Ævintýri og sögur

H.C. Andersen

Ævintýri og sögur eftir Hans Christian Andersen.

Streingrímur Thorsteinsson þýddi.

Þess er ekki getið í frumútgáfunni eftir hverja teikningar í bókinni eru en flestar virðast þær vera eftir Vilhelm Pedersen.

978-9935-445-03-2

Rafbókavefurinn 2013 - www.rafbokavefur.is

Byggt á útgáfu Barnablaðsins Æskunnar frá árunum 1970 og 1981.

Lesið yfir í dreifðum prófarkalestri af sjálfboðaliðum Rafbókavefsins.

ÆVINTÝRI OG SÖGUR: 1. BINDI

H.C. ANDERSEN

Hans Christian Andersen, ævintýraskáldið heimsfræga, er fæddur í Odense (Óðinsvéum) 2. apríl 1805. Faðir hans var fátækur skóari, en vel gefinn að andlegum hæfileikum og betur en vanalegt er í þeirri stétt, og talsvert lesinn. Móðirin var blíðlynd kona og góðhjörtuð. Lagði faðirinn mikla alúð við drenginn og varði sunnudögunum til þess að búa til handa honum leikföng og las fyrir hann í „Þúsund og einni nótt“, kómedíum Holbergs o.fl. Vakti það snemma ímyndunarafl drengsins, einkum fór hann að hafa mikinn hug á sjónleikjagerð, saumaði föt á leikbrúður sínar og lét þær leika leiki, sem hann bjó til upp úr sér eða setti saman af því, er hann hafði séð umferðartrúða leika í Odense; ætlaði hann sér að semja ósköpin öll af leikritum og bar þar að auki óspart við að yrkja kvæði. Auðvitað var á þessu öllu hinn mesti viðvaningsháttur og bernskubragur, en það sýndi, hversu rík og ómótstæðileg skáldþráin var í brjósti hans. Mjög var hann undarlegur og ólíkur öðrum börnum, fullur af ímyndunar draumórum og sjúklegri viðkvæmni, samfara hóflausum stórhug til einhvers hærra, sem þótti stinga í stúf við fátæktina, og þó sumum væri ekki grunlaust, að eitthvað óvenju mikið byggi í drengnum, þá voru þó hinir fleiri, sem drógu dár að honum og nærri því töldu hann hálfvita.

Föður sinn missti Andersen 11 ára gamall og hafði þá móðir hans ofan af fyrir þeim með þvotti og ýmissi annarri vinnu. Nokkru seinna giftist hún í annað sinn og var seinni maðurinn líka skóari, en lét sér ekkert annt um uppeldi stjúpsonarins. Móðir Andersens hugsaði þá helst að láta hann læra skraddaraiðn, af því hann var svo natinn að sauma utan á leikbrúður sínar, en það vildi Andersen ekki; hann vildi fyrir hvern mun verða leikari. Svo varð samt að vera sem móðirin vildi. En áður hann færi að nema skraddarahandverkið átti hann að ljúka skólagöngu sinni, en það var í skóla nokkrum fyrir fátæk alþýðubörn, þar sem ekki var annað kennt en fræðin, skrift og reikningur. Var hann nú fermdur og átti að fara til læringar hjá skraddara nokkrum, en þá sárbændi hann móður sína að lofa sér heldur að fara til Kaupmannahafnar. „Ég vil verða frægur,“ sagði hann; „ég hef lesið um marga menn, sem fæddir voru í bláfátækt eins og ég, en urðu frægir; fyrst verður margt illt að þola, en á eftir verður maður frægur.“ Nú er hann sótti þetta svo fast, þá leitaði móðirin til spákonu einnar og lét hana spá fyrir honum í spilum og kaffikorg. „Sá tími mun koma,“ sagði spákonan, „að Odense-bær verður skrautlýstur honum til sæmdar.“ Þau orð gerðu það sem dugði, og lagði nú Andersen, fjórtán ára gamall, af stað til Kaupmannahafnar (1819) með eina tíu ríkisdali í vasanum og dálítinn fataböggul undir hendinni. Kemur hann nú til höfuðborgarinnar alókunnugur öllum og átti nú sjálfur að koma sér á framfæri. Ekki var drengurinn sélegur, heldur ófríður í meira lagi, bleikhærður og fölur í andliti, toginleitur og fullorðinslegri í yfirbragði en hann hafði aldur til, óliðlega vaxinn og limaburðurinn dinglandalegur, en ófeiminn var hann að hafa sig áfram. Vildi svo heppilega til fyrir honum, er hann leitaði á fund Síbóni, söngmeistara við konunglega leikhúsið, ítalsks manns, að hann hitti þar í miðdegisgildi; voru þar meðal annarra gesta skáldið Baggesen og tónsnillingurinn Weyse. Spáði Baggesen því þá, að einhvern tíma mundi verða maður úr þessum undarlega pilti og Weyse gekkst fyrir samskotum til bráðustu þarfa hans. Síbóni tók að sér að kenna honum söng, því Andersen hafði söngrödd mjög góða, en er sú kennsla var á sem bestum vegi, komst hann í mútur, og var þá horfið frá því að gera hann að leikhúss-söngvara. Ekki fór betur, er reyna skyldi að kenna honum ballettdans; líkamsvöxtur hans og limaburður gerði hann ófæran til þess og varð því sú niðurstaðan, að hann var látinn hætta við allt leiklistarnám (1822). Andersen hafði samt það gagn af þessari veru sinni í leikhússkólanum, að hann fékk að vera bak við leiktjöldin og enda koma fram á leiksviði einstöku sinnum og taka þátt í flokkasöngum, eftir að hann komst úr mútum. Sorgarleika samdi hann um þessar mundir hvern af öðrum og hvern öðrum lakari, sendi þá leikhússstjórninni og fékk þá jafnharðan aftur með þeim ummælum, að þeir væru óhafandi. En ekki duldist mönnum samt, að innan um voru í þeim glampar af sannri skáldgáfu.

Hitt var þó enn auðsæjara, að ætti nokkuð að verða úr Andersen sem skáldi, þá yrði að bæta úr menntunarskorti hans og urðu ýmsir góðir málsmetandi menn til að styðja hann og styrkja með ýmsu móti og má þar fremstan telja mikilmennið og göfugmennið Jónas Collin. Hann kom því til leiðar, að konungur veitti Andersen 400 rd. ársstyrk í 3 ár til að ganga í latínuskóla. Fór Andersen þá í Slagelse latínuskóla, en rektor við þann skóla var á þeim árum S. Meisling, og var Andersen á heimili hans og undir hans tilsjón og fylgdist með honum síðan til Helsingjaeyrar, er hann varð rektor við skólann þar. Meisling þessi var að vísu velmenntaður maður og hinn lærðasti, en hvort sem það hefur verið hrapallegt missýni eða annað verra, þá er víst, að honum fórst illa við Andersen. Hafði hann enga trú á að neitt mundi verða úr honum sem skáldi og ætlaði sér að uppræta úr honum allar skáldagrillur og beitti við hann hörku og háði, en Andersen viðkvæmur og blautgeðja sem barn og lauk svo, að Collin tók hann úr skólanum og sá honum fyrir prívatkennslu í Kaupmannahöfn. Gekk Andersen svo undir stúdentspróf (Artium) í Kaupmannahöfn og hlaut aðra einkunn.

Um þessar mundir hafði Andersen ort hið fræga kvæði sitt „Det döende Barn“ og fleiri, sem vöktu athygli manna; þá samdi hann og „En Fodrejse fra Holmens Kanal til Östpynten af Amager“, „humöristiska“ skáldsögu, sem ber talsverðan keim af þýska ævintýraskáldinu Hoffmann. Kvæðasöfn komu út eftir hann 1830-33 og '47, en ekki verður sagt að hann sé tilkomumikið ljóðskáld, þó sum kvæði hans séu einkar fögur. 1833 fékk hann ferðastyrk af almannafé til utanfarar og dvaldi hann á Ítalíu veturinn 1833-34. Eftir það samdi hann skáldsöguna „Improvisatoren“ („Talandi skáldið“), sem er ágæt lýsing á lífinu á Ítalíu, full af ljómandi fegurð og ímyndunar auðlegð. Markar útkoma þeirrar bókar tímamót í lífi hans, því fyrir hana hlaut hann fyrst almenna viðurkenningu sem skáld, bæði utanlands og innan, en áður hafði hann átt mjög erfitt uppdráttar, einkum í Danmörku, með því að gagnrýnendur þar höfðu lagst mjög á hann með hörðum og enda óvildarfullum ritdómum. En úr þessu var honum óhætt. Menn fundu það að hinum fyrri skáldritum Andersens, að þau væru að mörgu leyti andlega óþroskuð, formlaus og ólistfeng, og er að vísu nokkuð hæft í því. Þar við bætist, að Andersen var sjálfur helst til mikið barn – það var hann alla ævi; hin barnalega hégómagirni hans egndi marga á móti honum. Meðal þeirra, sem drjúgan hnífluðu hann, var skáldið og menntaskörungurinn Johann Ludvig Heiberg, þó hann að sumu leyti kannaðist við skáldkosti hans. Heiberg hefur víst ekki órað fyrir því, að hann mundi sjálfur verða svo stórkostlega yfirstiginn af honum að skáldfrægð eins og raun hefur á orðið síðar.

Helstu skáldsögur Andersens aðrar en „Improvisatoren“ eru „O.T.“, „Kun en Spillemand“ og „De to Baronesser“.

Andersen hefur eflaust verið víðförlastur allra danskra skálda. Hann var nálega ávallt á ferðalagi úr einum stað í annan, enda var hann ókvæntur alla ævi og hafði ekki neitt fast heimili. Höfðu þær ferðir mjög svo örvandi og auðgandi áhrif á skáldgáfu hans. Kynntist hann á ferðum sínum fjöldamörgum andans mönnum og tignarmönnum ekki síður, og hvarvetna var hann kærkominn gestur; átti það vel við hann að fara land úr landi og gleðjast yfir frægð sinni og vinsæld. Hefur hann ritað nokkrar ferðasögur eða skáldlegar lýsingar landa þeirra, er hann fór um, og þjóða þeirra, er hann hafði kynni af. Merkast þeirra rita er „En Digters Basar“.

Þótt Andersen hafi samið leikrit ekki allfá og sum þeirra getið sér góðan róm á leiksviði, þá kveður samt eigi mjög að honum sem sjónleikaskáldi. Sumir sjónleikar hans eru ævintýralegs efnis. Best af leikritum hans er talið „Den ny Barselstue“, fyndnisríkur kímileikur, sem alloft hefur verið leikinn.

Það, sem gert hefur Andersen frægastan allra danskra skálda í öðrum löndum, gert hann að heimsfrægu skáldi, það eru ævintýri hans. Af þeim kom út fyrsta heftið 1835 og svo þaðan af hvert á fætur öðru; létu menn misjafnlega við þeim í fyrstu, einkum í Danmörku, en áður langt um liði, urðu þau mikils metin og vinsæl og þá ekki síst erlendis. Hafa þau verið þýdd á fjölda mörg tungumál og eru fram á þennan dag í mesta afhaldi víða um lönd. Kallaði Andersen þau fyrst „Eventyr fortalte for Börn“, en seinna gaf hann þeim nafnið „Eventyr og Historier“, og er það mikið safn, um 150 að tölu. Er auðvitað ekki allt jafn gott í svo miklum fjölda, en þó tekin séu aðeins þau ævintýrin, sem eru viðurkennd snilldarverk, þá er það ekki lítið safn.

Í þessum ævintýraskáldskap hefur Andersen fundið sig sjálfan sem skáld; í honum er hann frumlegur og alveg einstakur; í honum hafa allir skáldkostir hans getað notið sín til fulls, enda er í honum meira frjálsræði og formið óbundnara en í öðrum skáldskap. En það má með sanni segja, að Andersen hefur aðdáanlega tekist að klæða ævintýri sín í listfengan búning, sem efninu hæfir, og á þann hátt, sem enginn mun geta leikið eftir. Það var eigi aðeins skáldgáfan með sínum töfrum, sem hér kemur til greina, en það var líka barnseðlið í Andersen sjálfum í sambandi við skáldgáfu hans sem gerði það, að hann gat orðið slíkur höfundur fyrir börnin sem hann varð; að hann gat samið slík barnaævintýri, sem enginn hefur getað fyrr né síðar – sannkallaðar perlur úr djúpi barnhreinnar skáldsálar.

En það er ekki aðeins til barnanna, sem ævintýri Andersens eiga erindi, heldur einnig til hinna fullorðnu, og því kvað norska þjóðskáldið Björnstjerne Björnson þetta til hans:

Da min Sjæl var barnehungrig,

Mætted Du med voksne Tanker;

Siden den blev mæt og voksen,

Ammed Du paa Barnet i den.

Það kom fram, sem Andersen hafði sjálfur sagt í æsku, að fyrst yrði maður að þola margt illt, en síðan yrði maður frægur. Hann öðlaðist meiri heimsfrægð en nokkurt annað danskt skáld. Odense-bær gerði hann að heiðursborgara sínum og bærinn var skrautlýstur honum til sæmdar. Ævisögu sína ritaði hann sjálfur og kallaði hana „Mit Livs Eventyr“. Er það hin fróðlegasta bók, þar sem hún bæði skýrir svo nákvæmlega frá lífsferli hans og lýsir skapferli hans svo hreinskilnislega, alveg eins og það var.[1] Hann andaðist sjötugur að aldri í Kaupmannahöfn 4. ágúst 1875.

Hafmeyjan litla

Langt úti í reginhafi er vatnið fagurblátt eins og blöðin á fegursta kornblómi og gagnsætt eins og skærasta gler, en það er geysidjúpt og dýpra en svo að nokkur akkerisstrengur taki þar niður og mætti reisa marga kirkjuturna hvern upp af öðrum, ef þeir ættu að ná upp allt frá botninum og yfir sjávarborð. Þar niðri búa marbendlarnir.

