hann: „Alls þessa hef ég gætt frá æsku.“

Hvaða rétt hefur kirkjan til, að setja önnur skilyrði fyrir frelsuninni? Hvaða rétt höfum við til að ætla, að Kristur hafi ekki sagt unga manninum allt, sem nauðsynlegt var að vita um þetta?

Getur það átt sér stað, að hann hafi þagað yfir einhverju mikilsverðu atriði, til þess að blekkja manninn? Getur nokkur prestur frætt okkur um það, hvers vegna Kristur minntist ekkert á frelsunarforskriftina?

En nú kemur fölsuð grein.

Fyrr á öldum, þegar kirkjan var í fjárþröng, voru iðulega settar inn biblíugreinar, sem vegsömuðu fátæktina. Þess vegna varð ungi maðurinn að spyrja:

„Hvers er mér enn vant?“ Jesús sagði við hann: „Ef þú vilt vera alger, þá far, sel eigur þínar og gef fátækum og munt þú eiga fjársjóð á himni“.

Kirkjan hefur alltaf verið fús á, að láta fjársjóði á himnum í skiptum fyrir reiðu peninga. Og þegar næsta grein var skrifuð, hlýtur kirkjan að hafa verið komin að gjaldþroti. „Og aftur segi ég yður: auðveldara er fyrir úlfalda að ganga gegnum nálarauga en fyrir ríkan mann að ganga inn í himnaríki.“ Hefur nokkru sinni auðugur lærisveinn fargað eigum sínum vegna þessarar biblíugreinar?

Og svo kemur önnur grein, sem ég hygg að sé líka innskot: „Og hver sem hefur yfirgefið heimili eða bræður eða systur eða föður, eða móður eða börn eða akra, sakir nafns míns, mun fá hundraðfalt og erfa eilíft líf.“

Kristur sagði þetta ekki. Aldrei. „Sérhver skal yfirgefa föður og móður.” Hann sagði við manninn, sem spurði hann meðal annars: „Hvað á ég að gera til þess að eignast eilíft líf?“. „Heiðra föður þinn og móður þína.“ En þegar við flettum við blaðinu, þá segir hann á næstu síðu: „Ef þú vilt yfirgefa föður og móður skalt þú eignast eilíft líf.“ Þetta getur ekki átt sér stað. Ef þú vilt yfirgefa konuna þína og ungbörnin þín, eða akrana þína – en sú hugmynd, að leggja hús og akra að jöfnu við konu og börn! Geta menn trúað öðru eins og þessu? Ég geng ekki að þessum skilyrðum. Ég ætla aldrei að yfirgefa þá sem ég elska, hvaða hagnaðarloforð sem í boði eru.

Það er miklu meira um vert að þið elskið konurnar ykkar, en að þið elskið guð. Og ég skal segja ykkur hvers vegna. Guð getur komist af án hjálpar þinnar, en það getur konan þín ekki. Þú getur glatt hana og gert henni lífið unaðslegt. Það er miklu meira um vert, að þið elskið börnin ykkar, en að þið elskið Jesús Krist. Og hvers vegna? Ef hann er guð, þá getið þið ekki hjálpað honum. En þið getið sáð sæði hamingjunnar á lífsferil barnanna ykkar. Ég segi ykkur satt, það er miklu meira um vert að stofna heimili, en að byggja kirkju. Helgasta musteri, undir sólinni, er það heimili, sem kærleikurinn myndar og annast. Og helgasta altari í heimi er sá arinn, sem foreldrar og börn sitja við.

Þeir voru tímarnir, að menn trúðu á þann ósóma, sem fyrirskipaður er í þessari andstyggilegu biblíugrein. Þeir voru tímarnir, að þeir, vegna hennar yfirgáfu feður og mæður, konur og börn. Hinn heilagi Ágústínus segir við hræsnarann: „Flýðu til eyðimerkurinnar, og þó konan þín leggi hendur um háls þér, þá slíttu þig af henni. Djöfullinn freistar þín með henni. Og þó faðir þinn og móðir fleygi sér flöt á þröskuld þinn, þá gakk þú yfir þau. Og þó börnin þín hlaupi á eftir þér og biðji þig grátandi að snúa aftur, þá sinntu því ekki. Það er ekki annað en freisting hins illa. Flýðu til eyðimerkurinnar og frelsaðu sál þína.“ Rétt eins og slík sál væri þess verð að frelsast! Svo lengi sem mér endist ævi, ætla ég að standa við hlið þeirra sem ég elska.

Enn er til önnur leið til þess að verða frelsaður. Ég rekst á hana í tuttugasta og fimmta kapítula: „Þá mun konungurinn segja við þá til hægri handar: Komið, þér hinir blessuðu föður míns, og takið að erfð ríkið, sem yður var fyrirbúið frá grundvöllun heims, því að hungraður var ég, og þér gáfuð mér að eta, þyrstur var ég, og þér gáfuð mér að drekka, nakinn, og þér klædduð mig, sjúkur var ég, og þér vitjuðuð mín, í fangelsi var ég, og þér komuð til mín.“ Gott!

Guð mun ekki hegna, með eilífum þorsta, þeim sem borið hefur bikar, af hreinu vatni, að vörum náunga síns. Guð mun ekki kasta þeim klæðlausum í eilífar kvalir, sem klætt hefur meðbræður sína.

Tökum til dæmis hugrakkan sjómann í skipreika, sem víkur úr björgunarbátnum fyrir konu, sem hann engin kennsl ber á, og biður svo rólegur eftir því, að hafið svelgi hann. Getur nokkur sá guð verið til, sem hryndir björgunarbátnum frá strönd eilífs lífs, þegar þessi maður ætlar að stíga þar á land? Getur nokkur guð verið miskunnarlaus gagnvart þeim manni, sem er miskunnsamur, eða neita þeim fyrirgefningar, sem sjálfur fyrirgefur? Ég neita því. Ég reyni að halda uppi heiðri guðs gegn rógi predikunarstólsins.

Nú hef ég tínt allt til, sem finnst í Matteusar guðspjalli um frelsunina. Og þar finnst ekki eitt einasta orð um það, að menn eigi að trúa á eitthvað. Það er guðspjall verknaðarins, náðarinnar og sjálfsafneitunarinnar. Og hefði verið kennt eftir þessu guðspjalli, þá hefði ekki, með ofsóknum, verið úthelt einum blóðdropa. Ekki einum einasta.

Að frásögn samtíðarmanna, þekkti Matteus Krist mæta vel. Eftir frásögn samtíðarmanna, hafði hann verið með honum, hafði verið förunautur hans árum saman. Og ef það hefði verið nauðsynlegt, að trúa á eitthvað, til þess að komast í himnaríki, þá hefði Matteus látið þess getið. En hann gleymdi því, eða lagði ekki trúnað á það, eða hafði aldrei neitt um það heyrt. Það gildir einu, hvert af þessum atriðum við teljum sennilegast.

Í Matteusar guðspjalli sjáum við, að himnaríki er heitið, í fyrsta lagi þeim, sem eru fátækir í anda. Í öðru lagi þeim, sem miskunnsamir eru. Í þriðja lagi þeim, sem hreinhjartaðir eru. Í fjórða lagi þeim, sem friðsamir eru. Í fimmta lagi þeim, sem ofsóttir eru fyrir réttlætis sakir. Í sjötta lagi þeim, sem halda boðorðin. Í sjöunda lagi þeim sem eru hógværir. Í áttunda lagi þeim, sem dæma aðra, eins og þeir vilja vera dæmdir sjálfir. Í níunda lagi þeim, sem eru svívirtir og ofsóttir vegna Krists. Í tíunda lagi þeim, sem gera vilja guðs. Í ellefta lagi þeim, sem eru réttlátir. Í tólfta lagi þeim, sem eru barnslegir. Í þrettánda lagi þeim, sem fyrirgefa. Í fjórtánda lagi þeim, sem selja allt sem þeir eiga og gefa fátækum. Í fimmtánda lagi þeim, sem yfirgefa heimili og bræður og systur og feður og mæður og konur og börn og akra, fyrir nafn Krists. Í sextánda lagi þeim, sem seðja hungraða, gefa þyrstum að drekka, veita húsvilltum húsaskjól, klæða nakta, hugga sorgbitna og heimsækja fanga.

Ekkert annað, eða fleira, er sagt í Matteusar guðspjalli um frelsunina. Ekki eitt orð um að trúa á innblástur gamla testamentisins, ekki eitt orð um að vera skírður eða vera í einhverju kirkjufélagi, ekki eitt orð um að trúa á nokkurt kraftaverk, ekki, ekki einu sinni, vikið að því, að nauðsynlegt sé að trúa því, að Kristur hafi verið sonur guðs, eða, að hann hafi gert nokkuð yfirnáttúrlegt eða furðulegt, eða, að hann hafi verið fæddur af mey, getinn af heilögum anda, eða, að koma hans hafi verið sögð fyrir af spámönnum gyðinga. Ekki eitt einasta orð um trú á þríeininguna, forlögin eða náðarúrvalið. Matteus hafði ekki heyrt Krist minnast á neitt af þessu sem nauðsynlegt til þess að tryggja sér frelsun sálarinnar.

Að frásögn samtíðarmanna hafði Matteus verið með Kristi, sumir segja þrjú ár, aðrir segja eitt ár, en hann hafði að minnsta kosti verið með honum nógu lengi til þess, að hann hlaut að vita skoðanir hans á svo mikilsvarðandi málefni sem þessu. Og þó er eins og Matteus hafi aldrei komist á þá skoðun, að það væri nauðsynlegt að trúa einhverju, til þess að komast til himnaríkis. Hann leit svo á, að ef maður fyrirgæfi öðrum, mundi guð fyrirgefa honum, hann trúði því, að guð væri náðugum náðugur, að hann léti ekki þann svelta til bana, sem hafði deilt verði sínum við hungraðan, að hann mundi ekki steypa í helvítis bál þeim, sem hafði gefið örmagna manni svaladrykk, að hann mundi ekki halda í eilífu fangelsi þeim, sem heimsótt hafði fanga, og að hann mundi ekki sakfella þann, sem sjálfur fyrirgæfi.