Nú skal enginn ætla, að þar sé ekkert nema auður og hvítur sandbotninn. Það er öðru nær. Þar vaxa furðulegustu tré og plöntur, sem allt er svo liðugt í leggjum og blöðum, að það kvikar við hverja minnstu bifun vatnsins sem lifandi væri. Allir fiskarnir, bæði þeir stóru og smáu, skjótast þar inn á milli greinanna, að sínu leyti eins og fuglarnir í loftinu hérna uppi á þurrlendinu. Þar sem dýpst er í sjónum gnæfir höll hafkóngsins. Eru veggir hennar af kóral og gluggarnir háir og ganga upp í hvassboga. Þeir eru gerðir af skærasta rafi, en þakið af skeljum einum, sem opnast og lykjast saman eftir hræringum vatnsins. Það er yndi á að horfa, því í hverri skel eru ljómandi perlur, og mundi hver þeirra vera fyrirtaks prýði í drottningarkórónu.

Hafkóngurinn, sem bjó þarna niðri, hafði verið ekkjumaður í mörg ár, og var móðir hans ráðskona hjá honum. Hún var vitur kona, en þóttist mjög af ættgöfgi sinni, og því bar hún tólf ostrur á sporðinum, þar sem hinum hefðarfrúnum leyfðist ekki að bera fleiri en sex. En annars átti hún mikið lof skilið, ekki síst fyrir það, að hún var svo góð við litlu hafmeyjarnar, sonardætur sínar. Þær voru sex að tölu og allar fallegar, en sú yngsta var lang fríðust. Hörund hennar var ljóst og skært sem rósarblöð, augun bláfögur sem vatnadjúp, en þó var hún að sköpulagi eins og hinar, því ekki hafði hún fætur, heldur var líkami hennar vaxinn niður í fisksporð.

Allan liðlangan daginn léku kóngsdæturnar sér þarna niðri í höllinni, í sölunum stóru, þar sem fullt var af lifandi blómum, sem spruttu út úr veggjunum. Þar var lokið upp rafgluggunum stóru og syntu þá fiskarnir inn til þeirra í höllina, að sínu leyti eins og svölurnar fljúga inn til okkar, þegar við ljúkum upp gluggunum, en fiskarnir syntu beina leið til kóngsdætranna, létu þær mata sig og lofuðu þeim að strjúka sér.

Fyrir utan höllina var stór lystigarður. Í honum uxu eldrauð og dimmblá tré. Glóðu aldinin sem gull og blómin sem logandi eldur, því alltaf voru leggir þeirra og blöð á sífelldu iði. Sjálfur jarðvegurinn var duftsmár ægisandur og fagurblár til að líta sem brennisteinslogi. Allt sveimaði þar í einhverjum undarlegum heiðbláma, og var líkara því, að maður stæði hátt uppi í loftinu og sæi himininn fyrir ofan sig og neðan en að maður væri niðri á mararbotni. Í blíðalogni sá til sólarinnar og var hún tilsýndar eins og purpurablóm og því líkast sem allt ljósið streymdi út frá blómbikarnum.

Allar kóngsdæturnar áttu hver sinn smáskika í garðinum, sem þær máttu vinna að og planta í eftir vild sinni. Einni leist að laga blómbeðið sitt í hvals líki, annarri þótti betur fara að hafa það sem líkast lítilli hafmey, en sú yngsta gerði sinn kringlóttan í líkingu við sólina og setti þar ekki önnur blóm en þau, sem voru skínandi rauð og líktust henni að lit. Hún var undarlegt barn, stillt og hæglát og athugasöm, og þegar hinar systurnar prýddu hjá sér með undarlegustu hlutum, sem þær höfðu fengið úr sokknum skipum, þá var það aðeins einn hlutur, sem hún vildi nota, fyrir utan rósrauðu blómin, sem líktust sólinni hið efra. Það var fagurt marmaralíkneski af dálitlum fríðum yngissveini, úthöggvið í hvítskæran, gljáandi marmara. Var það standmynd og hafði einhvern tíma við skipreika sokkið þangað niður á sjávarbotn. Upp við marmarasveininn gróðursetti hún grátvíði, og óx hann prýðilega og slútti yfir líkneskið með laufmiklum greinum, sem löfðu allt niður að bláleitum sandbotninum, en skugginn, sem bar af trénu á sandinn, var fjólublár og iðaði án afláts eftir blakti greinanna. Það var eins og toppurinn og rótin væru alltaf að leika sér að því að kyssast.

Að engu þótti henni eins gaman og að heyra sagt frá mannheimum uppi á þurrlendinu. Amma hennar gamla varð að segja henni allt, sem hún vissi um skip og borgir, menn og dýr. Það þótti henni sem vera mundi hvað indælast, að á landi uppi leggur ilm og angan af blómunum, því á sjávarbotninum eru þau ilmlaus. Eins það, að skógarnir eru grænir og að fiskarnir, sem sveima þar á milli greinanna, geta sungið svo skært og fagurt. Það stóð nú svo á því, að amma hennar kallaði smáfuglana fiska. Þær hefðu annars ekki skilið hana, því þær höfðu aldrei séð fugl á ævi sinni.

„Þegar þið eruð fullra fimmtán ára,“ sagði amman, „þá verður ykkur lofað að fara upp úr sjónum, og þá megið þið sitja uppi á klettunum í tunglskininu og horfa á stóru skipin, sem fram hjá sigla. Þið skuluð þá fá að sjá skógana og stóru borgirnar.“ Á því árinu, sem nú fór í hönd, varð ein af systrunum fimmtán ára, en svo var hver einu ári yngri en önnur, koll af kolli. Hin yngsta hlaut því að bíða í fimm ár þangað til hún fengi að koma upp frá sjávarbotninum og skoða, hvernig umhorfs er hjá okkur, sem á landi búum. En hver hét annarri að segja frá því, sem hún hefði séð og þótt fallegast fyrsta daginn, því amma þeirra sagði þeim ekki nándar nærri nóg. Það var svo margt og mikið, sem þær vildu fræðast um.

Engin systranna þráði þetta til líka við yngstu systurina og það var einmitt hún, sem lengst átti að bíða, – hún sem alténd var svo stillt og hæglát og hugsandi. Hún stóð marga nóttina við opinn gluggann og horfði upp í sjóinn dimmbláan, þar sem fiskarnir léku sér með sporðaköstum. Hún sá tunglið og stjörnurnar, og stóð af þeim bleikur ljómi, en virtust þó stærri gegnum vatnið en fyrir okkar augum sýnist. Þegar undir þau virtist svipa svörtu skýi, þá vissi hún, að það var annaðhvort hvalur, sem synti uppi yfir henni, eða þá skip með mörgum mönnum innanborðs. Þeim kom víst allra síst til hugar, að lítil og fögur hafmey stæði þar fyrir neðan og rétti upp hvítar hendurnar eftir kilinum.

Nú var þá kóngsdóttirin elsta orðin fimmtán ára og mátti koma upp fyrir sjávarmálið.

Þegar hún var aftur komin, kunni hún frá ótalmörgu að segja, en það sagði hún væri indælislegast, að liggja í tunglskininu á sandrifi úti á lásléttum sjónum skammt frá landi og horfa upp til stóru borgarinnar, þar sem ljósin blikuðu eins og ótal stjörnur, og væri þá skemmtilegt að heyra hljóðfærasláttinn og ysinn og hávaðann í vögnunum og manngrúanum og að sjá kirkjustöplana og turnspírurnar mæna hátt í loft upp og heyra þaðan klukknahljóminn. Af því nú yngsta systirin gat ekki komist þangað upp, þá varð eftirþrá hennar því meiri.

Og mikil var athygli hennar og eftirtektarsemi þegar hún heyrði frá þessu sagt, og seinna þegar hún stóð á kvöldin við opinn gluggann og horfði upp í gegnum sjóinn dimmbláan, þá var hún alltaf að hugsa um stóru borgina, með öllum glaumnum og háreystinni og þótti henni þá sem kirkjuklukkurnar hringdu rétt yfir höfði sér.

Árið eftir fékk önnur elsta systirin að fara upp úr sjónum og mátti hún synda hvert á leið sem hún vildi. Hún skaut sér upp rétt í sama bilinu og sólin gekk undir, og þá sjón kvaðst hún hafa séð fegursta á ævi sinni. Hún sagði, að himinninn hefði verið allur eins og glóandi gull; og skýin, – já, þeim hafði hún engin orð til að lýsa; þau hefðu siglt rauðgullin og fjólublá yfir höfði sér, en þá hefði komið svanahópur fljúgandi ennþá ferðmeiri en skýin, eins og snjóhvít slæða, og svifið fram yfir djúpið, þangað sem sólin var að setjast. Hún hefði líka ætlað að synda þangað, en í því hefði sólin horfið og rósfagri bjarminn slokknaði um leið á hafinu og skýjunum.

Næsta ár kom þriðja systirin upp úr sjónum. Hún var áræðnust þeirra allra og synti því upp eftir einu breiðu fljóti, er féll til sjávar. Þá sá hún ljómandi fagrar iðgrænar hæðir, alvaxnar vínviði; lystihallir og búgarðar blöstu þar við innan um dýrðlega skóga; hún heyrði hljóðfagran söngfuglaklið og sólarhitinn var svo mikill að hún varð að stinga sér á kaf til að kæla andlitið. Í víkurhvarfi einu hitti hún hóp af mennskum börnum; hlupu þau allsnakin og óðu og busluðu í sjónum; hún ætlaði þá að slást í leikinn með þeim, en þau urðu hrædd og flýðu undan henni. Það sótti að henni dálítið svart kvikindi, það var hundur, en hún hafði aldrei séð hund áður; gelti hann svo gríðarlega að henni, að hún varð logandi hrædd og hafði sig undan út í sjóinn, en aldrei gat hún gleymt indælu skógunum, grænu hlíðunum og fallegu börnunum, sem synt gátu í sjónum, þó þau væru alveg sporðlaus.

Fjórða systirin var ekki eins huguð; hún staðnæmdist úti í miðju reginhafi og sagði, að þar væri langfallegast, því þaðan sæist yfir mikla víðáttu, svo mílum skipti, og himinninn uppi yfir væri eins og stór glerhjálmur. Séð kvaðst hún hafa til skipa, en þau hefðu verið langa leið í burtu og ekki ósvipuð veiðibjöllum tilsýndar; höfrungarnir, sagði hún, hefðu verið skrítnir og skemmtilegir og steypst kollhnísur, stórhvelin hefðu gusað vatnsstrókum upp úr nasaholunum, og hefði sér þótt því líkast sem fullt væri af gosbrunnum allt umhverfis.

Nú kom röðin að fimmtu systurinni. Hún átti afmælisdag um vetur, og því gafst henni að sjá það, sem hinar höfðu ekki séð í fyrstu skiptin.

Sjórinn var golgrænn, og stórjakar á floti um hann allan. Hver jaki, sagði hún, var sem perla, og miklu stærri þó og hærri en kirkjuturnar af manna höndum reistir. Mynd þeirra og lögun var hin fáránlegasta, og glitruðu þeir sem demantar. Hafmeyjan hafði sest upp á einhvern hinn langstærsta, og beittu öll skipin undan í ofboði, þar sem hún barst á jakanum og lét hárið síða flaksast í vindinum.

Þegar leið undir kvöldið, var loftið orðið alskýja, gengu þrumur og eldingar, og hófust jakarnir í háa loft, þegar stórsjóirnir riðu undir þá, og sló á þá eldroða af leiftraganginum. Á skipunum öllum voru tekin saman seglin með ótta og æðru, en hafmeyjan sat róleg hæst uppi á stórjaka sínum og horfði á, þegar bláleiftrunum hvasshlykkjuðum laust niður í glampandi brimsjóinn.

Svo var í hvert sinn, þegar systurnar höfðu fyrst fengið til leyfis að fara upp úr sjónum, að þá var hver um sig hrifin af hinu nýja og fagra, sem fyrir augun bar, en nú, þegar þær voru fullorðnar stúlkur og máttu fara upp úr sjónum, þegar þær vildu, þá hættu þær að kæra sig um það. Þær langaði þá heim aftur, og þegar mánuður var liðinn, sögðu þær, að langfallegast væri niðri hjá þeim, og skemmtilegast væri að vera heima.

Oft var það á kvöldin, að hinar fimm systur tóku hver yfir um aðra og stigu svo saman upp úr sjónum; og þegar upp dró stormviðri, svo að þær gátu ímyndað sér, að skip mundi farast, þá syntu þær á undan skipunum og kváðu svo snjallt og yndislega um það, hve fagurt væri á mararbotni, og beiddu sjómennina að óttast ekki að koma þangað niður. En sjómennirnir skildu ekki orðin, þeir héldu, að það væri hvinurinn í storminum, og fengu ekki heldur að sjá dýrðina þar neðra, því þegar skipið sökk, þá drukknuðu mennirnir og komu aðeins sem liðin lík í höll hafkóngsins.

Þegar nú systurnar stigu svona samtengdar á kvöldin hátt upp í gegnum hafsjóinn, þá stóð litla systirin alein eftir og mændi á eftir þeim. Henni fannst eins og hún ætlaði að fara að gráta, en hafmeyjarnar geta ekki fellt tár, og fyrir þá sök verður sorgin þeim miklu þungbærari.

„Æ, það vildi ég, að ég væri fimmtán ára,“ sagði hún, „ég veit það, að mér mun þykja vænt um heiminn þarna efra og mennina, sem þar búa.“

Loksins varð hún fimmtán ára.

„Hana þá,“ sagði amma hennar, ekkjudrottningin gamla, „nú ert þú þá af höndum okkar. Komdu nú og lofaðu mér að skreyta þig eins og hinar systurnar þínar.“ Og hún setti á höfuð hennar krans úr hvítum liljum, en hvert liljublað var perlu-helmingur; og svo lét sú gamla átta stórar ostrur læsa sig fastar á sporð kóngsdótturinnar til að tákna tignarstöðu hennar.

„Ég kenni svo til,“ sagði hafmeyjan litla.

„Slíkt verður að þola, fordildin er ekki tekin út með sældinni,“ sagði sú gamla.

Fegin mundi hafmeyjan hafa viljað hrista af sér allt þetta skraut og leggja af sér þennan þunga krans; rauðu blómin hennar í garðinum fóru henni miklu betur, en hún vildi nú ekki fara að gera þetta upp aftur. „Vertu sæl!“ sagði hún og hóf sig, létt og skær eins og vatnsbóla, upp í gegnum sjóinn.

Sólin var nýgengin undir, þegar hún lyfti höfði sínu upp úr sjónum, en skýin öll glóðu enn sem rósir og gull, og kvöldstjarnan blikaði svo skær og fögur á bleikrauðum himninum; loftið var hollt og hressandi og dúnalogn á hafinu. Þar lá stórt skip þrísiglt og hafði ekki uppi nema eitt segl, með því að ekki hreyfði sig minnsti vindblær, og sátu hásetarnir hingað og þangað í reiðanum og á ránum. Söngur var þar og hljóðfærasláttur, og jafnskjótt sem dimma tók, var kveikt á ótal alla vega litum ljóskerum, og var til að líta sem allra þjóða flögg blöktu í loftinu. Hafmeyjan litla synti beint að káetuglugganum, og í hvert sinn, er sjórinn lyfti undir hana, gat hún séð inn um spegilskærar rúðurnar, hvar margir menn stóðu; voru þeir prýðisvel búnir, en langfríðastur þeirra allra var kóngssonurinn með stóru augun svörtu. Hann var á að geta ekki mikið eldri en sextán ára; í dag var afmælisdagur hans, og því var öll þessi viðhöfn. Skipverjar dönsuðu á þilfarinu, og þegar kóngssonurinn kom þangað fram, þá sendust yfir hundrað eldflugur í loft upp, og gerði svo bjart sem dagur væri, en hræðsla mikil kom yfir hafmeyjuna, svo hún stakk sér niður í sjóinn. En hún rak fljótt upp höfuðið aftur, og þóttu henni þá sem allar stjörnur himinsins hryndu ofan í kringum hana. Slíkar eldlistir hafði hún aldrei séð. Stórar sólir snerust í snarkringlu, skrautlegir eldfiskar sveifluðu sér í bláu loftinu, og allt þetta speglaði sig í lygnum og tærum sjónum. Á sjálfu skipinu var svo bjart, að sjá mátti hvern hinn minnsta streng í reiðanum, hvað þá heldur mennina. En kóngssonurinn, hvað hann var fallegur! – og hann gekk innan um fólkið og tók í höndina á hverjum manni vinalega og brosandi, og jafnt og stöðugt ómaði hljóðfæraslátturinn á þessari fögru nóttu.

Það var nú komið langt fram á nótt, en hafmeyjan litla gat ekki haft augun af skipinu og kóngssyninum fríða. Það var búið að slökkva á marglitu ljóskerunum, eldflugur sendust ekki framar í loft upp og fallbyssuskot heyrðust engin fleiri, en langt neðan úr djúpinu heyrðist þungur niður og gjálfurhljóð. En hún sat meðan því fór fram á sjónum og hossaðist ýmist upp eða niður, svo að hún gat séð inn í káetuna; en skipið tók nú að skríða hraðara, hvert seglið breiddist út af öðru, og stærði nú bárurnar; það dró upp stóra skýflóka, og brá fyrir eldingum langt í burtu. Ógurlegt veður var í aðsigi, og því hlóðu hásetar seglum. Skipið stóra öslaði með óðaskriði yfir ólgusjóinn, boðaföllin hófust upp eins og stór, dimm fjöll, sem ætluðu að skella yfir, en skipið tók dýfur niður á við milli stórsjóanna, eins og svanur, og lét lyfta undir sig upp á ölduhryggina. Þetta þótti hafmeyjunni litlu heldur en ekki skemmtileg ferð, en það þótti skipverjum ekki; í skipinu heyrðust brestir og brak, og plankarnir svignuðu, þó þykkir væru, fyrir voðaskellum brotsjóanna, mastrið hrökk í sundur sem reyrleggur væri, og inn í skipið féll sjór kolblár. Nú sá hafmeyjan litla, að þeir á skipinu voru í háska staddir; hún átti sjálf nóg með að gæta sín, svo að hún yrði ekki fyrir bjálkunum og brotunum, sem rak á sjónum. Í eitt skipti varð svo koldimmt, að hún sá ekki handa skil, en næst þegar leiftraði yfir, varð svo bjart, að hún þekkti þá alla á skipinu. Allt var þar í ys og uppnámi, en hún leitaði sérstaklega kóngssonarins unga, og sá hún hann sökkva niður í sjávardjúpið, þegar skipið leysti sundur. Hún fagnaði þá fyrst í svipinn yfir því, að nú kæmi hann niður til hennar, en rétt á eftir rankaði hana við, að mennirnir geta ekki lifað niðri í sjónum, og hann gæti því ekki lifandi komið niður í höll föður hennar. Nei, fyrir engan mun mátti hann deyja; þess vegna synti hún innan um borð og planka, sem reiddi þar til og frá í sjónum, og gleymdi því alveg, að hún hefði getað orðið fyrir þeim og dauðrotast. Hún stakk sér djúpt niður í sjóinn og skaut sér svo aftur upp úr kafi milli bylgnanna, og loksins kom hún þangað, sem kóngssonurinn ungi var að gefast upp á sundi í ólgusjónum. Hendur hans og fætur voru að verða magnþrota, augun fögru voru að lykjast saman; hann hefði dáið þarna, ef hafmeyjan litla hefði ekki komið. Hún hélt höfði hans upp úr sjónum og lét svo öldurnar bera sig með honum, hvert sem þær vildu.

Þegar morgnaði, var illviðrinu slotað, en af skipinu sást enginn urmull. Sólin rann upp úr sjónum, rauð og skínandi, og var eins og kinnar kóngssonarins fjörguðust við það, en augun voru lokuð eftir sem áður. Hafmeyjan kyssti á ennið hans fagra og háa og strauk aftur sjóvott hárið. Henni sýndist hann líkur marmaralíkneskinu niðri í garðinum hennar litla; hún kyssti hann aftur og óskaði af hjarta, að hann mætti lifa.

Nú sá hún fram undan sér meginlandið með háum fjöllum og bláum, sem efst á tindum sínum voru þakin snævi, svo skínandi hvítum sem lægju þar svanir. Niðri við ströndina var indæll, iðgrænn skógur, og fyrir framan hann stóð kirkja eða klaustur; hvort heldur væri, vissi hún ógerla. Í garðinum uxu sítrónu- og appelsínutré, og háir pálmaviðir stóðu fyrir framan hliðið. Ofurlítil vík skarst þar inn í landið; var þar lygnt, en dýpi mikið upp að kletti nokkrum; hafði sjórinn skolað þar upp hvítum ægisandi. Þangað synti hún með kóngssoninn fagra og lagði hann á sandinn, en gætti þess vel, að hann lægi hátt með höfuðið í hlýju sólskininu.

Nú var klukkum hringt í stóru, hvítu byggingunni, og komu þá margar ungar stúlkur út í garðinn. Þá synti hafmeyjan litla lengra frá landi og faldi sig milli steina nokkurra hárra, sem stóðu upp úr sjónum, lét sjávarfroðu á höfuð sitt og brjóst, svo að enginn gæti séð ásýnd hennar, og hafði nú vandlega gætur á, hvort nokkur kæmi til vesalings kóngssonarins.

Áður langt liði kom ung stúlka, og var sem hún yrði felmtruð, en það var ekki nema í svipinn. Hún sótti fleira fólk, og sá hafmeyjan, að kóngssonurinn lifnaði og brosti við öllum, sem kringum hann voru, en ekki brosti hann í áttina þangað, sem hún var. Hann vissi ekki heldur, að það var hún, sem bjargað hafði lífi hans. Þetta hryggði hana stórum, svo þegar farið var með hann inní stóru bygginguna, þá stakk hún sér harmþrungin niður í sjóinn og hélt til hallar föður síns.

Hún hafði jafnan að undanförnu verið fálát og hugsandi, en nú urðu miklu meiri brögð að því. Systur hennar spurðu hana, hvað hún hefði séð í fyrstu ferð sinni þar efra, en hún vildi frá engu segja.

Margt kvöldið og margan morguninn fór hún upp þangað, sem hún hafði skilið við kóngssoninn. Hún sá, að aldinin í trjágarðinum þroskuðust og voru tekin af trjánum, hún sá snjóinn bráðna af tindum háfjallanna, en kóngssoninn sá hún ekki og því sneri hún ætíð hryggari heim aftur en hún fór af stað. Það var eina huggunin hennar að sitja í litla garðinum og vefja örmum sínum um marmaralíkneskjuna fögru, sem var svo lík kóngssyninum, en blómin hirti hún ekki. Þau uxu í órækt yfir gangana og fléttuðu hina löngu leggi sína og blöðin inn í greinar trjánna, svo að þar varð alveg dimmt.

En loksins gat hún ekki lengur borið þetta ein með sjálfri sér og sagði einni af systrum sínum allt sem var, og fengu þá hinar allar óðara að vita um það, en ekki reyndar fleiri en þær og tvær aðrar hafkonur, sem ekki sögðu frá því nema vildustu vinkonum. Ein þeirra vissi deili á, hver kóngssonurinn var, hún hafði líka horft á þegar mest var um dýrðir á skipinu, og vissi hvaðan hann var og hvar hann átti ríki.

„Komdu, systir góð!“ sögðu hinar kóngsdæturnar, og með hendurnar lagðar hver um öxl annarrar hófu þær sig í langri röð upp úr sjónum, einmitt þar fyrir landi, sem þær vissu, að höll kóngssonarins stóð.

Höllin var gerð af ljósgulri gljáandi steintegund, og lágu upp að henni marmaratröppur, sem náðu niður í sjóinn. Skrautleg gullroðin hjálmhvolf gnæfðu upp af þakinu, og á milli súlnanna, sem settar voru umhverfis hallarbygginguna, stóðu marmaramyndir, sem voru tilsýndar eins og lifandi. Inn um háa glugga af skærasta gleri sást inn í skrautlegustu sali; voru þar hengd upp dýrindis silkigluggatjöld og reflar, en veggir allir prýddir stórum litmyndum, sem yndi var á að horfa. Í miðjum stærsta salnum gaus stór gosbrunnur, og þeyttust vatnsbunurnar hátt upp undir glerhjálminn í loftinu, þar sem sólin skein ofan í gegn á vatnið og hinar yndisfögru plöntur, sem uxu í gosbrunnsþrónni.

Nú vissi hún, hvar hann átti heima, og margt kvöldið og marga nóttina kom hún þangað upp úr sjónum; hún synti miklu nær landi en nokkur hinna mundi hafa árætt, meira að segja, hún fór alla leið upp í mjóa síkið, beint inn undir marmarasvalirnar skrautlegu, sem köstuðu skugga langt fram á vatnið. Þar sat hún og horfði á kóngssoninn unga, sem ekki vissi annað en að hann væri þar aleinn í glaða tunglskininu.

Oft sá hún hann á kvöldin sigla á skrautbátnum sínum, með blaktandi veifum og ómandi hljóðfæraslætti; hún gægðist fram úr grænu sefinu, og tæki vindurinn í síðu, silfurhvítu blæjuna hennar, og sæi það einhver, þá hélt hann, að það væri svanur, sem lyfti upp vængjunum.

Marga nóttina, þegar fiskimenn voru úti á sjó og höfðu blys uppi, þá heyrði hún þá segja svo margt gott af kóngssyninum unga, og þótti henni þá vænt um, að hún hafði bjargað honum, þar sem hann var að volkast hálfdauður í öldunum, og hún hugsaði til þess, hversu höfuð hans hafði hvílt fast við brjóst hennar og hversu innilega hún hafði kysst hann þá; hann vissi ekki vitund um það, hann gat ekki einu sinni dreymt hana.

Alltaf var henni að verða betur og betur til mannanna, alltaf fór vaxandi sú ósk hennar að geta hafið sig upp til að vera á meðal þeirra. Henni virtist þeirra heimur svo miklu stærri en sinn; þeir gátu flogið yfir hafið á skipum og farið yfir fjöllin skýjum ofar, – og löndin, sem þeir áttu, þau náðu með ökrum og skógum lengra en hún gat eygt. Það var svo margt og mikið, sem hana langaði til að vita, en systurnar gátu ekki leyst úr því, og þess vegna spurði hún ömmu sína gömlu. Hún þekkti vel efri heiminn, sem hún, eins og líka rétt var, kallaði löndin fyrir ofan sjóinn.