Matteus virðist hafa litið svo á, að guð mundi koma fram við okkur líkt því, sem við komum fram við aðra menn, og að hann í öðru lífi mundi sjá í gegnum fingur við þá, sem í jarðnesku lífi höfðu verið góðir og kærleiksríkir. Það getur nú verið að postulanum hafi skjátlast í þessu, en þetta, sem að ofan er sagt, var tvímælalaust skoðun hans.

III - Markúsarguðspjall

Nú skulum við athuga hvað Markús áleit að maður þyrfti að gera til þess að frelsa sál sína. Í fjórða kapítula, eftir dæmisögu Jesú um sáðmanninn, spurðu lærisveinar hans hvað þessi dæmisaga þýddi eftir að hann var orðinn einn með þeim.

Jesús svaraði:

„Yður er gefinn leyndardómur guðsríkis, en hinir, sem fyrir utan eru, fá allt í dæmisögum, til þess að sjáandi skuli þeir sjá, og þó eigi skynja og heyrandi skuli þeir heyra, og þó eigi skilja svo að þeir snúi sér eigi, og þeim verði fyrirgefið.“

Það er dálítið örðugt að skilja, hvers vegna hann predikaði fyrir mönnum, sem hann aldrei ætlaðist til að skildu það sem hann meinti. Það liggur heldur ekki í augum uppi, hvers vegna honum var það mótfallið, að þeir snerust. Þetta er skilst mér, einn af leyndardómunum, sem við eigum bara að trúa, án þess að reyna að skilja hann.

Að undanteknu þessu atriði og öðru til, sem ég kem að seinna, er Markús sammála Matteusi í höfuðatriðunum og segir, að guð, muni verða miskunnsamur við miskunnsama og góður við góða, náðugur náðugum og elska þá sem elska. Markús fylgir sömu guðfræði og Matteus, þar til við komum að fimmtánda og sextánda versi í sextánda kapítula. Þar álít ég vera falsgrein, setta inn af hræsninni, setta inn af prestum, sem kepptu að því markmiði, að geta gripið blóðugum höndum um veldissprotann, sem tryggði þeim yfirdrottnun yfir heiminum. Hún er ein af svívirðilegustu greinum í biblíunni. Kristur hefur aldrei sagt þetta. Enginn maður, með mannshjarta, hefði nokkru sinni getað sagt það.

„Og hann sagði við þá (þ.e. lærisveinana): Farið út um allan heiminn og prédikið gleðiboðskapinn allri skepnu. Sá, sem trúir og verður skírður, mun hólpinn verða, en sá, sem ekki trúir, mun fyrirdæmdur verða.“

Þessi biblíugrein var sett inn, þegar hræðslan átti að afla hræsninni ölmusugjafa. Nú skal ég sanna, að þetta er falsgrein. Hvernig fer ég að því? Fyrst og, fremst minnist Matteus ekki einu orði á trú. Ennfremur minnist Markús ekki einu orði á trú, þar til ég kem að þessari grein. Og á þetta að, hafa verið sagt? Samkvæmt frásögn Markúsar, er þetta hluti úr síðasta samtali Jesú við lærisveinana, – rétt áður, eftir frásögninni, en hann líkamlega fór upp til himins að þeim ásjáandi. Hafi nokkurntíma skeð merkilegur atburður í heiminum, þá var það þessi. Ef maður ætti að leggja nokkurt viðtal á minnið, þá ætti það að vera síðasta viðtal við guð, áður en hann fór upp í skýin, til þess að setjast í hásæti eilífðarinnar. Í nýja testamentinu er, í fimm stöðum, sagt frá síðasta samtali Jesú Krists við postulana. Matteus segir frá því, og þó nefnir hann ekki, að Kristur hafi í þessu viðtali sagt: „Sá, sem trúir og verður skírður, mun hólpinn verða“. Og hefði hann sagt þessi orð, þá væru það mikilsverðustu orðin, sem nokkurn tíma hafa af mannsvörum liðið. Matteus heyrði þau ekki, eða trúði þeim ekki, eða gleymdi þeim. Ef við nú snúum okkur að Lúkasi, sjáum við að hann gerir grein fyrir þessu síðasta viðtali. En hann segir ekki eitt einasta orð um þetta efni. Lúkas heldur því ekki fram að samkvæmt orðum Krists, skuli sá maður verða fyrirdæmdur, sem ekki trúir. Lúkas heyrði þau vissulega ekki. Eða ef til vill hafir hann gleymt þeim. Ef til vill hefur hann ekki álitið þau þess verð, að færast í letur. Og þó eru engin orð til eins mikilsvarðandi og þessi, hafi Kristur sagt þau.

Snúum við okkur svo að Jóhannesi, þá hefur hann skýrslu að gera, um þetta síðasta viðtal, en minnist ekki einu einasta orði á trú eða vantrú. Minnist ekki einu orði á ástæðu til eilífrar fyrirdæmingar. Ekki einu einasta orði. Ekki getur Jóhannes hafa verið áheyrandi, þegar þessi orð voru töluð.

Ef við lítum svo í fyrsta kapítula postulasögunnar, verður þar fyrir okkur frásögn um þetta síðasta viðtal. En í þeirri frásögn er ekki vikið einu orði að þessu efni. Þetta er sönnun fyrir því, að greinin í Markúsarguðspjalli er fölsuð. Og hvað hef ég fleira fyrir mér í þessu? Það er ekki nokkur neisti af heilbrigðri skynsemi í þessari grein. Hví ekki? Vegna þess, að enginn getur neytt sjálfan sig til að trúa. Þið heyrið rök sem mæla með og rök sem mæla á móti, og réttlætið stendur við vogarskálina og segir til, á hverja hliðina hallast. Þið getið ekki trúað eftir vild. Þið hljótið að trúa eins og fyrir er skipað. Og Kristur hefði alveg eins vel hafa getað sagt: „Farið út um allan heiminn og prédikið gleðiboðskapinn, og hver sem hefur rautt hár, hann skal verða hólpinn, en hver sem hefur ekki rautt hár, hann mun fordæmdur verða.“

Og enn hef ég fleira fyrir mér. Ég er mjög skuldbundinn þeim manni, sem skaut inn þessari grein. Og ég er honum sérstaklega skuldbundinn fyrir það, að hann skaut inn fleirum – tveim öðrum, sem hljóða svo:

„En þessi tákn skulu fylgja þeim, er trúa.“ Gott!

„Í mínu nafni munu þeir reka út illa anda, tala nýjum tungum, taka upp höggorma; og þó að þeir drekki eitthvað banvænt, þá mun það alls ekki saka þá; og þeir munu leggja hendur yfir sjúka, og þeir munu verða heilir.“

Komið fram með ykkar trúuðu menn. Látið þá reka út djöful. Ég fer ekki fram á, að það skuli vera stór djöfull. Bara ofurlítill ári meðal hundraða. Látið ykkar trúuðu menn taka upp höggorma „Og þó að þeir drekki eitthvað banvænt, þá mun það alls ekki saka þá.“ Látið mig blanda dálítinn skammt handa einhverjum trúuðum, og ef það sakar hann ekki, þá skal ég verða meðlimur einhvers kirkjufélags. „Æinei.“, segja þeir. „Þetta átti aðeins við á tímum postulanna:“ Við skulum athuga það. „Farið út um allan heiminn og prédikið gleðiboðskapinn og sá sem trúir og verður skírður, mun hólpinn verða, og þessi tákn skulu fylgja þeim sem trúa“.

Hve lengi? Þangað til þeir hafa farið út um allan heiminn, að minnsta kosti, hygg ég. Vissulega áttu þessi tákn að fylgja, þar til allur heimurinn hafði verið yfirfarinn. En hafi Kristur látið sér þetta um munn fara, þá vissi hann þá að annar helmingur hnattarins var óþekktur, og að frá dauða hans mundu líða eitt þúsund fjórtán hundruð fimmtíu og níu ár, áður en lærisveinar hans vissu, að til væri annað meginland. Og samt sem áður sagði hann: „Farið út um allan heiminn og prédikið gleðiboðskapinn“ og þó vissi hann þá, að líða mundu eitt þúsund fjórtán hundruð og fimmtíu ár, áður en nokkur gæti gert það. En hvað um það, ef það var ómaksins vert að hafa tákn í gamla heiminum, þá hlaut það einnig að vera ómaksins vert í þeim nýja. Tilgangurinn með táknunum var sá, að sannfæra þann sem efaðist. Það eru enn í dag eins margir sem efast, eins og þá, og tákn eru jafn, nauðsynleg í dag eins og nokkru sinni áður. Ég fyrir mitt leyti vildi gjarna fá að sjá nokkur.

Þessi hryllilega staðhæfing: „Sá sem trúir og verður skírður mun verða hólpinn, en sá sem ekki trúir mun verða fyrirdæmdur“, hefur fyllt heiminn af angist og glæpum. Hver stafur í þessari grein hefur orðið dýflissur og hlekkir. Þessi grein ataði sverð ofsækjendanna saklausu blóði öldum saman. Um þúsundir ára roðnaði himininn af bjarma frá bálunum, vegna þessarar greinar. Þessi grein verkar andstætt Fjallræðunni, umhverfir bæn drottins, hefur endaskipti á hinni dýrlegu trú, sem fyrirskipar iðkun skyldunnar, og breytir henni í hjátrúarjátning, sem allar ógnir fylgja. Ég neita því að trúa þessu. Það er svívirðilegt. Kristur hefur aldrei látið sér þetta um munn fara.

IV - Lúkasarguðspjall

Það er í rauninni nægilegt að segja, að í öllum höfuðatriðum er Lúkas samhljóða Matteusi og Markúsi.

„Verið þess vegna miskunnsamir, eins og faðir yðar er miskunnsamur.“ Gott! „Gefið, og þá mun yður gefið verða; góður mælir, troðinn, skekinn, fleytifullur mun gefinn verða yður í skaut; því að með þeim mæli, sem þér mælið, mun yður aftur mælt verða.“

Í aðalatriðunum er Lúkas í samræmi við Matteus, í aðalatriðunum er hann í samræmi við Markús.