„Geta mennirnir lifað alltaf, þegar þeir ekki drukkna?“ spurði hafmeyjan litla. „Deyja þeir ekki eins og við hérna niðri í sjónum?“

„Jú,“ sagði sú gamla, „þeir verða líka að deyja, og þeirra ævi er enda styttri en okkar. Við getum lifað í þrjú hundruð ár, en þegar við svo hættum að vera til, þá verðum við að froðu á sjónum, og eigum ekki einu sinni neitt leiði hér á mararbotni meðal ástvina okkar. Við eigum ekki ódauðlega sál; við eignumst aldrei líf oftar, við erum eins og sefið græna; úr því það er afskorið einu sinni, þá getur það ekki grænkað í annað sinn. En mennirnir eiga sál, sem alla tíð lifir, lifir eftir það, að líkaminn er orðinn að mold. Hún hefur sig upp gegnum hreinan og bjartan loftgeiminn til hinna skínandi stjarna; eins og við köfum upp úr sjónum og sjáum lönd mannanna, eins kafa þeir upp úr og hefja sig til ókunnra yndisstaða, sem við fáum aldrei að sjá.“

„Því fengum við þá ekki ódauðlega sál?“ sagði hafmeyjan litla sorgbitin, „ég vildi gefa öll hundruð árin, sem mér er ætlað að lifa, til þess að vera manneskja einn einasta dag og fá síðan hlutdeild í himneska heiminum.“

„Þú mátt ekki vera að setja þetta fyrir þig,“ sagði sú gamla, „okkur líður hér miklu betur en mönnunum þar efra.“

„Ég á þá að deyja og fljóta sem froða á sjónum og heyra ekki sönglist bylgnanna, sjá ekki blómin indælu og sólina eldrauða. Get ég þá ekkert gert til þess að eignast eilífa sál?“ „Nei!“ sagði sú gamla; „ekki nema með því eina móti, að mennskur maður fengi svo mikla ást á þér, að þú yrðir honum kærari en faðir hans og móðir. Ef hann héngi við þig með allan hug sinn og hjarta og léti prestinn leggja sína hægri hönd í þína, þá rynni sál hans yfir í þinn líkama og þá fengir þú einnig hlutdeild í mennskra manna hamingju. Hann gæfi þér sál og héldi samt sinni eftir sem áður. En þetta getur aldrei orðið. Það sem hér í sjónum þykir sú mesta prýði, fisksporðurinn þinn, það þykir þar efra afskræmislega ljótt, – þeir hafa nú ekki betur vit á; en þar verður maður að hafa undir sér tvær klunnalegar stoðir, sem þeir kalla fætur, ef maður á að þykja fallegur.“

Þá andvarpaði hafmeyjan litla og horfði með raunasvip á fisksporðinn sinn.

„Látum okkur vera ánægðar,“ sagði sú gamla, „leikum okkur og hoppum í þau þrjú hundruð árin, sem við eigum að lifa, það er þó ekki svo stuttur tími. Því ánægjulegar getur maður þá hvílt sig á eftir í gröfinni. Í kvöld stendur til að verði hirðdansleikur hjá okkur.“

Þar var líka sú viðhöfn og prýði, sem hvergi sést önnur eins á jörðu. Veggirnir og loftið í danssalnum stóra voru úr þykku og gagnskæru gleri. Kynjastórar krákuskeljar, rósrauðar og grasgrænar, stóðu raðsettar hundruðum saman beggja vegna, og logaði í þeim blár eldur, sem lýsti upp allan salinn, og lagði þá eldsbirtu út um veggina, svo að sjórinn fyrir utan varð gagnlýstur. Mátti þar sjá allan þann urmul af fiskum, smáum og stórum, sem syntu að glermúrnum, og var hreistrið á sumum purpurarautt, en á öðrum eins og silfur eða gull. Um miðjan salinn rann breið móða, og á henni dönsuðu marmennlar og hafgúur eftir sínum eigin söng, en hann var undrafagur. Svo fagrar raddir hafa ekki mennirnir á landi uppi. Hafmeyjan litla söng fegurst þeirra allra, og var henni klappað lof í lófa; fékk það henni fagnaðar rétt í svipinn, því hún vissi, að hún hafði þá rödd, sem öllum röddum var fegri á landi og í sjó. En hugur hennar hvarf óðara aftur til efra heimsins; hún gat ekki gleymt kóngssyninum fagra og þeirri miklu mæðu að eiga ekki ódauðlega sál eins og hann. Þess vegna læddist hún út úr höll föður síns, og meðan þar var eintómur glaumur og gleði, sat hún í litla garðinum sínum sorgbitin og einmana. Þá heyrði hún allt í einu veiðihornsblástur óma til sín niður í gegnum sjóinn, og þá hugsaði hún með sér: „Nú siglir hann víst þarna uppi, hann, sem ég ann meira en föður og móður, hann, sem ég hef fest við hug minn og hjarta, hann, sem ég vildi á vald gefa mig sjálfa og alla auðnu mína. Ég vil hætta á allt til að geta eignast hann og ódauðlega sál. Meðan systur mínar dansa þarna inni í höll föður míns, ætla ég að fara á fund hafnornarinnar. Ég hef alltaf verið svo hrædd við hana, en ekki er að vita nema hún geti kennt mér ráð og hjálpað mér.“

Nú gekk hafmeyjan litla út úr garði sínum og stefndi þangað, sem hinir beljandi hringiðusvelgir voru; að baka til við þá bjó hafnornin. Þá leið hafði hún aldrei farið áður; þar uxu engin blóm og ekkert sjógras. Grár og nakinn sandbotninn lá alla leið að hafsvelgjunum, þar sem sjórinn þyrlaðist eins og snarsnúið mylnuhjól og sogaði niður í djúpið hvað sem fyrir varð. Inn á milli þessara sundurmolandi hafsvelgja varð hún að halda til þess að komast á stöðvar hafnornarinnar, og drjúgan spöl varð að fara yfir eintóma vellandi leðju, sem nornin kallaði mómýrina sína. Þar að baka til stóð hús hennar í kynjalegum skógi. Trén og runnarnir þar voru ekki annað en margfætlur, dýr að hálfu, en plöntur að hálfu. Það var eins og hundraðhöfðaðir höggormar, vaxnir upp úr jörðunni; allar greinarnar voru slepjugar armakræklur með fingur, sem voru liprir í snúningum eins og ormar og hreyfðust lið fyrir lið frá rótinni og út í ystu góma. Allt sem til varð náð í sjónum, vöfðu þær sig fastlega utan um og slepptu því aldrei aftur. Hafmeyjan litla varð dauðhrædd og staldraði við; hjarta hennar barðist af angist, og henni lá við að snúa aftur, en þá fór hún að hugsa um kóngssoninn og mannlegu sálina, sem hún þráði svo mikið, og við það hughreystist hún. Og nú batt hún síða, hrynjandi hárinu sínu fast um höfuðið, til þess að margfætlurnar gætu ekki náð í það, krosslagði hendurnar á brjósti sér og þaut svo áfram, eins og fiskur rennir sér hraðast gegnum sjóinn, og inn á milli margfætlu-ófétanna, sem teygðu eftir henni hjólliðugu armana og fingurna til að krækja í hana. Hún sá, að hver þeirra um sig hafði náð í eitthvað og hélt því föstu með ótal smáörmum, eins og í járnböndum. Hvítar beinagrindur gægðust fram úr fangi þeirra, og voru þær af mönnum, sem drukknað höfðu og sokkið niður í djúpið. Margfætlurnar héldu og utan um stýri og kistur og beinagrindur landdýra og enda eina litla hafmey, sem þær höfðu fengið fang á og kyrkt, – og það þótti hafmeyjunni einna hræðilegast.

Nú kom hún á stórt, slepjulegt svæði í skóginum, þar sem stórir, feitir vatnssnákar botnveltust og sýndu á sér kviðina ógeðslega ljóta og hvítgula. Á miðju svæðinu stóð hús, sem reist hafði verið úr hvítum kjúkum sjódauðra manna; þar sat hafnornin og lét pöddu éta út úr sér, eins og þegar kanarífugli er gefinn sykur. Ljótu, feitu vatnssnákana kallaði hún litlu kjúklingana sína og lét þá velta sér á kvapa-brjóstum sínum.

„Ég veit, hvert erindi þitt er,“ sagði hafnornin, „þetta er mikil heimska af þér, en þú skalt nú samt fá viljann þinn, þó það steypi þér í ógæfu, blessuð gullfallega kóngsdóttirin! Þú vilt fegin losna við fisksporðinn og fá í staðinn tvær stoðir til að ganga á eins og mennirnir, svo að kóngssonurinn ungi fái ást á þér og þú verðir konan hans og eignist ódauðlega sál.“ Um leið og nornin mælti þetta, rak hún upp hlátur svo mikinn og ferlegan, að paddan og snákarnir hrukku niður til jarðar og veltust þar um. „Þú kemur einmitt á réttum tíma,“ mælti hún, „á morgun, þegar sólin kemur upp, mundi ég ekki geta hjálpað þér, fyrr en að ári liðnu. Ég skal byrla þér drykk, og áttu að synda með hann til lands, áður en sól rennur á loft, setjast á ströndina og drekka hann; þá mun sporður þinn klofna og grennast í það, sem mennirnir kalla netta fætur, en það er sárt, það er eins og sverði sé lagt í gegnum þig. Allir, sem sjá þig, munu segja, að þú sért sú fegursta mannssköpun, sem þeir hafi séð. Þú verður svífandi létt í hreyfingum þínum eins og áður, engin dansmey mun geta svifið á við þig, en við hvert spor, sem þú stígur, mun þér finnast eins og þú stigir á flugbeittan hníf, svo að blóð þitt renni. Viljirðu þola allt þetta, skal ég hjálpa þér.“

„Já, það vil ég,“ sagði hafmeyjan litla með titrandi rödd; hún var að hugsa um kóngssoninn og ódauðlegu sálina.

„En mundu það,“ mælti nornin, „að úr því þú einu sinni ert komin í mannsmynd, þá geturðu aldrei aftur orðið hafmey. Þú getur aldrei liðið niður gegnum sjóinn til systra þinna og hallarinnar hans föður þíns, og náirðu ekki ástarþokka kóngssonarins, svo að hann þín vegna gleymi föður og móður og elski þig af öllum hug og hjarta og láti prestinn leggja saman hendur ykkar, þá eignast þú ekki ódauðlega sál. Fyrsta morguninn eftir að hann giftir sig annarri, þá brestur hjarta þitt, og þú verður að froðu á sjónum.“

„Ég vil það,“ sagði hafmeyjan og varð í framan eins og fölur nár. „En þú verður nú líka að borga mér,“ sagði nornin, „og það er ekkert smáræði, sem ég set upp. Þú átt fegurstu rödd allra þeirra, er á mararbotni búa, og með þeirri rödd muntu hugsa þér að töfra kóngssoninn, en þá rödd verðurðu að láta mig fá. Það besta, sem þú átt í eigu þinni, vil ég fá fyrir drykkinn minn dýra. Ég verð að blanda í hann mínu eigin blóði, svo að hann verði skarpur eins og tvíeggjað sverð.“

„En þegar þú tekur frá mér röddina,“ sagði hafmeyjan, „hvað á ég þá eftir?“

„Þú átt líkamsskapnaðinn fagra, ganginn svífandi og augun talandi,“ sagði nornin, „og með þessu muntu geta heillað manns hjarta. Hvað er þetta! hefur þér fallist hugur? Réttu út tunguna þína litlu, svo að ég geti skorið hana úr þér í borgun; þú færð kraftadrykkinn í staðinn.“

„Svo skal vera,“ mælti hafmeyjan. Setti þá nornin ketilinn yfir eldinn til að sjóða töfradrykkinn.

„Það er alténd gott að vera hreinlátur,“ sagði nornin og neri ketilinn með snákunum, sem hún batt saman í stóran vöndul, síðan risti hún sér skinnsprettu á brjóstinu og lét svart blóðið úr sér leka niður í ketilinn. Reykjargufan hverfðist í undarlegustu myndir, ógurlegt var á að horfa. Alltaf öðru hverju var nornin að bæta einhverju í ketilinn, og þegar farið var að sjóða til fulls, þá var hljóðið líkt og þegar krókódíll grætur. Loksins var drykkurinn fullseyddur, og var hann þá ílits eins og tærasta vatn.

„Hana, þar hefurðu hann!“ sagði nornin og skar tunguna úr hafmeyjunni litlu, og var hún nú dumba; gat hvorki sungið né talað.

„Ef margfætlurnar ætla að ná í þig, þegar þú ferð heimleiðis gegnum skóginn minn,“ sagði nornin, „þá þarftu ekki annað en skvetta einum dropa á þær af drykknum, og munu þá armar þeirra og fingur detta sundur í ótal stykki.“ En hafmeyjan litla þurfti þess ekki; margfætlurnar hrukku undan henni lafhræddar, þegar þær sáu skínandi drykkinn í höndum hennar; það lýsti af honum eins og blikandi stjörnu. Svona komst hún skjótlega leiðar sinnar gegnum skóginn, mýrina og beljandi hafsvelgina.

Nú sá hún heim til hallar föður síns. Var þar búið að slökkva á blysunum í stóra danssalnum. Það var svo sem auðvitað, að þau mundu öll vera sofnuð, en ekki þorði hún að fara inn til þeirra, því nú var hún mállaus og ætlaði að skilja við þau fyrir fullt og allt. Henni fannst eins og hjarta sitt ætlaði að bresta af sorg. Hún læddist inn í garðinn, tók sitt blómið úr hverju blómabeði þeirra systra sinna, kastaði ótal fingurkossum í áttina til hallarinnar og hóf sig svo upp gegnum dimmbláan sjóinn.

Sólin var ekki enn á loft runnin, þegar hafmeyjan sá höll kóngssonarins og gekk upp marmarariðið. Tunglskin var bjart. Hún drakk hinn magnaða töfradrykk, og fannst henni þá sem tvíeggjað sverð gengi gegnum líkama sinn; hún leið í öngvit og lá sem dauð væri. Þegar sólin skein yfir sjóinn, vaknaði hún og fann logandi sviða leggja um sig alla, en frammi fyrir henni stóð ungi kóngssonurinn fríði og horfði á hana með svörtu augunum sínum, en hún leit niður fyrir sig. Hún sá, að sporðurinn var horfinn og að hún hafði litla, yndisnetta fætur, svo að leit mundi vera á annarri fótnettari. En hún var allsnakin, og því sveipaði hún um sig hinu mikla og síða hári sínu. Kóngssonurinn spurði, hver hún væri og hvernig hún væri þangað komin, en hún horfði til hans svo blítt, og þó svo raunalega með dökkbláu augunum sínum; það var að vonum, þar sem henni var málsins varnað. Þá tók hann í höndina á henni og leiddi hana inn í höllina. Við hvert eitt spor, sem hún gekk, fannst henni sem hún gengi á nálum og beittum hnífum, eins og nornin hafði sagt henni fyrir, en það þoldi hún fúslega. Og við hlið kóngssonarins tók hún fótstigin svo léttilega, eins og hún væri vatnsbóla, svo að bæði hann og allir aðrir undruðust, hvað göngulag hennar var yndislegt og svífandi.

Hún var færð í dýrindis föt úr silki og netludúk; var hún fegurst allra kvenna í höllinni, en hún var dumba, hún gat hvorki sungið né talað. Yndisfagrar ambáttir, hlaðbúnar silki og gulli, gengu fram og sungu fyrir kóngssoninn og konungshjónin foreldra hans. Var þar ein, er fegur söng en allar hinar, og kóngssonurinn klappaði lof í lófa og leit til hennar brosandi. Þá hryggðist hafmeyjan litla, því hún vissi, að hún hafði sungið miklu fegur. Hún hugsaði með sér: „Ó, ef hann vissi, að til þess að vera hjá honum hef ég gefið burt söngrödd mína og fæ hana ekki aftur um alla eilífð!“

Nú dönsuðu ambáttirnar yndislega, sviflétta dansa eftir hljómi fegurstu sönglistar. Þá lyfti hafmeyjan upp sínum fögru, hvítu örmum, reisti sig upp á tágómana og sveif eftir gólfinu dansandi, og var það með svo mikilli snilld, að enginn hafði áður dansað nándar nærri eins vel. Við hverja hreyfingu kom fegurð hennar æ betur og betur í ljós, og augu hennar töluðu hjartnæmara máli en söngur ambáttanna.

Allir voru hrifnir af því, einkum kóngssonurinn. Hann kallaði hana óskilabarnið sitt litla, og hún herti sig að dansa, þó henni fyndist hvassir hnífar skera sig í iljarnar í hvert sinn, er hún kom við gólfið. Kóngssonurinn sagði, að nú skyldi hún héðan af ætíð vera hjá sér, og var henni leyft að sofa á floskodda fyrir framan dyr hans. Hann lét gera henni karlmannsföt, svo að hún gæti riðið út með honum. Þau riðu um ilmandi skóga, þar sem grænar greinarnar strukust við axlir þeirra og smáfuglarnir sungu bak við gróðursæl laufblöðin. Hún klifraði upp há fjöll með kóngssyninum, og þó að blæddi úr fótum hennar svo aðrir sáu, þá hló hún samt að því og fylgdist með honum, þangað til þau sáu skýin fyrir neðan sig, eins og fljúgandi fugla, sem eru á leið til fjarlægra landa.

Heima í höll kóngssonarins gekk hún einatt út á marmaratröppurnar breiðu, og kældi það brennandi fætur hennar að standa í köldu sjóvatninu, og hugsaði hún þá til hinna allra þar niðri í djúpinu.

Eina nóttina komu systur hennar og héldust í hendur; þær sungu svo raunalega um leið og þær bárust eftir sjónum. Hún gerði þeim bendingu, og þær þekktu hana þá og sögðu henni, hversu hún hefði hryggt þau öll. Eftir það komu þær til hennar á hverri nóttu, og eina nóttina sá hún álengdar á sjónum ömmu sína gömlu, sem hafði ekki komið upp á yfirborðið í mörg ár, og enda hafkónginn sjálfan með kórónu á höfði. Þau teygðu hendurnar í áttina til hennar, en þorðu ekki að koma eins nærri landi og systurnar.

Dag frá degi varð hún kóngssyninum kærari; honum þótti vænt um hana eins og manni þykir vænt um gott og elskulegt barn, hitt kom honum ekki til hugar að gera hana að drottningu sinni. En það sem hún vildi allt til vinna, var það að verða konan hans, því annars gat hún ekki eignast ódauðlega sál, heldur hlaut hún að verða að sjávarfroðu á brúðkaupsmorgni hans.

„Þykir þér ekki vænna um mig en allar hinar?“ virtist mega lesa út úr augum hafmeyjunnar, þegar hann tók hana í fang sér og kyssti á ennið hennar fagra.

„Jú, það þykir mér,“ sagði kóngssonurinn, „því þú hefur betra hjarta en þær allar, þú hefur tekið mestri tryggð við mig og þú ert lík ungri stúlku, sem ég sá einu sinni, en sé víst aldrei framar. Ég var á skipi, sem strandaði, og skoluðu öldurnar mér á land nálægt helgu musteri, þar sem allmargar yngisstúlkur gegndu helgiþjónustu. Sú yngsta meðal þeirra fann mig á ströndinni og bjargaði lífi mínu; hún er sú eina, sem ég gæti elskað í þessum heimi, og henni ert þú lík og liggur þó við, að þú rýmir burt mynd hennar úr sálu minni. Hún er vígð hinu helga musteri, og þess vegna hefur hamingjan sent mér þig í hennar stað, og skulum við aldrei skilja.“ Æ, hann veit ekki, að ég hef bjargað lífi hans, hugsaði hafmeyjan, ég bar hann yfir sjóinn til skógarins, þar sem musterið helga stendur, ég sat bak við froðuskaflinn og leit eftir, hvort enginn kæmi til hans. Ég sá fallegu stúlkuna, sem honum þykir vænna um en mig, – og hafmeyjan stundi þungan, en grátið gat hún ekki. „Stúlkan er vígð musterinu helga,“ sagði hann, hún kemur aldrei út meðal manna, þau hittast ekki framar. Ég er hjá honum og sé hann á degi hverjum, og því skal ég stunda hann, elska hann og fórna honum lífi mínu.

Nú barst út sá orðrómur, að kóngssonurinn ætti að kvongast og eiga dóttur nágrannakóngsins, hina fríðustu mey, og þess vegna væri verið að búa út skrautlegt skip. Reyndar var látið í veðri vaka að kóngssonurinn færi þessa för til að sjá lönd nágrannakonungsins, en hitt þóttust menn vita, að förin væri gerð til þess að sjá dóttur hans. Átti hann að hafa með sér mikið föruneyti. Hafmeyjan litla hristi höfuðið og hló; hún vissi betur en allir aðrir, hvað kóngssyninum bjó í brjósti.

„Ég verð að fara,“ hafði hann sagt við hana, „ég verð að sjá kóngsdótturina fögru, foreldrar mínir krefjast þess, en ekki munu þau neyða mig til að flytja hana með mér hingað heim sem brúði mína. Ég get ekki elskað hana, hún er ekkert lík fallegu stúlkunni í musterinu, sem þú ert svo lík. Ætti ég að kjósa mér brúði, þá yrðir þú það öllu heldur, óskilabarnið mitt mállausa með augun talandi!“ Og hann kyssti á munninn hennar rjóða, lék sér að hárinu hennar síða og hallaði höfði sínu að hjarta hennar, svo að það fór að dreyma um mannlega hamingju og ódauðlega sál.

„Þú ert þó ekki hrædd við sjóinn, blessað barnið mállausa!“ sagði hann, þegar þau voru komin út á skipið skrautlega, sem átti að flytja hann til landa nágrannakonungsins. Og hann sagði henni frá hafstormum og hafstillum, frá kynjafiskum í djúpinu og hvað kafarinn hefði séð þar, en hún brosti að frásögn hans, því hún þekkti betur til á sjávarbotninum en nokkur annar.

Það var eina mánabjarta nótt, þegar allir sváfu, nema skipstjórnarmaðurinn, sem stóð við stýrið, þá sat hún við borðstokkinn og horfði niður í blátæran sjóinn. Þá þótti henni sem hún sæi höll föður síns, og ömmu sína gömlu standandi uppi á henni með silfurkórónuna á höfði. Starði hún upp í gegnum straumfallið á kjöl skipsins. Þá komu systur hennar upp úr sjónum. Þær horfðu til hennar sorgbitnar og slógu höndum; hún benti þeim brosandi og ætlaði að fara að segja þeim, að sér liði mæta vel, en þá kom skipsdrengurinn til hennar, og stungu þá systurnar sér óðara, en hann hugsaði, að hvítan, sem hann sá, hefði ekki verið annað en froða á sjónum.

Morguninn eftir lagði skipið inn á höfnina við hina skrautlegu borg nágrannakonungsins. Öllum kirkjuklukkum var hringt, og lúðrar voru þeyttir í hinum háu turnum, en dátaflokkar stóðu með blaktandi fána og blikandi byssustingi. Hver dagur var sem hátíðisdagur, og gekk ekki á öðru en dansveislum og samkvæmum, en dóttir konungsins var ókomin enn. Menn sögðu, að hún væri að fóstri í helgu musteri og ætti þar að læra allar dyggðir, sem konungsdætrum sæma. Loksins kom hún. Hafmeyjunni var ekki lítil forvitni á að sjá hana, og þegar til kom, varð hún að játa, að yndislegri kvenmann hafði hún aldrei séð. Hún var ljómandi hörundsfríð, og dyggðin og tryggðin virtust skína út úr augunum hennar björtu, bak við svörtu augnahárin. „Það ert þú,“ sagði kóngssonurinn. „Það ert þú, sem bjargaðir mér, þegar ég lá eins og liðið lík á ströndinni,“ og hann þrýsti henni kafrjóðri í fang sér. „Ó, ég er allt of sæll,“ sagði hann við hafmeyjuna litlu. „Það besta, sem ég aldrei þorði að vona, hefur nú ræst á mér. Ég veit að þú gleðst yfir hamingju minni, því enginn ann mér eins og þú.“ Og hafmeyjan litla kyssti hönd hans, og henni fannst sem hjarta sitt væri að bresta. Hún vissi það, að hún átti að deyja á brúðkaupsmorgni hans og verða þá að sjávarfroðu.

Öllum kirkjuklukkum var hringt og kallarar fóru um borgarstrætin og kunngjörðu trúlofunina. Dýrindis silfurlampar stóðu á öllum ölturum, og logaði á þeim af ilmandi olíu. Prestarnir veifuðu reykelsiskerum, brúður og brúðgumi tókust í hendur, og biskupinn gaf þeim blessun sína. Hafmeyjan litla stóð skartbúin í gull og silki og hélt slóða brúðarinnar, en eyru hennar heyrðu ekki hátíðahljóm sönglistarinnar og augu hennar sáu ekki vígsluathöfnina. Hún hugsaði aðeins um dauðans nótt, sem yfir vofði, og um allt það, sem hún hafði misst í heimi þessum.

Sama kvöldið gengu brúðhjónin út á skipið, fallbyssuskotin drundu og öll flögg blöktu uppi; miðskipa var slegið upp konunglegu tjaldi af gulli og purpura með dýrindis hægindum; þar áttu brúðhjónin að sofa um nóttina.

Seglin þöndust út í hægum byr, og skipið leið með hægum skriði yfir bjartan sjóinn.

Þegar dimma tók, var kveikt á alla vega litum lömpum, og skipverjar dönsuðu fjöruga gleðidansa á þilfarinu. Hafmeyjan litla gat ekki annað en minnst þess, þegar hún í fyrsta sinni kom upp úr sjónum og sá þessa sömu viðhöfn og gleði. Hún fór með í dansinn og þyrlaðist í honum svífandi eins og svalan, þegar hún er elt, og allir rómuðu með aðdáun, hve prýðilega hún dansaði, aldrei hafði henni eins tekist upp. Hana sveið í iljarnar, eins og skorið væri í þær með beittum hnífum, en hún fann ekki til þess, hana sveið meira í hjartanu. Hún vissi, að þetta var síðasta kvöldið, sem hún sá hann, er hún hafði lagt svo mikið í sölurnar fyrir, yfirgefið ætt sína og heimili, gefið burt sína yndislegu söngrödd og daglega tekið út óumræðilegar kvalir, sem hann vissi ekkert um. Þetta var síðasta nóttin, sem hún andaði að sér sama lofti og hann, síðasta nóttin, sem hún sá hinn stirnda himin og hinn djúpa sæ. Eilíf nótt án hugsana eða drauma beið hennar, hún átti ekki sál og gat aldrei eignast hana. Á skipinu var ekki nema glaumur og gleði, þangað til komið var langt fram yfir miðnætti; hafmeyjan hló og dansaði með dauðahugsunina í hjarta sér. Kóngssonurinn kyssti hina ungu og fögru brúði sína, og hún lék sér að hárinu hans svarta, og leiddust þau svo til hvílu í skrauttjaldinu.

Nú varð allt hljótt og kyrrt á skipinu. Stýrimaðurinn einn var á fótum og stóð við stýrið. Hafmeyjan litla lagði armana sína á borðstokkinn, horfði í austrið og gáði til aftureldingarinnar. Hún vissi það, að fyrsti sólargeislinn mundi drepa sig. Þá sér hún systur sínar koma upp úr sjónum; voru þær bleikar eins og hún sjálf. Og nú höfðu þær ekki lengur fallega, síða hárið til að láta flaksast í vindinum. Það var afskorið.

„Við gáfum norninni það, til þess að hún hjálpaði okkur, svo að þú þyrftir ekki að deyja núna í nótt. Hún hefur látið okkur fá hníf; hérna er hann; sjáðu, hann er beittur. Fyrir sólaruppkomu verðurðu að reka hann í hjarta kóngssonarins, og þegar glóðvolgt blóðið úr honum slettist á fætur þína, þá munu þeir gróa saman í fisksporð og þá verðurðu hafmey aftur og getur aftur komist niður í sjóinn til okkar og lifað í þrjú hundruð ár, áður en þú verður að saltri sjávarfroðu. Flýttu þér nú. Annaðhvort ykkar verður að deyja áður en sól rennur á loft. Ömmu okkar hefur sorgin gengið svo til hjarta, að hún er búin að missa hárið sitt hvíta, eins og við urðum að láta okkar fyrir skærum nornarinnar. Dreptu kóngssoninn og komdu aftur til okkar. Vertu nú fljót, sérðu ekki rauðu rákina þarna á himninum? Eftir fáein augnablik kemur sólin upp, og þá verðurðu að deyja.“ Og þær stundu þungan og hurfu niður í bylgjurnar.