Í nítjánda kapítula stendur: „En Sakkeus gekk fram og sagði við drottinn: „Sjá, herra, helming eigna minna gef ég fátækum, og hafi ég haft nokkuð af nokkrum gef ég honum ferfalt aftur.“ Og Jesús sagði við hann: Í dag hefur hjálpræði hlotnast húsi þessu.“

Þetta er góð kenning. Hann var ekki að spyrja Sakkeus hverju hann tryði. Hann spurði ekki: „Trúir þú á biblíuna? Trúir þú á hinar fimm greinar? Hefurðu nokkurntíma verið skírður – stökktur vatni eða verið dyfið í? „Helming eigna minna gef ég fátækum, og hafi ég haft nokkuð af nokkrum gef ég honum ferfalt aftur:“ Og Jesús sagði við hann: „Í dag hefur hjálpræði hlotnast húsi þessu.“ Gott!

Í Lúkasar guðspjalli stendur einnig, að Kristur hafi á krossinum fyrirgefið morðingjum sínum, og þetta er álitinn vera dýrmætasti gimsteinninn í kórónu miskunnsemdar hans. Hann fyrirgaf morðingjum sínum. Hann fyrirgaf þeim mönnum, sem ráku naglana gegnum hendur hans og fætur og stungu hann í síðuna með sverði. Hann fyrirgaf hermanninum, sem bauð honum edik til að slökkva með þorstann. Hann fyrirgaf þeim öllum af frjálsum vilja. Og þrátt fyrir það, að hann fyrirgaf þeim, ætti hann nú á nítjándu öldinni, samkvæmt kenningu rétttrúnaðar kirkjunnar, að dæma göfugan mann í eilífa hegningu fyrir það eitt, að hann hefur hreinskilnislega látið uppi hugsanir sínar. Þetta fellur ekki saman. Hjá Lúkasi er einnig sagt frá tveim illvirkjum, sem voru krossfestir með Kristi. Þeirra er líka getið í hinum guðspjöllunum. Eitt þeirra segir að þeir hæddu hann. Annað lætur þess hvergi getið. Í Lúkasar guðspjalli er sagt, að annar illvirkinn hæddi hann, en hinn illvirkinn vorkenndi honum. Kristur sagði við þann síðarnefnda: „Í dag skaltu vera með mér í Paradís.“

Hvers vegna sagði hann það? Vegna þess að illvirkinn vorkenndi honum, Guð getur ekki, með eilífri reiði, fótum troðið hið minnsta blóm meðaumkunarinnar, sem springur út í mannlegu hjarta!

Hver var þessi illvirki? Hvaða kirkju tilheyrði hann? Ég veit það ekki. Sú staðreynd, að hann var illvirki, bregður engu ljósi yfir þá spurningu. Hver var hann? Hverrar trúar var hann? Ég veit það ekki. Trúði hann á gamla testamentið? Trúði hann á kraftaverk? Ég veit það ekki. Trúði hann því, að Kristur væri guð? Ég veit það ekki. Hvers vegna fékk hann það fyrirheit, að fá að hitta Krist í Paradís? Einungis vegna þess, að hann hafði meðaumkun með saklausum manni, sem þjáðist á krossinum.

Guð getur ekki fyrirdæmt neinn mann, sem fyrirgefur öðrum manni.

V - Jóhannesarguðspjall

Og nú komum við að Jóhannesar guðspjalli, og þá um leið að mótsögnunum. – Hin guðspjöllin kenna, að guð sé náðugum náðugur, fyrirgefi þeim sem fyrirgefa, elski þá sem elska, réttlátur réttlátum og góður góðum.

En þegar að Jóhannesi kemur, kveður við annan tón. En geta má þess, að Jóhannesar guðspjall var ritað löngu seinna en hin. Jóhannesar guðspjall er að mjög miklu leyti samsetningur kirkjunnar.

„Jesús svaraði og sagði við hann: Sannlega, sannlega segi ég þér: enginn getur séð guðs ríki nema hann endurfæðist.“

Hvers vegna sagði hann ekki þetta við Matteus? Hvers vegna sagði hann ekki þetta við Markús? Hvers vegna sagði hann ekki þetta við Lúkas? Þeir heyrðu það ekki, eða gleymdu því, eða trúðu því ekki.

„Ef maðurinn fæðist ekki af vatni eða anda, getur hann ekki komist inn í guðsríkið.“ Hvers vegna?

„Það sem af holdinu er fætt er hold, og það sem af andanum er fætt er andi. Undrast þú ekki, að ég sagði þér: Yður ber að endurfæðast.“ „Það sem af holdinu er fætt, er hold, og það sem af andanum er fætt, er andi,“ og hann hefði alveg eins getað bætt við: Það sem af vatninu er fætt, er vatn.

„Undrast þú ekki, að ég sagði þér: Yður ber að endurfæðast.“ Og svo er þetta skilgreint, og ég viðurkenni, að ég skildi ekki ofanrituð orð fyrr en ég las skýringuna, og þegar þið heyrið hana munuð þið skilja þetta eins vel og ég. En hún hljóðar þannig: „Vindurinn blæs, hvar sem hann vill, og þú heyrir þytinn í honum, en ekki veistu hvaðan hann kemur eða hvert hann fer; eins er farið hverjum, sem af andanum er fæddur.“ Í þessum orðum finnst mér felast, hjá Jóhannesi, hugmyndin um alstaðarnálægð guðs.

„Og eins og Móse hóf upp höggorminn á eyðimörkinni, þannig á mannssonurinn að verða upphafinn, til þess að hver, sem trúir, hafi í samfélagi við hann eilíft líf.“

„Því að svo elskaði guð heiminn, að hann gaf son sinn eingetinn, til þess að hver, sem á hann trúir glatist ekki, heldur hafi eilíft líf.“

„Því að ekki sendi guð soninn í heiminn, til þess að hann skyldi dæma heiminn, heldur til þess að heimurinn skyldi frelsast, fyrir hann.“

„Sá sem trúir á hann, dæmist ekki; sá sem ekki trúir er þegar dæmdur, því hann hefur ekki trúað á nafn guðssonarins eingetna.“

„Sá sem trúir á soninn, hefur eilíft líf, en sá sem óhlýðnast syninum, skal, ekki sjá lífið, heldur varir guðs reiði yfir honum.“

„Sannlega, sannlega segi ég yður: sá sem heyrir mitt orð, og trúir þeim sem sendi mig, hefur eilíft líf og kemur ekki til dóms, heldur hefur hann stigið yfir frá dauðanum til lífsins.“

„Sannlega, sannlega segi ég yður: sú stund kemur, já er þegar komin er hinir dauðu munu heyra raust guðssonarins, og þeir sem heyra munu lifa.“

„Og þeir munu ganga út, þeir sem gott hafa gjört, til upprisu lífsins, en þeir sem illt hafa aðhafst, til upprisu dómsins.“

„En þetta er vilji hans sem sendi mig, að af öllu því sem hann hefur gefið mér, skuli ég ekki láta neitt glatast, heldur uppvekja það á efsta degi. Því að þetta er vilji föður míns, að hver sem sér soninn og trúir á hann, hafi eilíft líf, og ég mun uppvekja hann á efsta degi.“

„Enginn getur komið til mín, nema faðirinn, sem sendi mig, dragi hann, og eg mun uppvekja hann á efsta degi.“

„Sannlega, sannlega segi eg yður: Sá sem trúir, hefur eilíft líf.“

„Eg er brauð lífsins.“

„Feður yðar átu „manna” í eyðimörkinni og dóu.“

„Þetta er brauðið sem kemur niður af himni, til þess að maður neyti af því og deyji ekki.“

„Eg er hið lifandi brauð sem kom niður af himni; ef nokkur etur af þessu brauði, mun hann lifa til eilífðar; og það brauð sem eg mun gefa, er hold mitt, heiminum til lífs.“

„Því sagði Jesús við þá: Sannlega, sannlega segi ég yður, ef þér etið ekki hold mannssonarins og drekkið blóð hans, hafið þér ekki líf í yður.“

„Sá sem etur hold mitt og drekkur blóð mitt, hefur eilíft líf, og eg mun uppvekja hann á efsta degi.“

„Því að hold mitt er sönn fæða og blóð mitt er sannur drykkur.“

„Sá sem etur hold mitt og drekkur blóð mitt, sá er í mér og eg í honum, eins og hinn lifandi faðir sendi mig, og eg lifi fyrir föðurinn, eins mun sá lifa fyrir mig, sem mig etur.“

„Þetta er það brauð sem komið er niður af himni þó ekki eins og hjá feðrunum, sem átu og dóu; sá sem etur þetta brauð mun lifa að eilífu.“

„Og hann sagði: Fyrir því hef ég sagt yður: enginn getur komið til mín nema honum sé gefið það af föðurnum.“

„Jesús sagði við hana: Eg er upprisan og lífið; sá sem trúir á mig, mun lifa þótt hann deyi.“

„Og hver sá sem lifir og trúir á mig, hann mun aldrei að eilífu deyja.“

„Sá sem elskar líf sitt, glatar því, og sá sem hatar líf sitt í þessum heimi, mun varðveita það til eilífs lífs.“

Þarna sjáum við af Jóhannesar guðspjalli, að ef við eigum að ná því að verða frelsaðir, er það ekki eitt nóg að við trúum á Krist, heldur verðum við að éta kjöt hans og drekka blóð hans. Ef þetta guðspjall er sannleikanum samkvæmt, þá hefur kaþólska kirkjan rétt fyrir sér. En það er ekki sannleikanum samkvæmt. Ég get ekki trúað því, jafnvel þó það væri satt. Ekki get ég heldur fest trúnað á það, að til sé nokkur guð í víðri veröld, sem sakfellir mann þess vegna, að hann lætur uppi hverju hann trúir.

„En setjum nú svo,“ er sagt við mig, „að þú á dómsdegi kæmist að raun um að allt þetta væri satt. Hvað mundir þú taka til bragðs?“ Ég mundi ganga fram eins og maður og segja: „Mér hefur skjátlast.“

„Og setjum svo, að guð mundi fullnægja dóminum, hvað mundir þú segja?“ Ég mundi segja við hann: „Allt sem þér viljið að mennirnir geri yður, það skuluð þér gera þeim.“ Hvað annað?

Mér er kennt, að ég eigi að gjalda illt með góðu. Mér er kennt, að ef ég er sleginn á annan vangann, þá skuli ég bjóða hinn fram. Mér er kennt að ég eigi að elska óvini mína. Og mér er kennt, að sá guð, sem segir mér að elska óvini mína, fordæmi sína óvini. Nei, það fer ekki saman. Það getur ekki farið saman.

Í Jóhannesar guðspjalli eru allar þessar kenningar um endurfæðingu, og að nauðsynlegt sé að trúa á Jesúm Krist, að frelsunin sé komin undir trú. – Í þessu Jóhannesar guðspjalli er að finna undirstöðu allra þessara kenninga, hvergi annarstaðar.

Lesið guðspjöll Matteusar, Markúsar og Lúkasar, og lesið síðan Jóhannesar guðspjall, og þið munuð komast að sömu niðurstöðu og ég, að í þeim þrem fyrstu er kennt, að ef við erum kærleiksríkir og umburðarlyndir við meðbræður okkar þá muni guð verða kærleiksríkur og umburðarlyndur við okkur. Jóhannes segir okkur, að annar maður geti verið góður eða illur í staðinn fyrir okkur, og að einasta ráðið, sem við höfum til þess að komast til himnaríkis, sé það að trúa á eitthvað sem við álítum vera ómögulegt.

Allar þessar biblíugreinar um trú á Krist, að éta kjöt hans og drekka blóð hans, eru síðari tíma innskot. Þær hafa guðfræðingarnir skrifað, og eftir nokkur ár munu þær verða álitnar ósamboðnar Kristi.

VI - Kaþólska kirkjan

Á þessum guðspjöllum, sem ég hef nú yfirfarið, eru allar kenningar kirknanna byggðar, og af efni þeirra hafa trúarjátningarnar myndast, með öllum sínum yfirsjónum og fölsunum. Ég veit ekki betur en fyrsta kirkjan, sem myndaði trúarjátningu, væri kaþólska kirkjan. Hún var fyrsta kirkjan sem nokkrum völdum náði. Hún er kirkjan sem varðveitt hefur sögurnar um kraftaverkin, fram til okkar tíma. Hún er kirkjan, sem varðveitt hefur handritin handa okkur. Hún hefur lagt til efnið í það, sem okkur er ætlað að trúa. Þessi kirkja er fyrsta vitnið, sem siðabót mótmælenda leiddi fram fyrir dómstól sögunnar til þess að bera vitni um þau furðuverk, sem áttu sér stað fyrir nítján hundruð árum. Og af þeirri ástæðu er nokkuð óhægt fyrir mótmælendakirkjuna að segja: „Þú skalt ekki trúa einu einasta orði af því sem þetta vitni segir.

„Því faðirinn er ein persóna, sonurinn er ein persóna og heilagur andi er ein persóna; en guðdómur föðursins, guðdómur sonarins og guðdómur heilags anda er einn og hinn sami.“ „Jafnir í heiðri og jafnir í eilífri tign. Svo sem faðirinn er, svo er sonurinn og svo er heilagur andi. Faðirinn er frá eilífð, sonurinn er frá eilífð og heilagur andi er frá eilífð. Faðirinn er óskiljanlegur, sonurinn er óskiljanlegur og heilagur andi er óskiljanlegur. Og takið nú eftir hvernig á því stendur, að við vitum svo mikið um allt þetta. „Faðirinn er eilífur, sonurinn er eilífur og heilagur andi er eilífur, og þó eru ekki til þrír eilífir, aðeins einn, á sama hátt eru ekki þrír frá eilífð eða þrír óskiljanlegir, einn frá eilífð og einn óskiljanlegur.

„Einnig er faðirinn almáttugur, sonurinn almáttugur og heilagur andi almáttugur. Þó eru ekki til þrjár almáttugar verur, heldur ein almáttug vera. Einnig er faðirinn guð, sonurinn guð og heilagur andi guð, og þó eru það ekki þrír guðir; á sama hátt er faðirinn drottinn, sonurinn drottinn og heilagur andi drottinn, þó er ekki til nema einn drottinn, því jafnframt því sem við verðum að líta á það sem undirstöðusannindi kristindómsins, að hver guðdómspersóna, út af fyrir sig, sé guð og drottinn, jafnframt bannar kaþólska kirkjan okkur að játa þrjá guði. Faðirinn er frá eilífð; ekki skapaður eða fæddur. Sonurinn er af föðurnum, ekki skapaður, heldur fæddur. En heilagur andi er af föðurnum og syninum, ekki skapaður né fæddur, heldur útgenginn.“

Þið vitið hvað það er að vera útgenginn.

„Þannig er einn faðir, ekki þrír feður.“ Hví skyldu vera þrír feður og einn sonur? „Einn sonur en ekki þrír synir; einn heilagur andi en ekki þrír heilagir andar; og á þessari þríeiningu fer ekkert og á eftir henni fer ekkert, ekki stórt eða smátt, heldur eru þessar þrjár persónur eilíflega jafnar, svo að eining allra hluta verði dýrkuð í þríeiningunni. Þeir sem vilja verða frelsaðir, verða að hugsa sér þríeininguna þannig.

Þar að auki er nauðsynlegt, til eilífrar frelsunar, að hafa rétta trú á því, hvernig Kristur varð maður; og rétta trúin á því er þannig: að við trúum og viðurkennum að drottinn vor Jesús Kristur, sonur guðs, er bæði guð og maður. Hann er í eðli sínu guð, fæddur af föðurnum frá eilífð.“

Það hefur liðið drjúgur tími þar til móðir hans varð til.

„Og hann var maður fæddur af konu í þennan heim, sannur guð og sannur maður, sameiginlegur föðurnum sem guðdómsvera, en minni föðurnum sem maður. En þó hann sé guð og maður, er hann ekki tveir, heldur einn, ekki á þann hátt að guð hafi breyst í mann, heldur á þann hátt að guð í klæddist mannlegu eðli.“

Þetta er mikið auðveldara að skilja en hin skoðunin.

„Aðeins einn, ekki fyrir blöndun, heldur fyrir eðliseining, því eins og sál og líkami mynda manninn, þannig mynda guð og maður Krist, sem þjáðist okkur til frelsunar, steig niður til helvítis, reis upp á þriðja degi frá dauðum, steig upp til himna, situr til hægri handar almáttugum guði og kemur þaðan aftur til þess að dæma lifandi og dauða.“

Til þess að verða frelsaðir verðum við að trúa þessu. Mikið lán að við getum ekki skilið það. Og til þess að neyða mannlegan skilning til þess að beygja kné fyrir þessari takmarkalausu fásinnu, hafa þúsundir þúsunda liðið dauðaþjáningar, þúsundir þúsunda veslast upp í fangelsum og brunnið á báli, og ef við gætum safnað saman öllu því, sem eftir er af öllum fórnum kaþólsku kirkjunnar, mundi af því verða köstur hærri en nokkur pýramídi, sem jafnvel prestarnir gætu ekki litið þurrum augum.

Þessi kirkja stráði kirkjum og fangelsum um alla Evrópu og rændi dýrgripum sálarinnar frá mönnum. Þessi kirkja vegsamaði fáfræðina. Þessi kirkja gerði sáttmála við krýnda kúgara. Og þessir vargar, hásætið og altarið, rifu sundur hjörtu mannanna.

Að vísu get ég með ánægju játað, að til eru réttlátir kaþólskir menn þúsundum saman, en kaþólskan er óvinur mannlegs frelsis. Kaþólskan byggir frelsunina á trú. Kaþólskan kennir mönnum að fótumtroða skynsemi sína. Þess vegna hefur hún rangt fyrir sér.

Þúsund bindi entust ekki til þess að skrásetja alla glæpi kaþólsku kirkjunnar. Þau mundu ekki einu sinni rúma nöfn allra þeirra sem hafa orðið henni að bráð. Með sverði og eldi, og með kvalabekk og hlekkjum, með fangelsum og svipum, reyndi hún að snúa heiminum. Stundum örvasa betlari stundum voldugur ræningi – ölmusudiskur eða morðkuti – þræll eða harðstjóri.

VII - Biskupakirkjan

Þá kem ég þessu næst að biskupakirkjunni. Hún var stofnuð af hásælum Hinrik hinum áttunda. Hann fleygði frá sér kaþólskunni og Katrínu drottningu en tók jafnframt í staðinn biskupakirkjuna og Önnu Boleyn. Ef þessi kirkja hefði nokkru fleiri viðhafnarsiði þá væri hún kaþólsk, ef hún hefði færri þá væri hún ekki neitt. Í Ameríku höfum við biskupakirkju, og hún hefur öll vanefnaeinkenni fátæku frænkunnar. Hún er alltaf að státa af ríku frænkunni. Í Englandi er trúarjátningin lög, hjá okkur er hún reglugerð. Ef maður deyr í Englandi verður að lesa landslög til þess að komast að raun um hvort hann verður hólpinn eða ekki. Það er lagaatriði, og stundum er maður fyrirdæmdur vegna mjög lítilfjörlegs atriðis í lögunum.

Eitt sinn var sendur maður til Englands, Samuel Seabury að nafni, og skyldi hann útnefnast til biskups. Við höfðum engin smyrsl sem til þess voru nauðsynleg. Biskupar ensku kirkjunnar urðu því að leggja hendur sínar á höfuð hans. Þeir færðust undan því. Þeir fundu engan lagastaf fyrir þeirri athöfn. Hann varð að snúa sér til skosku biskupanna. Og ef þeir hefðu nú skorast undan, þá hefði hið postullega embætti í nýja heiminum aldrei orðið skipað, og guði hefði verið meinuð landsvist á hálfum hnettinum, og hin sanna kirkja hefði aldrei náð fótfestu í þessari heimsálfu. En skosku biskuparnir lögðu hendur sínar á höfuð hans, og nú höfum við óslitna keðju af höfðum og höndum frá Páli postula til hins síðasta biskups.