Hafmeyjan litla dró purpuradúkbreiðuna frá tjalddyrunum og sá hvar brúðurin yndislega hvíldi sofandi við brjóst kóngssonarins. Hafmeyjan laut ofan að honum og kyssti hann á ennið. Hún leit til himins, þar sem morgunroðinn var að vaxa í ljóma, hún leit á hnífinn beitta og svo aftur á kóngssoninn, sem var að nefna nafn brúðar sinnar, því um hana eina hugsaði hann, og hnífurinn titraði í hendi hafmeyjarinnar, – en þá kastaði hún honum langt út í bylgjurnar, og í sama bili brá á þær rauðu skini, þar sem hnífurinn kom niður, og var sem blóðdropar hreyttust upp úr sjónum. Ennþá einu sinni leit hún á kóngssoninn með hálfbrostnum augum, steypti sér út yfir borðstokkinn og fann, hversu líkami hennar leystist sundur og varð að sjávarfroðu.

Nú reis sól úr hafi og lagði geisla hennar blítt og hlýtt yfir helkalda sjávarfroðuna, en hafmeyjan fann ekki til dauðans. Hún sá sólina skínandi bjarta, og uppi yfir sér sá hún svífa óteljandi yndisfagrar gagnsæjar verur; hún sá hvítu seglin á skipinu og rauðu skýin á himninum í gegnum þær. Rödd þeirra var hljómfögur, en svo himnesk, að ekkert mannlegt eyra gat heyrt hana, að sínu leyti eins og ekkert mannlegt auga gat séð verurnar. Þær voru svo eðlisléttar, að þær svifu vængjalaust í loftgeiminum, aðeins fyrir léttleika sjálfra sín. Hafmeyjan litla sá, að hún hafði sams konar líkama og þær, og fann, að hann lyftist æ betur og betur upp úr froðunni.

„Til hverra er ég að komast?“ sagði hún, og rödd hennar hljómaði eins og hinna, svo andleg og himnesk, að engin jarðnesk sönglist mátti þar eftir líkja.

„Til dætra loftsins,“ svöruðu hinar. „Hafmeyjan á enga ódauðlega sál og getur aldrei eignast hana, nema henni takist að verða elskuð af mennskum manni. Það er undir annarlegu valdi komið, að hún hljóti tilveru. Dætur loftsins eiga ekki heldur ódauðlega sál, en sjálfar geta þær áunnið sér hana með góðum verkum. Við fljúgum til heitu landanna, þar sem drepþrungin loftmolla sálgar mönnunum; þangað færum við hressandi kælu. Við dreifum ilmi blómanna um loftið og sendum frá okkur endurnæringu og heilsubót. Og þegar við í þrjú hundruð ár höfum ástundað að gera allt hið góða, sem við megum, þá öðlumst við ódauðlega sál og hlutdeild í eilífri sælu mannanna. Vesalings litla hafmey, þú hefur af öllu hjarta þínu stundað eftir hinu sama sem við, þú hefur þolað og þjáðst, þú hefur hafið þig upp í heim loftandanna, og nú getur þú sjálf með góðum verkum öðlast ódauðlega sál að þrjú hundruð árum liðnum.“

Og hafmeyjan litla lyfti upp sínum björtu örmum til guðs sólar, og nú fann hún sér vökna um augu í fyrsta sinni; hún gat grátið. Á skipinu var aftur gleðiglaumur og háreysti, hún sá, að kóngssonurinn og brúðurin hans fagra voru að leita hennar; þau horfðu sorgbitin niður í löðrandi sjóinn, eins og þau vissu, að hún hefði steypt sér út í bylgjurnar. Hún kyssti ósýnileg á enni brúðarinnar og hóf sig með hinum öðrum börnum loftsins upp á rósrautt ský, sem leið áfram gegnum loftið.

„Að þrjú hundruð árum liðnum svífum við á sama hátt inn í guðsríki.“

„Og við getum enda komist þangað fyrr,“ hvíslaði ein þeirra. „Við svífum, svo enginn sér okkur, inn í hús mannanna, þar sem börn eru, og hver sá dagur, er við hittum fyrir gott barn, sem er foreldrum sínum til gleði og verðskuldar elsku þeirra, sá dagur verður til þess, að drottinn styttir reynslutíma okkar. Barnið veit ekki af, þegar við líðum um stofuna; það veit ekki, að þegar við brosum af gleði yfir því, þá er eitt ár reiknað frá hinum þremur hundruðum, en ef við sjáum vont og óhlýðið barn, þá fellum við sorgartár, og fyrir hvert eitt tár bætist þá einn dagur við reynslutíma okkar.“

Eldfærin

Dáti nokkur kom skálmandi eftir þjóðveginum, – einn, tveir, einn, tveir! – Hann bar hertösku sína á baki og korða við hlið, því hann hafði verið í stríðinu og var nú á leiðinni heim til sín. Bar þá svo til, að hann mætti gamalli galdranorn á þjóðveginum; hún var afskaplega ljót með neðri vörina lafandi niður á brjóst. „Góðan daginn, dáti sæll!“ sagði hún, „en hvað korðinn þinn er fallegur og hertaskan þín stór; þú ert almennilegur dáti. Nú skaltu fá svo marga peninga sem þig lystir að eiga.“

„Þakka þér fyrir, gamla kerlingarnorn!“ sagði dátinn.

„Sérðu stóra tréð þarna?“ mælti kerling og benti um leið á tré, sem stóð rétt hjá þeim, „það er alveg holt að innan. Þú skalt klifrast upp í toppinn, þá muntu sjá op, og geturðu svo rennt þér niður um það og komist langt niður í tréð. Ég skal bregða reipi yfrum þig miðjan, svo ég geti dregið þig upp aftur, þegar þú kallar til mín.“

„Og hvað á ég að gera niður í tréð?“ sagði dátinn.

„Sækja peninga,“ sagði kerling, „því það get ég sagt þér, að þegar þú ert kominn niður á botn trésins, þá er þar gangur mikill og víður, þar er albjart, því þar logar á lömpum svo hundruðum skiptir. Þá muntu sjá þrjár dyr, og geturðu lokið þeim upp, því lykillinn stendur í skránni. Farirðu inn í fyrsta herbergið, þá muntu sjá þar á gólfinu stóra kistu. Á henni situr hundur, og eru augu hans eins stór og tvær undirskálar, en um það skaltu ekki hirða hót. Ég ætla að lána þér blátiglóttu svuntuna mína, þú getur breitt hana á gólfið. Gakktu svo djarfmannlega að hundinum og taktu hann og settu hann á svuntuna mína, þar næst skaltu ljúka upp kistunni og taka svo marga skildinga sem þú vilt. Það eru tómir koparskildingar, en viljirðu heldur silfur, þá skaltu fara inn í næsta herbergi. Þar situr hundur með augu, sem eru eins stór og mylnuhjól, en kærðu þig ekkert um það, settu hann á svuntuna mína og taktu sem þér líkar af peningunum. En viljirðu þar á móti hafa gull, þá geturðu líka fengið það, og það eins mikið og þú getur borið, og verðurðu til þess að fara inn í þriðja herbergið. En hundurinn, sem þar situr á peningakistunni, hefur tvö augu, sem eru eins stór og “Sívaliturn„, hvort um sig. Það er almennilegur hundur, því máttu trúa, en kærðu þig ekkert um það, heldur settu hann niður á svuntuna mína; þá gerir hann þér ekkert mein, og taktu svo úr kistunni eins mikið gull og þú vilt.“

„Það væri ekki svo vitlaust,“ sagði dátinn. „En hvað á ég að gefa þér, gamla kerlingarnorn! Eitthvað mun kerling vilja hafa fyrir snúð sinn, geri ég ráð fyrir.“

„Nei,“ sagði kerling, „ekki einskilding vil ég hafa. Þú átt aðeins að ná fyrir mig gömlu eldfæraeski, sem hún amma mín gleymdi, þegar hún var þar niðri í síðasta skiptið.“

„Hana! Það er þá best ég fái reipið yfrum mig,“ segir dátinn.

„Hérna er það,“ sagði kerling, „og hérna er blátiglótta svuntan mín.“

Dátinn klifraðist nú upp í tréð og lét hlammast niður um opið, og óðara stóð hann, eins og kerling hafði fyrir sagt, í víða ganginum, þar sem logaði á lömpum svo hundruðum skipti.

Nú lauk hann upp fyrstu dyrunum. Hú! þar sat hundurinn með augun stór sem undirskálar væru og starblíndi á hann.

„Þú ert fallegur karl,“ sagði dátinn, setti hann niður á svuntu kerlingar og tók eins marga koparskildinga og komust fyrir í vasa hans, læsti síðan kistunni, setti hundinn upp á hana og gekk inn í hitt herbergið. Æ, æ! þar sat hundurinn með augun, sem voru eins stór og mylnuhjól.

„Þú ættir ekki að glápa svona á mig,“ sagði dátinn, „þér gæti orðið illt í augunum.“ Þar með setti hann hundinn niður á svuntu kerlingar, en þegar hann sá, hvílík kynstur voru af silfurpeningum í kistunni, þá fleygði hann öllum koparskildingunum og fyllti vasa sína og hertöskuna með skínandi silfrinu. Eftir það fór hann inn í þriðja herbergið. Nei, það var nú ljóta sjónin. Það var orð og að sönnu, að hundurinn þar inni hafði augu, sem voru eins stór og Sívaliturn og snarsnerust í hausnum eins og hjól.

„Gott kvöld!“ sagði dátinn og brá hendinni upp að húfuderinu, því slíkan hund hafði hann aldrei séð á ævi sinni. En þegar hann hafði virt hann fyrir sér, þá hugsaði hann, að nóg væri komið af svo góðu, setti hann niður af kistunni á gólfið og lauk upp kistunni. Drottinn dýri! hvílík ósköp voru í henni af gullinu! Fyrir það hefði hann getað keypt alla höfuðborgina, alla þá sykurgrísi, sem kryddbrauðssölukonurnar höfðu á boðstólum, alla þá tindáta, keyri og rugguhesta, sem til voru í heiminum. Já, þetta voru peningar. Og nú fleygði dátinn öllum þeim silfurpeningum, sem hann hafði fyllt með vasa sína og hertöskuna, og tók nú í þeirra stað gullið og troðfyllti með því alla vasa sína, hertöskuna, húfuna og stígvélin, svo að hann gat varla gengið. Nú hafði hann nóga peningana. Hundinn setti hann upp á kistuna, skellti á eftir sér hurðinni og hrópaði upp í gegnum tréð:

„Dragðu mig upp, gamla kerlingarnorn!“

„Ertu með eldfærin?“ sagði kerling.

„Æ, það er satt,“ sagði dátinn, „því var ég alveg búinn að gleyma.“ Fór hann þá aftur og náði þeim. Kerlingin dró hann upp, og nú stóð hann aftur þarna á þjóðveginum með vasana, stígvélin, hertöskuna og húfuna, allt troðfullt af peningum.

„Hvað ætlarðu að gera við þessi eldfæri?“ mælti dátinn.

„Það varðar þig ekkert um,“ ansaði kerling, „þú ert búinn að fá peningana. Fáðu mér nú eldfærin orðalaust.“

„Slúður!“ sagði dátinn, „segðu mér undir eins, til hvers þú ætlar að hafa eldfærin, eða ég dreg út korðann og hegg af þér höfuðið.“

„Nei, það geri ég ekki,“ sagði kerling.

Þá hjó dátinn af henni höfuðið, og þarna lá hún, en hann batt svuntu hennar utan um alla peningana, snaraði bögglinum á bak sér, stakk eldfærunum í vasa sinn og gekk rakleiðis til borgarinnar.

Það var falleg borg, og í fallegasta gistihúsið fór hann inn, heimtaði þar handa sér bestu herbergin, sem til væru, og sína kærustu kjörrétti, því nú var hann ríkismaður, hafði sand af peningum.

Þjóninum, sem átti að bursta stígvélin hans, sýndist reyndar, að þau væru heldur gömul og lasleg fyrir svona ríkan herra, en hann átti eftir að kaupa sér önnur ný; daginn eftir fékk hann sér stígvél, sem honum hæfðu, og fallegan klæðnað. Nú var hann orðinn hefðarmaður, og nú sögðu menn honum frá öllu, sem merkilegast var í borginni, frá kónginum sínum og frá því, að dóttir hans væri ljómandi fríð og yndisleg.

„Hvar getur maður fengið að sjá hana?“ sagði dátinn.

„Það er alls enginn kostur á að sjá hana,“ svöruðu allir, „hún býr í stórri koparhöll, sem lukt er umhverfis með mörgum múrum og turnum. Engum er þar heimill gangur út og inn, nema konunginum, en það er nú sökum þess, að spáð hefur verið, að það liggi fyrir henni að giftast sléttum og réttum dáta, en það vill kóngurinn ekki hafa.“

„Gaman þætti mér að sjá hana,“ hugsaði dátinn með sér, en það voru nú engin tiltök, að hann fengi það.

Nú lifði hann fjörugt, fór í leikhúsið, ók í konungstrjágarðinum og gaf fátæklingum mikla peninga, og var það fallega gert af honum; hann vissi af gamalli reynslu, hvað það er bágt að eiga ekki nokkurn skilding. Hann var nú ríkur, átti fallegan fatnað, og hændust að honum margir vinir, og allir sögðu, að dæmalaust væri hann nú vænn, og einstakasta prúðmenni, og það þótti honum gott að heyra. En af því að honum eyddust peningar á degi hverjum, en bættust engir aftur í staðinn, þá fór svo, að á endanum átti hann ekki eftir nema einn tvískilding og varð að flytja sig burt úr fallegu herbergjunum, þar sem hann hafði verið, og fá sér húsnæði í ofurlítilli kytru uppi undir þaki og bursta stígvélin sín sjálfur og enda staga þau saman, og ekki kom þar nokkur inn til hans af vinum hans, því það voru svo mörg stigaþrepin að ganga upp og ofan.