Í Ameríku hefur biskupakirkjan haft góð áhrif á einu sviði, og mér ber að vera henni þakklátur. Vegna þess að hún er yfir höfuð minna trúrækin en aðrar kirkjur, hefur hún yfir höfuð gert mönnunum meira gagn en aðrar kirkjur. Hún varðveitti nokkrar mannlegar tilfinningar. Hún hataði ekki músík, hún fyrirleit ekki málaralist algerlega og hún virti ekki byggingalist algerlega að vettugi. Og sumir af meðlimum hennar fóru svo langt, að þeir leyfðu mönnum að spila á spil – sögðu, að guð mundi láta það hlutlaust, eða láta eins og hann sæi það ekki. Fyrir allt þetta á hún þakkir skyldar af mér.

Þegar ég var barn, kenndu hinar kirkjurnar, að dans væri synd, líkast til syndin gegn heilögum anda, sem alltaf er í nokkurri óvissu innan guðfræðinnar. Þá var litið svo á, að ef fjórir strákar flygjust á í heyhlöðu, þá brýndi hinn eilífi guð sverð sinnar eilífu reiði, tilbúinn til að steypa þeim niður í hyldýpi helvítis. Biskupakirkjan hefur að minnsta kosti eitthvað gott gert.

Trúarjátning biskupakirkjunnar er í höfuðatriðum hin sama og kaþólskunnar, hefur bætt við nokkrum frekari fjarstæðum. Kennimenn hennar kenna, að auðveldara sé að fá fyrirgefning syndanna, ef maður er skírður. Það er eins og þeir álíti, að um leið og maður er skírður, sé hann genginn inn í firmað og hafi fengið rétt til að syndga upp á inneign. Þessi kirkja er yfirleitt óhæf fyrir frjálsa þjóð. Stjórn hennar er harðúðug, óskammfeilin og fjarstæðufull. Biskupar hennar tala eins og þeir bæru ábyrgð á þeim sálum, sem þeir hafa eftirlit með. Ekkert er eins mikilsvarðandi fyrir presta hennar eins og góð rödd. Biskupakirkjumenn hafa beitt ósóknum sínum til ystu marka umdæmis síns. Meðferð þeirra á Írlandi hefur verið glæpur – óslitinn glæpur í þrjár aldir. Það var þessi kirkja sem ofsótti hreintrúarmennina í Skotlandi. Í Englandi er altarið skækja hásætisins, og þessi skækja hefur aldrei getað litið heiðarlegar konur réttu auga.

VIII - Meþódistar

Fyrir nálægt hundrað og fimmtíu árum sögðu tveir menn, John Wesley og George Whitefield, þessi orð: Ef allir eru dæmdir til að fara til helvítis, verður einhver að fræða heiminn um það. Prestar biskupakirkjunnar sögðu: Hægan, rífið ekki sundur prestshempurnar ykkar. Wesley og Whitefield sögðu: þennan hræðilega sannleika verður að predika af húsaþökum, sem við verður komið. Þeir voru góðir og heiðarlegir menn. Þeir trúðu á þá kenningu sem þeir fluttu. Þeir segðu: Ef til er helvíti og sálirnar steypast eins og fossfall niður í botnlaust djúp vanþekkingarinnar, verður einhver að predika um það. Þeir höfðu rétt fyrir sér. Ef það er satt, þá þarf það að segjast. Wesley trúði á biblíuna. Hann trúði á alstaðarnálægð guðs. Guð, gerði furðuverk vegna hans, lét þurrviðri haldast dögum saman, svo hann hefði hagstætt veður fyrir fundi sína, læknaði helti í hestum hans og læknaði hann sjálfan af höfuðverk.

Og Wesley trúði líka á tilveru djöfulsins. Hann trúði því að menn væru haldnir af djöflum. Hann talaði við djöfulinn, þegar hann var í einhverjum manninum og djöfullinn svaraði honum og sagðist skyldi hypja sig og heilsa upp á einhvern annan, tiltók jafnvel klukkustund, hann skyldi vera þar kominn. Og Wesley fór að hitta þennan mann og hitti þar fyrir djöfulinn á tiltekinni mínútu. Hann leit svo á, að afturhvarf væri afleiðing af orrustu, milli guðs og djöfulsins, um eignarhald á mannssálinni, og við afturhvarf hefði guð unnið sigur. Skoðun hans var vafalaust heiðarleg. Wesley trúði ekki á frelsið. Sú skoðun hans var eflaust heiðarleg. Hann var mótfallinn sjálfstjórn nýlendanna, einnig af heiðarlegri sannfæringu. Wesley flutti predikun um „Orsakir jarðskjálfta og aðferð til að koma í veg fyrir þá,“ og gekk þar út frá því, að jarðskjálftar stöfuðu frá syndinni, og eina aðferðin, til þess að koma í veg fyrir þá, væri sú, að trúa á Jesúm Krist, og þrátt fyrir þetta var hann heiðarlegur karl.

Wesley og Whitefield fóru í hár saman út af forlögunum. Wesley hélt því fram, að guð byði hverjum og einum til kvöldmáltíðar sinnar. Whitefield sagði, að hann byði ekki þeim, sem fyrirfram vissi að mundu ekki koma. Wesley sagði að hann gerði það. Whitefield sagði: Það getur verið, en að minnsta kosti er ekki borið á borð fyrir þá. Wesley sagði, að það væri borið á borð fyrir þá, og það væri gert til þess, að guð gæti sannað, þegar þeir væru komnir til helvítis, að þeim hefði verið ætlað sæti við borðið. Sú kirkja, sem þeir stofnuðu, starfar enn í fullu fjöri. Og sennilega hefur engin kirkja í heimi predikað jafn mikið fyrir jafn litla borgun eins og meþódistakirkjan. Whitefield trúði á þrælahald og var meðmæltur þrælaverslun.

Fyrir ekki mjög löngu höfðu meþódistar fund, og af skýrslum, sem þar voru gefnar, sé ég, að þeir álíta sig hafa snúið til afturhvarfs 130000 sálum á einu ári. Til þess að ná þessum árangri hafa þeir 26 þúsund kennimenn, 226 þúsund sunnudagaskólabörn og um 100 milljónir sterlingspunda í kirkjueignum. Þegar ég lít á mannfjöldaskýrslur sé ég, að 44 til 50 milljónir manna fæðast á ári. Og ef nú 130 þúsund frelsast á hverju ári, hvað skyldi þá þessi kenning þurfa langan tíma til þess að frelsa allan heiminn. Góðir og heiðarlegir menn eru þeir, en þeim skjátlast.

Fyrr á tímum voru menn mjög óbrotnir. Kirkjurnar voru eins og hlöður þeim var svo deilt, að karlar sátu annars vegar og konur hins vegar, sem bar dálítinn keim af siðleysi, okkur hefur farið fram síðan, og nú skoðum við það sem staðreynd, að maður, sem situr við hlið konu sem hann elskar, getur þakkað guði jafn innilega, eins og ef hann sæti milli tveggja karlmanna, sem hann ekki einu sinni þekkir að nafni.

Eitt ættu meþódistar að leggja á minnið og það er það, að biskupakirkjumenn voru þeirra verstu fjandmenn. Og þeir ættu líka að minnast þess, að fríhyggjumenn hafa verið þeim vinveittir.

Eitt er það í fari meþódistakirkjunnar, í Norður-Ameríku, sem mér þykir vænt um. En ég veit, að það er ekki trúarskoðun meþódista sem veldur því. Ég veit að meþódistakirkjan í Suður-Ameríku er jafn fjandsamleg frelsinu eins og meþódistakirkjan í Norður-Ameríku er því hliðholl. Það er því ekki meþódistakenningin sjálf sem hlynnir að, eða hamlar, frelsi eða þrælkun. Í trúarjátningu eru þeir dálítið frábrugðnir öðrum kirkjum. Þeir trúa því ekki, að guð geri allt. Þeir trúa því, að hann geri sumt, en hitt verði þið að annast, og að himnaríki verði náð fyrir samvinnu. Meþódistakirkjan hentar landnámsmönnum. Prestar hennar eru venjulega lítt menntaðir menn. En trúarákafinn bætir það upp, sem brestur á þekkinguna. Þeir snúa mönnum til afturhvarfs með hávaða og hamförum. En þegar hlé verður á milli, ganga þeir oft af trúnni aftur, sem frelsaðir voru.

Innan skamms hefst barátta milli hinna fáu, í minnihlutanum, og mergðar hinna rétttrúuðu, í meirihlutanum. Minnihlutinn á að verða rekinn út, en kirkjunni eiga þeir að stjórna, sem trúa án þess að skilja.

IX - Öldungakirkjan

Þá kemur röðin að öldungakirkjunni, sem að mínu viti er hin argasta af öllum kirkjum, hvað trúarjátning snertir. Þessi kirkja var stofnuð af morðingjanum Jóhanni Kalvín.

Vegna valda sinna í Genf gat Jóhann Kalvín komið af stað pyndingum. Voltaire fékk þær afnumdar í Frakklandi. Ef kristna trúin er sönn, lætur guð þann mann sæta pyndingum í helvíti, sem afnumdi pyndingar, en sá, sem kom þeim af stað, er nú meðal þeirra alsælu í himnaríki. Það getur ekki átt sér stað.

John Knox flutti þessa kenningu til Skotlands, og það er dálítið einkennilegt við öldungakirkjuna að kenningar hennar þrífast þar best, sem jarðvegurinn er magrastur. Ég las hér fyrir skömmu lýsingu á því, þegar saman bar fundum þeirra John Knox og Jóhanns Kalvín. Hugsið ykkur drepsótt og hungursneyð talast við. Hugsið ykkur trédrumb og öxi talast við! Þegar ég las lýsinguna á samtali þeirra, virtist mér að John Knox og Jóhann Kalvín væru andlegir bræður, að þeir féllu saman eins og skoltarnir í rándýrskjafti. Þeir trúðu því, að vellíðan væri glæpur, þeir álitu hlátur heiðindóm, og þeir gerðu allt, sem í þeirra valdi stóð, að spilla hverri mannlegri tilfinningu og gera hugann dapran með kenningu um forlög og eilífan dauða. Þeir kenndu, að guð hefði rétt til að fyrirdæma okkur, þar eð hann hefði skapað okkur. En það er einmitt sönnunin fyrir því, hvers vegna hann hefur ekki rétt til að fordæma okkur. Það er til duft, meðvitundarlaust duft! Hvaða rétt hefur guð til þess, að breyta þessu meðvitundarlausa dufti í mann, þegar hann veit, að þessi maður muni syndga, þegar hann veit, að þessi maður muni þola eilífar kvalir? Hví ekki láta hann halda áfram að vera meðvitundarlaust duft? Hvaða rétt hefur eilífur guð til þess, að auka megin hins mannlega böls? Setjum svo, að ég, gæti breytt þessum stól í lifandi mann, með hugsun og tilfinningum, og að ég vissi, að þessi maður mundi kveljast óumræðilegum kvölum um alla eilífð. Ef ég gerði það væri ég djöfull. Ég mundi heldur láta meðvitundarlausa duftið halda áfram að vera meðvitundarlaust duft. Og þó er innrætt, óteljandi mönnum, trú á þessa kenningu sem ógnar með eilífum kvölum.

Árið 1839 kom upp flokkadráttur í þessari kirkju og urðu úr málaferli, svo skorið yrði úr hvor hlutinn væri kirkja guðs. Málið kom fyrir dóm og dómstólinn úrskurðaði, að sá skoðanaflokkurinn, sem yngri var, væri guðs kirkja. En út úr því urðu ný málaferli og nýr dómstóll úrskurðaði, að eldri flokkurinn væri guðs kirkja. Þar við sat. Þessi kirkja kunngerir, að eilífu sakleysi hafi verið fórnað fyrir okkar sekt! Það er öldungis óþarft. Ekki óska ég að komast til himnaríkis, ef ég hef ekki rétt til að komast þangað. Ég hef áður sagt og endurtek það enn, ég sækist ekki eftir að verða vængjaður hreppsómagi í himnaríki.

Til mín kom hér á dögunum ungur öldungakirkjumaður, nýfrelsaður, og gaf mér afturhvarfs rit nokkurt. Haldið þér að margir menn fari til helvítis?, spurði ég. „Æi – já.“ „Og þér eruð fullkomlega sæll?“ „Ja, ekki kanske algerlega.“ „Munduð þér ekki vera sælli, ef allir menn færu til himnaríkis?“ „Ó-jú.“ „Jæja, þá eruð þér ekki fullkomlega sæll?“ Nei, hann féllst á það, að hann væri ekki fullkomlega sæll. „En þegar þér eruð kominn til himnaríkis, verðið þér þá fullkomlega sæll?“ „Já – já.“ „Nú, þegar þér haldið að nokkrir menn fari til helvítis, þá eruð þér ekki fullkomlega sæll. En þegar þér vitið, að þeir eru allir í helvíti, en þér eruð í himnaríki, þá verðið þér fullkomlega sæll? Þér verðið þá ekki eins vorkunnsamur þegar þér eruð orðinn engill, eins og þér eruð nú, eða hvað?“ „Já, en“, svaraði hann, „ég meinti þetta ekki alveg svona.“ „Setjum svo“ sagði ég, „að móðir yðar væri í helvíti?“ „Ég held“, sagði hann, „að guð viti, hvað móður minni er fyrir bestu.“ Og ég hugsaði með sjálfum mér, hvaða ánægja það mundi vera, ef ég væri kona, að eiga fimm eða sex slíka syni. Þetta er óhæfa. Himnaríki er þar, sem þeir eru sem við elskum og sem elska okkur. Ég óska ekki að komast til annars heims, ef ég get ekki sameinast þar þeim, sem elska mig hér. Hver getur fundið huggun í þessari endemiskenningu! Kenningu, sem getur látið föður segja: „Ég get verið sæll, þó dóttir mín sé í helvíti.“ Eða sem lætur móður segja: „Ég get verið sæl, þó sonur minn, djarfur og drengilegur, sé í helvíti.“ Eða sem lætur son segja: „Ég get notið sælu himnaríkis, þó sú kona, sem ól mig í heiminn og var fús að ganga í dauðann fyrir mig, kveljist eilífum kvölum.“ Og þetta kalla þeir hinn mikla gleðinnar boðskap.

Engin kirkja hefur gert heiminn eins dapran og öldungakirkjan. Trúarjátning hennar er ægileg, viðbjóðsleg og djöfulleg. Guð öldungakirkjumanna er afskræmi alls sem afskræmi heitir. Hann er eilífur böðull og fangavörður. Hann getur haft eilífa ánægju af kvölum og neyðarópum þeirra sem fordæmdir eru. Helvíti er lystigarður guðs öldungakirkjumanna.

X - Evangelíska bandalagið

Ég hef ekki tíma til að tala um baptistana – þessa sem Jeremy Taylor sagði um, að þeim ætti að útrýma eins og landfarssótt eða öðru skaðræði. Hann hataði baptistana, vegna þess að þeir voru að nokkru leyti talsmenn frjálsrar hugsunar. Ég hef ekki heldur tíma til að tala um kvekarana sem allir hafa skömm á, vegna þess að þeir eru allra trúarflokka bestir. En ég get ekki látið vera að minnast þess, að það herrans ár 1640, var John Fox, settur í gapastokk og laminn með svipum í hverri borginni eftir aðra og loks fleygt í fúla dýflissu og barinn þar og fótum troðinn; en hvers vegna? Fyrir það, og það eitt að hann predikaði þessa kenningu: „Þú skalt ekki launa illt með illu. Þú skalt elska óvini þína.“ Hugsið ykkur hvað kirkjan hefur verið á þeim tímum, að slíkur kærleikans postuli skyldi vera barinn til óbóta! Er hægt að hugsa sér verra? Ég segi það enn, ég hef ekki tíma til að tala um alla þessa trúarflokka – alla þessa mergð af rétttrúnaðarmönnum og endurskírendum. Slíkir sérflokkar eru til í hundraða tali en allir byggðir á áðurnefndri kenningu og í raun og veru allir greinar á sama stofni.

En það er sagt við mig þú ert að berjast við það sem er dautt og úr sögunni. Enginn trúir þessu nú. Kennimennirnir trúa ekki því sem þeir kenna af predikunarstólnum. Kirkjusöfnuðirnir trúa ekki því sem þeir heyra kennt. Það er sagt við mig: Þú ert að berjast við það sem er dautt. Þetta er bara ytra snið. Við viðurkennum alls enga trúarjátningu. Við undirskrifum trúarjátningar og vinnum eið að því, að við trúum samkvæmt þeim. En við gerum það ekki, enginn okkar gerir það. Og hver einasti prestur viðurkennir, í einrúmi, að hann trúi ekki samkvæmt þeim, að minnsta kosti ekki að öllu leyti. Ég veit ekki hvort þetta er rétt eða ekki rétt. En ég held að mennirnir trúi því sem þeir kenna. Ég held, að þegar þeir safnast saman og samþykkja einhverja trúarjátningu hátíðlega, þá sé það ærlega meint, og að þeir trúi samkvæmt þeirri játningu. En látum okkur sjá hvort ég geng í bardaga móti dauðri trú. Látum okkur sjá hvort vígin, sem ég ræðst á, eru tómir kirkjugarðar. Það eru tiltölulega fá ár síðan evangelíska bandalagið myndaðist. Trúarjátning þeirra er svona: Þeir trúa á guðlegan innblástur og fullgildi heilagrar ritningar. Þeir trúa að réttmætt sé og heimilt einstökum mönnum að rannsaka og skýra heilaga ritningu, en sé skýrt rangt, varðar það eilífri útskúfun. Þeir trúa því, að eðli manna sé óskaplega spillt. Getur nokkur kenning verið afleitari en þessi? Þeir álíta að ungbarnið sé gjörspillt. Fyrir mér er ungbarnið eins og blómahnappur, sem í hreinu lofti og sólskini ástar og gleði á fyrir sér að breiðast út og lifa hreinu og dáðríku lífi.

Mannseðlið óskaplega spillt! Hér er kona, sem hefur misst mann sinn í sjóinn. Fregnirnar segja, að gráðugar öldurnar hafi gleypt hann, og þó lifir hún í voninni um að hann komi. Hún hefur hugboð um að hann sé enn lífs. Og hún bíður. Og ári síðar, þegar hún lítur út úr kofanum, sér hún hann koma. Hafið hefur skilað honum aftur, og hún varpar sér grátandi í faðm hans og kyssir höfuð hans og andlit. Ef þessi ægilega kenning er sönn, þá er hvert tár afbrot og hver koss heiðinglegt athæfi. Það getur ekki átt sér stað. Ef maður stelur, iðrast verksins og skilar þýfinu aftur, þá er eftir þessari kenningu iðrunin og afhending þýfisins tveir glæpir í viðbót. Þetta er andstyggilegt. Hverju á maður annars að trúa eftir boðum þessa bandalags? „Réttlæting syndarans fyrir trúna.“ Engin verk – aðeins trú. Þú átt að trúa einhverju sem þú ekki skilur. Guð getur auðvitað ekki launað manni fyrir það að hann trúir því, sem er skiljanlegt. Guð launar einungis trú á það sem er óskiljanlegt. Ef þú trúir einhverju, sem er ólíklegt og óskiljanlegt, þá ert þú kristinn. En ef þú trúir einhverju, sem þú veist að er ekki eins og þú trúir, þá – ert þú dýrlingur.

Meðlimir bandalagsins eiga að trúa því, að hinn réttláti hljóti eilífa sælu, en hinn rangláti eilífa hegningu.

Mikill fagnaðarboðskapur! Þeir eru svo fullkomnir, að þeir vilja engin mök hafa við algæskusinna. Þeir vilja ekkert samband gera við únitara, ekki heldur við „vísindalega“ guðfræðinga. Þeir vilja ekki binda félag við aðra en þá sem trúa því, að guð elski heiminn svo mjög, að hann hafi ákveðið að fyrirdæma meirihluta mannkynsins.

Evangelíska bandalagið endurnýjar fjarstæður þær, sem fyrir komu í myrkri miðaldanna – endurnýjar fimm greinar Kalvíns – kyndir að nýju bál helvítis – kennir trú á kraftaverk og aðrar vitleysur biblíunnar – níðir mannkynið og fellur á kné fyrir guði, sem gerði það fólskuverk, að taka þjáningar saklauss manns sem endurgjald fyrir syndir annars manns.

XI - Hvað vilt þú?