Eitt kvöld er hann sat í kolniðamyrkri og hafði ekki einu sinni efni á að kaupa sér kerti, þá rifjaðist allt í einu upp fyrir honum, að það lá ofurlítill kertisstubbur í eldfæra-eskinu, sem hann hafði tekið í hola trénu eftir tilvísun galdrakerlingarinnar og með hennar tilbeina. Hann tók þá upp eldfærin með kertisstubbnum, en í sama bili og hann sló eld og neistarnir hrutu úr tinnunni, þá hrukku upp dyrnar, og stóð frammi fyrir honum hundurinn, sá hinn sami sem hann fyrr sá niðri í trénu, hundurinn með augun, sem voru eins stór og undirskálar. „Hvað vill herra minn gera láta?“ spurði hundurinn.

„Hvað er þetta?“ sagði dátinn, „tarna eru skemmtileg eldfæri, ef ég get fengið svona hvað sem ég vil. Útvegaðu mér dálítið af peningum,“ sagði hann við hundinn, og varla var hann farinn fyrr en hann var aftur kominn með stóran poka, fullan af skildingum, sem hann bar í trantinum.

Nú vissi dátinn, hvílík ágætis eldfæri þetta voru; slægi hann einu sinni, þá kom hundurinn, sem sat á eirpeningakistunni, slægi hann tvisvar, þá kom hundurinn, sem hafði silfurpeningana, og slægi hann þrisvar, þá kom sá sem gullið hafði. Flutti nú dátinn sig aftur í fallegu herbergin og komst aftur á fallegu fötin, og þá jafnharðan þekktu vinirnir hann aftur, og þá þótti þeim svo dæmalaust vænt um hann.

Einu sinni hugsar hann með sér: „Undarlegur skolli er þetta, að maður skuli ekki mega fá að sjá kóngsdótturina, hún kvað vera svo ljómandi falleg, það segja þeir allir. En hvaða gagn er að því, ef hún verður alltaf að sitja innilokuð í stóru koparhöllinni með turnana? Er þá ómögulegt, að ég geti fengið að sjá hana? Hvar eru nú eldfærin mín?“ Og hann sló eld og í sama bili kom hundurinn með augun, sem voru eins stór og undirskálar.

„Það er reyndar komið fram á miðja nótt,“ sagði dátinn, „en mig langar svo ákaflega til að sjá kóngsdótturina, þó það væri ekki nema rétt allra snöggvast.“

Hundurinn var óðara þotinn út og ekki vissi dátinn fyrr en hann sá hann aftur kominn með kóngsdótturina; hún sat sofandi á baki hundsins og var svo ljómandi fögur, að hver maður gat séð, að þetta var sannarleg kóngsdóttir. Dátinn gat ekki á sér setið, hann mátti til að kyssa hana, og var það að vonum, því þetta var almennilegur dáti.

Hundurinn hljóp síðan beina leið aftur með kóngsdótturina, en um morguninn, þegar kóngurinn og drottningin sátu við teborðið, sagði kóngsdóttirin, að sig hefði dreymt svo undarlegan draum, það hefði verið um hund og dáta. Hún hefði riðið hundinum, dátinn hefði kysst sig.

„Það er dáfallegt að heyra, eða hitt þó heldur,“ sagði drottningin.

Nú átti ein af hirðkonunum gömlu að vaka við rúm kóngsdótturinnar næstu nótt, til þess að komast fyrir, hvort þetta væri draumur eða hvernig annars í því lægi.

Dátann langaði nú fram úr öllu lagi til að sjá aftur kóngsdótturina fallegu, og kom þá hundurinn um nóttina, tók kóngsdótturina og hljóp með hana eins og hann gat hraðast, en hirðkonan gamla fór í vaðstígvél og hljóp engu óhraðara á eftir. Nú sem hún sá, að þau hurfu inn í stórt hús, þá hugsaði hún með sér: nú veit ég, hvar það er, og markaði með krítarmola stóran kross á dyrnar. Síðan fór hún heim og háttaði, og hundurinn kom líka aftur með kóngsdótturina. En þegar hann sá, að kross hafði verið markaður á dyrnar, þar sem dátinn var til húsa, þá tók hann líka krítarmola og markaði kross á allar húsdyr í allri borginni, og var það kænlega gert, því nú gat hirðkonan ekki fundið réttu dyrnar, þegar kross var á öllum. Snemma morguns komu þau kóngur og drottning, hirðkonan gamla og allir höfuðsmennirnir til að gá að, hvar kóngsdóttirin hefði verið um nóttina. „Þarna er það,“ sagði konungurinn, þegar hann sá fyrstu dyrnar með krítarmerkinu.

„Nei, þarna er það, gæska!“ sagði drottningin, en henni varð litið á aðrar dyr, sem kross var markaður á. „Og þarna er einn og þarna er einn,“ sögðu þau öll, þegar þau voru að reka augun í krossana, sem voru á öllum húsdyrum borgarinnar. Þeim gat ekki lengur blandast hugur um, að leitin mundi verða árangurslaus.

En drottningin var stórvitur kona, sem fleira kunni en að aka í dýrum vagni. Hún tók stóru gullskærin sín, klippti sundur stóran silkidúk og saumaði úr stykkjunum poka. Pokann fyllti hún fínustu bókhveitigrjónum og batt hann á bak kóngsdótturinni, klippti síðan gat á pokann, til þess að grjónin skyldu sáldrast niður alla leiðina, þar sem kóngsdóttirin færi um.

Um nóttina kom hundurinn aftur, tók kóngsdótturina á bak sér og hljóp með hana til dátans, sem þótti svo vænt um hana og vildi svo feginn, að hann hefði verið konungborinn sjálfur, til þess að geta eignast hana fyrir konu.

Hundurinn varð ekkert var við, hvernig grjónin sáldruðust niður alla leiðina frá höllinni og þangað sem dátinn var til húsa. Morguninn eftir sáu þau kóngur og drottning, hvar dóttir þeirra hafði verið, og létu þá taka dátann og setja hann í svartholið.

Þarna sat hann nú. Ó, hvað það var dimmt og leiðinlegt, og svo sögðu þeir líka við hann: „Á morgun verðurðu hengdur,“ og til allrar ógæfu höfðu eldfærin orðið eftir, þegar hann fór úr gistihúsinu. Um morguninn sá hann út um járngrindurnar fyrir fangelsisglugganum, hvílíkur asi var á fólkinu að komast út úr borginni til þess að horfa á, þegar hann yrði hengdur. Hann heyrði trumbusláttinn og sá dátasveitina þramma til aftökustaðarins. Allt þusti af stað, sem vettlingi gat valdið. Þar á meðal var skóarapiltur einn með skinnsvuntu og á töplum. Hann anaði svo hart áfram, að önnur taplan rauk af fætinum og beint í vegginn, þar sem dátinn sat fyrir innan og horfði út um járngrindurnar.

„Heyrðu, skóarapiltur! þú þarft ekki að flýta þér svona ákaflega,“ sagði dátinn við hann, „ekkert verður gert, hvort sem er, fyrr en ég kem; en ef þú vilt hlaupa fyrir mig þangað, sem ég hef verið til húsa, og sækja eldfærin mín, þá skaltu fá fjóra skildinga, en þú verður að taka duglega til fótanna.“ Skóarapilturinn vildi feginn fá skilding og þaut sem kólfi væri skotið eftir eldfærunum og fékk þau dátanum. Heyrum svo hvernig fer!

Fyrir utan borgina var reistur upp feiknastór gálgi, og stóðu hermenn í kringum hann og fólksfjöldi svo hundruðum þúsunda skipti. Konungur og drottning sátu í glæsilegu hásæti andspænis dómurunum og öllu ráðinu.

Dátinn var þegar kominn efst upp í stigann, en þegar smeygja skyldi hengingarólinni um háls honum, þá sagði hann, að það væri ætíð siður að veita sakamanni ósk sína á undan aftökunni, ef óskin væri meinlaus. Hann sagði, að sig langaði svo mikið til að reykja sér eina pípu, það yrði svo hvort heldur er seinasta pípan sín í þessum heimi.

Konungurinn vildi ekki synja honum þess, og tók dátinn þá eldfærin og sló eld, einn, tveir, þrír, – og í sama bili stóðu þar hundarnir allir, sá sem hafði eins stór augu og undirskálar, sá sem hafði þau eins stór og mylnuhjól og sá sem hafði þau á stærð við Sívalaturn.

„Hjálpið þið mér nú, svo ég verði ekki hengdur,“ sagði dátinn, og í sama vetfangi ruku hundarnir í dómarana og allt ráðið, þrifu einn upp á fótunum og annan á nefinu og þeyttu þeim margar mannhæðir í loft upp, svo þeir féllu niður og duttu sundur í ótal stykki.

„Nei, þetta vil ég ekki hafa,“ sagði konungurinn, en stærsti hundurinn tók bæði hann og drottninguna og þeytti þeim á eftir öllum hinum. Þá urðu dátarnir skelkaðir, og allur lýðurinn æpti: „Þú skalt vera kóngurinn okkar og eiga fallegu kóngsdótturina.“

Þar með settu þeir dátann í kerru konungsins, og allir þrír hundarnir dönsuðu á undan og æptu „húrra!“ og strákarnir blístruðu í fingur sér og dátarnir heilsuðu með byssunum. Kóngsdóttirin var leyst úr koparhöllinni og varð drottning, og þótti henni ekki margt að því. Brúðkaupið stóð yfir í átta daga, og sátu hundarnir þar með öðrum til borðs og gláptu stórum augum.

Förunauturinn

Það lá svo illa á Jóhannesi vesalingnum, því faðir hans var fárveikur og engin lífsvon. Það var enginn nema þeir tveir í litlu stofunni, þar sem hann lá. Það var við það að slokkna á lampanum, sem á borðinu stóð, og langt liðið fram á kvöld.

„Þú hefur verið mér góður sonur, Jóhannes!“ sagði faðirinn; „góður guð mun hjálpa þér áfram í þessum heimi,“ og hann leit til hans með alvarlegu og mildu augnaráði, dró öndina djúpt og mæðilega og dó samstundis; var þá yfirbragð hans líkast sem hann svæfi. En Jóhannes grét, því nú átti hann engan að í víðri veröld, hvorki föður né móður, systur né bróður. Vesalings Jóhannes! Hann lá á knjám fyrir framan rúmið og kyssti á hönd föður síns dáins og grét mörgum beiskum tárum, en loksins luktust augu hans saman, og sofnaði hann svo út af með höfuðið á hörðum rúmstokknum.

Þá dreymdi hann undarlegan draum. Honum þótti sólin og tunglið lúta sér, og hann sá föður sinn heilan og hraustan og heyrði hann hlæja, eins og hann átti að sér að hlæja, þegar hann var allra kátastur. Yndisfögur stúlka, fagurhærð og síðhærð, með gullkórónu á höfði, rétti Jóhannesi hönd sína, og faðir hans sagði: „Sérðu hvílíka brúði þú hefur hlotið! hún er fríðust allra kvenna í heimi!“ Í því vaknaði hann, og allt hið fagra var horfið. Faðir hans lá liðinn og kaldur í rúminu, og enginn var hjá þeim. Vesalings Jóhannes!

Viku síðar var hinn látni jarðsettur. Jóhannes gekk rétt á eftir kistunni og gat nú ekki framar fengið að sjá hann föður sinn góða, sem hafði elskað hann svo innilega. Hann heyrði moldinni mokað niður á kistuna og horfði enn á síðasta horn hennar, en við næstu rekufylli moldar, sem niður var kastað, hvarf það einnig. Þá var sem hjarta hans ætlaði að bresta, svo harmþrunginn var hann. Þeir, sem í kringum hann stóðu við gröfina, sungu sálm; það ómaði svo fagurt, og Jóhannesi vöknaði um augu; hann grét, og við það hægði honum í sorginni. Sólin skein ljómandi á grænu trén, eins og hún vildi segja: „Þú mátt ekki vera svona sorgbitinn, Jóhannes! Þar efra er hann faðir þinn núna og biður algóðan guð að láta þér ætíð ganga vel.“

„Ég vil líka ætíð vera góður,“ sagði Jóhannes, „þá auðnast mér að koma í himnaríki til föður míns, og hvílíkur fögnuður verður það, þegar við sjáumst aftur. Hversu margt mun það verða, sem ég get sagt honum frá, og hann mun aftur sýna mér svo margt og fræða mig um alla þá fegurð, sem í himninum er, eins og hann kenndi mér hér á jörðu! Ó, sú gleði, sem þá mun verða!“

Jóhannes hugsaði sér þetta svo ljóst og greinilega, að hann brosti um leið og tárin hrundu niður eftir kinnum hans. Litlu fuglarnir sátu uppi í kastaníutrjánum og kvökuðu „ví, ví, ví“. Þeir voru svo glaðir og ánægðir, þó þeir væru einnig við jarðarförina, en þeir vissu það líklega, að hinn látni maður var á himnum, hafði vængi, sem fegurri voru og stærri en þeirra vængir, og var nú alsæll, af því hann hafði verið góður hér á jörðu, – og þetta fékk þeim ánægju. Jóhannes sá þá fljúga af grænu trjánum út í víða veröld, og þá fékk hann löngun til að fljúga með þeim. En fyrst smíðaði hann stóran trékross til að setja á gröf föður síns, og um kvöldið, er hann kom þangað með krossinn, þá var gröfin prýdd með sandi og blómum, og höfðu vandalausir gert það, því öllum, sem þekkt höfðu, var svo innilega vel við hinn góða föður hans, sem nú var dáinn.