Menn spyrja mig: „Hvað vilt þú? Þú hefur rifið hið gamla niður, hvað ætlar þú að láta okkur fá í staðinn?“ Ég hef ekki rifið það niður sem gott er. Ég hef bara leitast við að slökkva eyðandi eld helvítis. Ég nem ekki burt biblíugreinina: „Guð mun vera náðugum náðugur.“ Ég andmæli ekki heitinu: „Ef þið fyrirgefið öðrum mun guð fyrirgefa ykkur.“ Ég vil ekki fyrir nokkurn mun bregða skugga á hina minnstu stjörnu, sem tindrar við sjónhring mannlegrar örvæntingar eða á himni mannlegra vona. En ég vil gera allt, sem ég get, til þess að hrekja hvern skugga á flótta, sem fellur á mannleg hjörtu.

„Hvað lætur þú koma í stað hins gamla?“

Fyrst og fremst vil ég gott samkomulag – við skulum vera góðir vinir. Við skulum taka höndum saman, án tillits til þess hverju við trúum. Vísindin draga mennina saman, trúin og hindurvitnin sundra þeim. Menn segja: Það er mikils vert að trúa. Ég segi: Nei, það er mikils vert að hafast að. Dæmið eftir verkum, ekki eftir trú. Gott samkomulag – góðir vinir – hreinskilnir menn og konur – gagnkvæmt umburðarlyndi, byggt á gagnkvæmri virðingu – það er það sem ég vil. Við höfum haft of mikið af hátíðlegum mönnum. Þegar ég sé ákaflega hátíðlegan mann, veit ég að hann er heimskur.

Enginn háðfyndinn maður hefur stofnað trúarflokk – aldrei. Háðfyndnin lítur málin frá tveim hliðum. Skynsemin er það heilaga ljós, sem háðfyndnin ber í ljóskeri sínu, og háðfyndnum manni er borgið fyrir hátíðlegri heimsku hindurvitnanna. Ég dásama þá menn, sem í tilfinningum sínum eru öllum velviljaðir. Ég dásama gott bræðralag.

Maður sagði við annan:

„Viljið þér drekka glas af víni?“

„Ég drekk ekki vín.”

„Viljið þér reykja vindil?“

„Ég reyki ekki.“

„Viljið þér kannske bíta gras?“

„Ég er ekki grasbítur.“

„Ójú, við skulum éta dálítið af heyi.“

„En ég var að segja að ég ét ekki hey.“

„Jæja, guðsfriði þá, úr því þér getið ekki haft félagsskap, hvorki við dýr né mann.“

Ég trúi á, fagnaðarboðskap gleðinnar og góðviljans, og fagnaðarboðskap góðrar heilsu. Við skulum bera umhyggju fyrir líkama okkar, og þá munu sálir okkar annast sig sjálfar. Fyrst er að hafa góða heilsu! Ég trúi því, að þeir tímar muni koma þegar almenn menntun er komin á svo hátt stig, að það verður talið ósæmilegt að verða veikur. Ég trúi því, að þeir tímar muni koma, þegar maðurinn verður fær um að afstýra tæringu og geðveiki. Ég trúi því, að þeir tímar muni koma, þegar við lærum að þekkja okkar eigin líkama og lög þau sem heilbrigði stjórna; og þá munum við segja: Það er heilög skylda að láta rauðar rósir heilbrigðinnar dafna á kinnum barna okkar. Þó það ætti fyrir mér að liggja, að komast til himnaríkis og fá að leika á hörpu, mundi það valda mér sársauka að sjá börn mín og barnabörn sjúk, vanheil eða táplaus – vitandi að þetta stafaði af misgerðum sem ég hafði sjálfur framið.

Ég trúi á gleðiboðskap nærandi fæðu. Enginn verður góður fyrir það að svelta. Látum okkur fá nærandi mat. Látum okkur fá vel tilbúinn mat. Það er þúsund sinnum betra að kunna að búa til mat, heldur en að skilja nokkuð í guðfræði, hverrar tegundar sem er. Ég trúi á fagnaðarboðskap góðra húsakynna. Ég trúi á fagnaðarboðskap vatns og sápu. Ég trúi á fagnaðarboðskap skynseminnar og uppeldisins. Skólastofan er mér kirkja, alheimurinn biblía. Ég trúi á þann fagnaðarboðskap réttlætisins, að við munum uppskera samkvæmt því sem við sáum.

Ég trúi ekki á þá fyrirgefningu sem kirkjan predikar. Við þurfum enga fyrirgefningu frá guði. Við þurfum fyrirgefningu hver hjá öðrum og hjá sjálfum okkur. Ef ég stel frá Jóni, og guð fyrirgefur mér, hvað gagnar Jóni það? Ef ég með rógi saka umkomulausa stúlku um glæp og hún fölnar og visnar eins og frosið blóm, og fæ síðan fyrirgefningu guðs, hvað gagnar það stúlkunni? Ef til er annar heimur, munum við hitta þar fyrir menn sem við höfum gert rangt til í þessum heimi. Þar er ekki til gjaldþrotaskiptaréttur. Hver skuld verður að greiðast upp í topp.

Að sögn kristinna manna var því svo háttað um gyðinga í fornöld, að ef manni varð á yfirsjón, þá skyldi fórna sauðkind. Nú segja kristnir menn ef manni verður á yfirsjón: Færðu hana inn í reikning hjá öðrum. Þetta er fjarstæða. Ef þú fremur misgerð, þá verður þú að bera ábyrgðina gagnvart sjálfum þér, og einnig gagnvart þeim, sem þú hefur gert rangt til. Ef þér hefur orðið það á að leggja Nessusskikkju þjáningarinnar yfir einhvern, þá getur þú aldrei aftur orðið eins ánægður, eins og ef þú hefðir aldrei gert það. Fyrirgefning sérhvers guðs er einskis nýt. Skapara allra hluta verður að trúa til eilífs og óskeikuls réttlætis. Sjálfur verður þú að uppskera ávexti eigin verka. Jafnvel þó sá fyrirgæfi þér, sem þú hefur gert rangt til, þá er það ekki sama sem þú hefðir ekki gert órétt. Þessu trúi ég. Og ég skal standa við það á hverju sem veltur. Eigi ég að taka út hegningu fyrir það, skal ég þola hana eins og maður.

Og ég trúi einnig á fagnaðarboðskap frelsisins: að við skulum gefa öðrum það, sem við heimtum til handa okkur sjálfum. Ég trúi því, að huganum verði ekki markaður bás, og því meira örlæti sem þú auðsýnir, þess meira örlætis verðir þú aðnjótandi. Hvað örlæti snertir er eyðslan hagsýni. Við skulum vera réttlátir. Við skulum vera drenglyndir hver við annan.

Ég trúi á fagnaðarboðskap skynseminnar. Það er ein lyftistöng, sem getur hafið mannkynið upp. Hin eina frelsun í þessum heimi er fólgin í skynseminni. Mannúðin er hin eina sanna trú. Enginn guð getur, í öðru lífi, varpað manni í helvíti, sem hefur skapað himnaríki í þessu lífi. Guð getur ekki gert mann ógæfusaman, sem hefur gert annan mann gæfusaman. Guð getur ekki hatað þann mann, sem hefur hæfileikann að elska. Mannúð – í því er allt innifalið. Það er hinn mikli fagnaðarboðskapur mannkynsins, sem ég hallast að.

„Getur satt verið“, segja menn. „En það er ekki nægilegt. Þú verður að trúa í dýpri andlegri merkingu.“ Ég segi nei. Fagnaðarboðskapur heilbrigðinnar færir mér heilbrigði. Fagnaðarboðskapur skynseminnar, fæðunnar, félagsskaparins og bræðralagsins, skapar hamingjusöm heimili um gjörvallan heiminn. Mín kenning færir ykkur dúka á gólfin og málverk á veggina. Mín kenning færir ykkur bækur á hillurnar og hugsanir í höfuðið. Kenning mín mun losa heiminn við forynjur fáfræði og hjátrúar. Hún færir okkur hagsæld. Og hamingju. Þetta er það sem ég keppi eftir. Þetta er það sem ég trúi á. Látið okkur fá þekkingu, og þá mun hver maður finna að hann getur ekki stolið nema hann ræni um leið frá sjálfum sér. Þá mun hver maður finna að hann getur ekki framið morð, nema hann drepi sína eigin gleði um leið. Hann mun finna að hvert afbrot er óhappaverk. Hann mun finna að sá einn sligast undir krossinum, sem breytir illa, en hjá þeim manni, sem breytir vel, ummyndast krossinn og verður að vængjum, sem bera hann uppávið, alltaf hærra og hærra. Hann mun finna, að jafnvel sjálfselskan, byggð á skynsemi, verður svo víðfeðm, að hún tekur yfir allt mannkynið.

„Getur satt verið“, segja menn. „En þér nemið burt ódauðleikann.“ Það geri ég ekki. Ef við erum ódauðlegir, þá er það náttúrufyrirbrigði, sem hvorki er prestum né biblíu þakka, og ekki verður að engu gert með trúleysi.

Svo lengi sem við elskum, vonum við að lifa, og þegar dauðinn rænir okkur þeim sem við elskum, munum við segja: „Ó, að við gætum sést aftur!“ En hvort það verður, eða verður ekki, á ekkert skylt við guðfræði. Það er náttúrulögmál. Ég vil ekki, fyrir nokkurn mun, slökkva hinn minnsta neista mannlegra vona, en það er ósk mín, að þegar fátæk kona syngur reifabarn sitt í svefn, þurfi hún ekki að neyðast til að trúa því, að í níutíu og níu tilfellum af hundraði sé það, sem hún ber þar umhyggju fyrir eldsneyti helvítis.

Einn heimur í senn, það er mín kenning. Í nýja testamentinu stendur: „Látum hverjum degi nægja sína þjáning.“ Mikið rétt, og ég vil bæta við: „Látum hverjum heimi nægja sína þjáning.“

En gerum ráð fyrir að öllu sé lokið með dauðanum. Næst eilífri gleði, næst því, að sjá aftur þá, sem við höfum elskað og sem hafa elskað okkur tel ég það, að sveipast draumlausri blæju eilífs friðar. Næst eilífu lífi met ég eilífan svefn. Á dimmar strendur dauðans falla engar brimöldur frá hafi eirðarleysisins. Augu, sem vanist hafa eilífu myrkri, munu aldrei framar fella brennheit tár. Lokaðar varir, í eilífri þögn, munu aldrei mæla harmþrungin orð. Rotnuð hjörtu bresta ekki. Í gröfinni situr ekki grátbólgin sorgin, og í sólarlausum sorta dauðans felst hvorki ótti né örvænting.

Ég óttast ekki að neinn rétttrúnaðar guð kvelji sálir þeirra sem ég hef elskað, og sem nú eru aftur horfnir til jarðarinnar. Ég hugsa mér þá heldur sem hluta hins varanlega heims, ég hugsa mér þá heldur sem meðvitundarlaust duft, ég hugsa mér þá heldur sem hluta freyðandi elfu eða fjúkandi vindaskýs, eða sem bárugráð á ljóshafi, sem tekur til fjarlægri heima, ég hugsa mér þá heldur sem horfna sýn í hverfulum draumi. Framliðna ástvini vil ég vita þar sem náttúran vill hafa þá. Hvenær sem blóm vonarinnar sprettur upp í hjarta mínu, skal ég hlúa að því og hlynna, ég skal gefa því hreint loft og vökva það með tárum mínum. En ég get ekki trúað því, að til sé í alheimi nein vera, sem skapað hefur mannssálir til að sæta eilífum kvölum. Heldur mundi ég kjósa, að hver góður maður gerði sjálfan sig að engu. Heldur mundi ég kjósa, að við yrðum allir að eilífum óskapnaði, að dimmri og stjörnulausri nótt, en að ein einasta sál þyldi eilífar kvalir.

Mér er það fullkomlega ljóst, að sé til einhver guð, þá er hann náðugur þeim sem náðugir eru.

Það er bjargið sem ég byggi á.

Að hann lætur ekki þá kveljast, sem vilja vægja öðrum.

Það er bjargið sem ég byggi á.

Að hver maður á að vera sannur fyrir sjálfum sér, og enginn heimur er til og enginn himinn er til, þar sem hreinskilni er glæpur. Það er bjargið sem ég byggi á. Heiðarlegur maður, göfug kona og ánægt ungbarn hafa ekkert að óttast, hvorki í þessum heimi né öðrum heimi.

Það er bjargið sem ég byggi á.

Vegryðjendur

Einnar aldar trúvillingar hafa oft og einatt á næstu öld verið kallaðir dýrlegir postular sinnar tíðar.

Til þess að byggt verði svo að standi, þarf að ryðja burtu öllu því, sem feyskið er og rotið.

Framþróun þjóðfélagsins má eigi standa í stað. Þeir, sem sporna við henni eru skaðræðismenn; þeir, sem greiða götu hennar eru velgerðamenn.

Bæði í hinum andlega heimi og hinum veraldlega er rotnun og gróður. Ungdómur og gleði haldast í hendur í aldarlok.

Hið pólitíska frelsi okkar eigum við að þakka byltingamönnum, og andlega frelsið trúvillingunum.

Konungarnir héldu lífi borgaranna í nágreipum sínum, og prestarnir lögðu hendur á sálir þeirra. Konungarnir kúguðu menn til skattgreiðslu, og prestarnir hræddu menn til þess að greiða sér skatt.

Konungarnir settu lög og prestarnir lífsreglur. Hvorir tveggja sögðust vera af guðs náð útvaldir til þess starfa. Niðurlútir báru borgararnir byrðar þær, er konungarnir lögðu á þá, og þeir tóku á móti lífsreglum prestanna og störðu frá sér numdir á hin fölsku kraftaverk þeirra.

Konungarnir héldu ríki með harðstjórn og kúgun, en prestarnir hræddu menn til hlýðni, og styrktu þeir þannig hver annan.

Konungurinn sagði við þjóðina:

„Guð skapaði ykkur til þess að vera undirlægjur, en mig til þess að vera konung; ykkur til þess að rýjast, en mig til að rýja; handa ykkur eru tötrar, hreysi og brauðskorpur, en handa mér purpurakápur, dýrðlegar hallir og allsnægtir. Þið eigið að hlýða, en ég að skipa. Þetta er guðs vilji“.

Og prestarnir sögðu:

„Guð skapaði ykkur til þess að vera fáfróða og lítilmótlega, en mig til þess að vera vísan og dýrlegan; þið eruð sauðirnir, en ég er hirðirinn. Ykkar eignir skulu vera mínar eignir. Ef þið ekki hlýðið mér, og breytið eftir því sem ég kenni, þá hegnir guð ykkur í öðru lífi með eilífum kvölum. Þetta er guðs náð“.

En báðir sögðu:

„Hugsið ekki og skiljið ekki, því skilningur hefur í för með sér uppreistaranda. Þið eigið hvorki að hugsa né skilja, en trúa. Sá sem eyru hefur, hann heyri“. — —

En mannkyninu til heilla hafa lifað og lifa enn byltingamenn, frelsishetjur og hugvitsmenn, sem halda uppi baráttunni við siðspillingu og ánauð. Hvað er mikilmennska?

Sá er mikill, sem eykur þekkingu vora og víkkar sjóndeildarhring vorn; sem brýtur virkisveggi hræðslunnar og ferðast um óþekkta og leyndardómsfulla vegi í andans heimi. Og mikill er sá, er vekur sjálfsmeðvitund þjóðarinnar og berst fyrir jöfnuði og vellíðan.

Mikilmennið leitar ekki eftir hrósi né þjóðhylli. Hann þræðir vegi lukkunnar, og það sem honum hlotnast, gefur hann öðrum. Perlunum kastar hann til svínanna, og breytir þeim þannig í menn. Ef mikilmennin hefðu ávalt geymt perlurnar handa sjálfum sér, þá mundi allur þorri mannkynsins vera í tölu siðleysingja.

Mikilmennið er sem lýsandi kyndill í náttmyrkri og skvamp í stöðuvatni vanans; hann er hugmyndagjafi og spámaður sinnar þjóðar.

Mikilmennin eru hetjurnar, sem brotið hafa ófrelsisviðjar þjóðanna; heimspekingarnir, og hugspekingarnir, er leyst hafa mannssálirnar úr dróma; skáldin, sem gengið hafa í broddi fylkingar og fyllt hugi manna með kærleika og söng; listamennirnir, sem myndað hafa sigurvinninga hugvitsins á kvalalífsins auða vegg; og ekki hvað síst valdhafar pennans, sem sigrað hafa hræðslunnar og heimskunnar skurðgoð og steypt þeim af stalli. Ennfremur allir þeir, sem aukið hafa heimsmenninguna og stutt að velmegun þjóðanna.

— Einnar aldar trúvillingar hafa oft og einatt á næstu öld verið kallaðir dýrlegir postular sinnar tíðar.

Jólaræða Robert G. Ingersoll frá árinu 1891

Það sem er gott við jólin er ekki alltaf kristið – það er yfirleitt heiðið; það er að segja mannlegt, náttúrulegt.

Kristnin kom ekki með fagnaðarerindi í heiminn heldur skilaboð um eilífa sorg. Hún kom með ógn ævarandi pyntingar á vörum sínum. Það þýddi stríð á jörðu og volæði að handan.

Eitthvað gott kenndi hún þó líka – fegurð ástar og mannlegan kærleik. En sem kyndilberi og sem gleðigjafi hefur henni mistekist. Hún hefur gefið verkum endanlegra manna óendanlegar afleiðingar, kramið sálina með ábyrgð sem er of þung fyrir dauðlega menn að bera. Hún hefur fyllt framtíðina ótta og eldi, skipað Guð fangavörð í eilífu fangelsi sem verða mun heimili nær allra mannssona. Þetta var ekki nóg fyrir hana heldur hefur hún svipt Guð náðunarvaldinu.

En þó hefur hún hugsanlega gert eitthvað gott með því að fá lánaða frá heiðingjum þessa gömlu hátíð er við nefnum jól.

Löngu fyrir daga Krists höfðu sólguðir sigrað myrkrið. Daginn tekur að lengja um það leyti sem við höldum svokölluð jól. Frumstæðir forfeður okkar dýrkuðu sólina og fögnuðu sigri hennar yfir nóttinni. Slík hátíð var náttúruleg og fögur. Eðlilegust allra trúarbragða er sólardýrkun. Kristni aðlagaði þessa hátíð og fékk þar með lánað það besta sem þekktist hjá heiðingjum.

Ég trúi á jólin sem og á alla daga sem teknir hafa verið frá fyrir gleði. Við í Bandaríkjunum vinnum of mikið og leikum ekki nóg. Við erum of ensk í háttum.

Ég held að það hafi verið Heinrich Heine sem sagðist telja að guðlastandi Frakki gleddi Guð meira en biðjandi Englendingur. Við tökum gleði okkar of hátíðlega. Ég er hlynntur öllum hinum góðu frídögum – því fleiri, því betra.

Jólin er kjörinn tími til að fyrirgefa og gleyma – kjörinn tími til að kasta af sér fordómum og hatri – kjörinn tími til að veita sólaryl í hvert skúmaskot og að hverri hjartarót, jafnt okkar eigin sem annarra.

Table of Contents

Andlegt sjálfstæði

Inngangur

Um þessa útgáfu

Pjetur Georg Guðmundsson f. 6. sept. 1879.

Trú og trúleysi

Robert Green Ingersoll

Guðir

Andar

I Skilningi manna og skýringum á lífsfyrirbrigðunum má skipta í þrjá flokka:

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

Glópska Móse

I - Mánudagur

II - Þriðjudagur

III - Miðvikudagur

IV - Fimmtudagur

V - Hann gerði einnig stjörnurnar

VI - Föstudagur

VII - Laugardagur

VIII - „Vér viljum gera manninn“

IX - Sunnudagur

X - Niðurlagsorð

Hvað eigum við að gera svo við sem verðum frelsaðir?

I

II - Matteusarguðspjall

III - Markúsarguðspjall

IV - Lúkasarguðspjall

V - Jóhannesarguðspjall

VI - Kaþólska kirkjan

VII - Biskupakirkjan

VIII - Meþódistar

IX - Öldungakirkjan

X - Evangelíska bandalagið

XI - Hvað vilt þú?

Vegryðjendur

Jólaræða Robert G. Ingersoll frá árinu 1891