Snemma næsta morgun batt Jóhannes dót sitt saman í böggul, en arf sinn allan, er nam fimmtíu ríkisdölum og fáeinum silfurskildingum, fal hann í belti sínu; með þetta ætlaði hann nú að eigra út í víða veröld. En fyrst gekk hann út í kirkjugarð að gröf föður síns, las „Faðir vor“ og sagði: „Vertu sæll, faðir minn! Það er ásetningur minn að vera ávallt góður maður, og máttu þá víst biðja algóðan guð, að hann láti mér ganga vel.“

Úti á víðavangi, þar sem Jóhannes fór um, stóðu blómin öll svo skær og fögur í sólskinsblíðunni og kinkuðu kolli í vindblænum, eins og þau vildu segja: „Velkominn á grænar grundir! er ekki ljómandi fallegt hérna?“ En Jóhannes sneri sér við einu sinni enn, hann varð að líta aftur til kirkjunnar gömlu, þar sem hann hafði verið skírður barnsskírn og verið með föður sínum gamla á hverjum sunnudegi og sungið með honum margan sálminn. Þá sér hann kirkjuálfinn litla standa með rauðu topphúfuna sína í einu opinu á turninum. Álfurinn beygði upp handlegginn og bar hendi fyrir andlit, því sólarbirtan skar í augu honum. Jóhannes kinkaði til hans kolli í kveðjuskyni, og álfurinn litli veifaði húfunni sinni, lagði höndina á hjarta sér og kyssti hvað eftir annað á fingurna til merkis um, að hann af heilum huga óskaði honum alls góðs og að honum gengi ferðin vel og farsællega.

Jóhannes var nú að hugsa um alla þá dýrð, sem hann mundi fá að sjá í þessum mikla og fagra heimi, og gekk alltaf lengra og lengra áleiðis, og miklu lengra en hann hafði farið nokkurn tíma áður. Hann þekkti alls ekki borgirnar, sem hann fór um, eða mennina, sem hann mætti. Hann kannaði ókunnuga stigu.

Fyrstu nóttina varð hann að leggjast til svefns í heystakk á víðavangi; annars hvílurúms var ekki kostur. En þetta þótti honum einmitt ágætur náttstaður, það gat ekki nettara eða notalegra verið, jafnvel ekki hjá kónginum sjálfum. Allur hinn víði vangur með ánni, heystakknum og bláa himninum uppi yfir, það var fegursti svefnsalur. Grængresið með rauðu og hvítu smáblómunum var gólfábreiða, ylli-runnarnir og villirósagerðin voru blómvöndlar, og ekki vantaði heldur þvottaskálina handa honum, en það var áin öll með hreina, svala og tæra vatninu, þar sem sefstönglarnir hneigðu sig og buðu gott kvöld og góðan morgun. Máninn var myndarlegasti náttlampi hátt uppi undir loftinu bláa, og ekki hætt við, að kviknaði af honum í rúmtjöldunum. Jóhannes gat sofið þarna rór og öruggur, og það gerði hann líka, og ekki vaknaði hann fyrr en sólin kom upp og allir litlu fuglarnir sungu allt í kringum hann: „Góðan daginn, góðan daginn! þú ert þá ekki enn kominn á fætur!“

Klukkum var hringt til messu. Það var sunnudagur, og var fólkið að fara til kirkju til að hlýða á prestinn sinn, og Jóhannes fylgdist með því, söng með og hlýddi á guðsorð. Þótti honum alveg eins og hann væri í kirkjunni sinni heima, þar sem hann hafði verið skírður og seinna sungið margan sálminn með föður sínum.

Úti í kirkjugarðinum voru svo margar grafir, og sumar komnar í kafgras. Þá fór Jóhannes að hugsa um gröf föður síns, sem nú kynni að verða óræktarleg útlits eins og þessar, af því að hann var ekki til að reyta af henni og skreyta hana. Hann settist því niður og reytti upp grasið, reisti við trékrossana, sem fallnir voru, og lét kransana, sem vindurinn hafði feykt burt, á sinn stað aftur, því hann hugsaði með sér: Hver veit, nema einhver geri þetta sama við gröfina hans föður míns núna, þegar ég get ekki gert það sjálfur?

Þarna úti fyrir sáluhliðinu stóð gamall förumaður og studdist við hækju sína. Jóhannes gaf honum það, sem hann átti af silfurskildingum, og gekk svo glaður og ánægður leiðar sinnar út í víða veröld.

Undir kvöldið gerði ógurlegt illviðri og hraðaði Jóhannes sér sem mest hann gat til að geta komist í húsaskjól, en bráðum dimmdi af nótt. Komst hann loksins til kirkju nokkurrar lítillar, sem stóð ein sér uppi á hæð. Til allrar hamingju stóð hurðin opin í hálfa gátt, og skaust hann þar inn; ætlaði hann sér að láta þar fyrir berast, þangað til illviðrinu slotaði.

„Hér er best ég setjist fyrir úti í horni,“ sagði hann, „ég er orðinn dauðþreyttur, og mér er ekki vanþörf á dálítilli hvíld.“ Síðan settist hann niður, spennti greipar og las kvöldbænina sína, og fyrr en hann sjálfur af vissi, var hann sokkinn í svefn og drauma, á meðan úti fyrir gengu þrumur og eldingar.

Þegar hann vaknaði aftur, var komið miðnætti, og óveðrinu af létt, og lagði tunglskin inn um gluggann til hans. Á miðju kirkjugólfinu stóð opin líkkista með dauðum manni í, sem beið greftrunar. Jóhannes var alls ekki hræddur, því hann hafði góða samvisku og vissi vel, að hinir dauðu gera engum mein. Það eru hinir lifandi, vondu mennirnir, sem mein gera. Og nú vildi svo til, að tveir lifandi menn, og báðir illmenni, voru þarna hjá dauða manninum, sem borinn hafði verið í kirkjuna, svo hann stæði þar uppi til útfararinnar. Þeir vildu gera honum mein og ekki lofa honum að liggja í kistunni, heldur kasta honum út fyrir kirkjudyrnar, vesalings dauða manninum.

„Því viljið þið gera það?“ sagði Jóhannes, „það er illa gert og ljótt. Lofið honum að sofa í Jesú nafni.“

„Hvaða bull!“ sögðu illmennin, „hann hefur prettað okkur. Hann skuldaði okkur peninga og gat ekki borgað, og nú bætist þar á ofan, að hann er dáinn, svo við fáum ekki nokkurn skilding. Þess vegna skulum við hefna okkar á honum og það að marki; hann skal fá að liggja eins og hundur fyrir utan kirkjudyrnar.“

„Ég á ekki nema fimmtíu dali í eigu minni,“ sagði Jóhannes, „það er allur arfurinn minn, en það fé skal ég gjarnan gefa ykkur, ef þið viljið lofa mér því, upp á æru og trú, að þið skulið láta vesalings dauða manninn í friði. Mér leggst eitthvað til, þó ég hafi ekki þessa peninga. Ég er hraustur og heilsugóður, og guð mun hjálpa mér.“

„Jæja þá,“ sögðu illmennin, „fyrst þú borgar skuld hans, þá skulum við ekkert illt til hans leggja, á það geturðu reitt þig,“ og tóku þeir síðan við peningunum af Jóhannesi, skellihlógu að hjartagæsku hans og fóru leiðar sinnar. En Jóhannes hagræddi líkinu í kistunni, krosslagði á því hendurnar, kvaddi það og sneri svo ánægður á leiðina inn í stóra skóginn.

Allt umhverfis, þar sem tunglið náði að lýsa inn á milli trjánna, sá hann yndislega litla álfa vera að leika sér. Þeir létu það ekkert glepja sig þó hann kæmi; þeir vissu, að hann var góður maður og vammlaus, og það eru aðeins vondir menn, sem ekki fá að sjá álfana. Sumir þeirra voru ekki stærri en mannsfingur; höfðu þeir sítt hár og glóbjart með gullkömbum í til að halda því saman. Þeir hossuðu sér tveir og tveir á stóru daggardropunum, sem lágu á blöðunum eða á grasinu, þar sem það var hæst. Stundum valt dropinn niður, svo að þeir hröpuðu niður milli löngu grasstránna, og hlógu þá hinir smáálfarnir dátt og höfðu hátt um sig. Það var ofur skemmtilegt. Þeir sungu, og kannaðist Jóhannes þar við allar fallegu vísurnar, sem hann hafði lært, þegar hann var dálítill drengur. Stórar, marglitar kóngulær með silfurkórónur á höfðum voru í óða önn að spinna langar hengibrýr og hallir frá einum limgarðinum til annars, og þegar svo merlaði yfir hagvirki þetta af döggfallinu, þá varð það tilsýndar í tunglskininu eins og glitrandi gler. Á þessu gekk stöðugt, þangað til sólin kom upp. Þá skriðu álfarnir litlu inn í blómknappana, vindurinn tók í brýr þeirra og hallir og feykti þeim út í loftið eins og kóngulóarvefjum.

Nú var Jóhannes kominn út úr skóginum. Þá er kallað á eftir honum með sterkum karlmannsrómi: „Hæ, hæ! hvert ert þú að halda, lagsmaður?“

„Út í víða veröld,“ sagði Jóhannes. „Ég á hvorki föður né móður; ég er fátækur unglingspiltur, en guð minn góður mun hjálpa mér.“

„Ég ætla líka út í víða veröld,“ sagði ókunni maðurinn. „Hvernig líst þér á, að við báðir ferðumst saman?“

„Til er ég í það,“ sagði Jóhannes, og urðu þeir nú samferða. Fengu þeir fljótt mætur hvor á öðrum, því þeir voru gæðamenn báðir tveir. En Jóhannes fann fljótt, að ókunni maðurinn var honum stórum fremri að vitsmunum; hann hafði nálega farið um allan heim og kunni frá öllu að segja, sem hugsast getur.

Um það bil er sól var komin í hádegisstað, settust þeir báðir niður undir tré nokkru stóru til að neyta þar dagsverðar. Kom þar þá í sama bili gangandi kona nokkur öldruð. Hún var ellileg mjög og staulaðist hálfbogin við hækjustaf, en á bakinu bar hún knippi af viðarsprekum, sem hún hafði tínt saman í skóginum. Hún hafði krækt upp svuntunni, og sá Jóhannes gægjast út undan þrjá stóra sófla úr burkna- og pílviðarkvistum. Þegar konan var rétt komin að þeim, skriðnaði henni fótur; hún byltist til jarðar og hljóðaði upp yfir sig, því hún hafði fótbrotnað, vesalings gamla konan.

Jóhannes vildi þegar fyrir hvern mun, að þeir bæru hana heim til hennar, en ókunni maðurinn opnaði ferðatösku sína og tók upp úr henni krukku. Kvaðst hann hafa í henni áburð, sem undir eins gæti gert fót konunnar jafngóðan, svo að hún gæti sjálf gengið heim, alveg eins og hún hefði aldrei fótbrotnað. En það áskildi hann sér að launum, að hann fengi hjá henni sóflana þrjá, sem hún hafði í svuntu sinni.

„Dýr gerist nú læknishjálpin,“ sagði gamla konan og kinkaði kynlega kolli. Henni var ekki um að láta sóflana, en það var ekki heldur skemmtilegt fyrir hana að liggja þarna fótbrotin. Hún fékk því ókunna manninum sóflana, en hann reið áburðinum á fótinn, og jafnharðan stóð sú gamla upp og var stórum hraustari til gangs en áður. Svo mikið fékk áburðurinn að gert, enda fékkst hann ekki heldur í neinni lyfjabúð.

„Hvað ætlarðu að gera við sóflana?“ sagði Jóhannes við förunaut sinn.

„Þeir eru laglegir þessir þrír burknavendir,“ svaraði hann, „þeir eru einmitt eins og ég vil helst, því ég er undarlegur náungi.“

Síðan gengu þeir drjúgan spöl áleiðis.

„Nei, nú þykir mér hann þykkna upp,“ sagði Jóhannes og benti beint áfram, „tarna eru voðalegir skýbakkar.“

„Nei,“ sagði förunauturinn, „það eru ekki ský, það eru fjöll, stór og há fjöll, – svo geysihá, að þegar við erum komnir upp á tinda þeirra, þá erum við skýjum ofar, í hreinu og tæru upphimins lofti. Þar er dýrðlegt, máttu trúa. Á morgun er vonandi, að við verðum þangað komnir.“

En það var ekki eins nærri og sýndist. Þeir urðu að ganga eina dagleið enn, áður en þeir komust að fjöllunum. Tók þar við dimmur og gríðar hávaxinn skógur, og hamrabjörg voru þar svo ummálsmikil sem borgir væru. Það var ekki árennilegt að komast þar yfir, og því fóru þeir félagar í gistihús eitt til að hvíla sig og safna kröftum til göngunnar daginn eftir.

Í veitingastofunni stóru í gistihúsi þessu hafði flykkst saman fjöldi fólks, því þar var maður nokkur að skemmta með brúðuleikhúsi. Hann var einmitt nýbúinn að setja upp litla leikhúsið sitt, og fólkið sat hringinn í kring til að horfa á sjónleikinn, en langfremstur hafði sest slátrari einn gamall og digur og tekið þar besta sætið. Hundur hans, afargrimmilegur bolabítur, sat við hlið honum og glennti upp augun eins og aðrir.

Nú byrjaði sýningin, og var hún hin snotrasta, með kóng og drottningu í leiknum. Þau sátu í flauels hásæti með gullkórónur á höfðum og voru í dragsíðum glitklæðum; þau gátu það, þau voru nógu rík. Gullfallegar leikbrúður með augu úr gleri og mikið yfirskegg stóðu við allar dyr og tóku ýmist opið eða létu aftur, til þess að hreint loft kæmi inn í stofuna. Það var allra laglegasti sjónleikur og alls ekki neinn sorgarleikur, en einmitt í sömu andránni sem drottningin stóð upp og gekk fram eftir gólfinu – já, – hamingjan má vita, hvað bolabítur hefur verið að hugsa, – en af því að slátrarinn digri hélt ekki í hemilinn á honum, þá rauk hann beint í leikhúsið og beit yfrum mjóa mittið drottningarinnar, svo það hrökk í sundur. Það var ljóta slysið.

Vesalings maðurinn, sem stóð fyrir þessari leiksýningu, varð óttasleginn og sáraumur vegna drottningarinnar sinnar, því hún var langfallegasta leikbrúðan, sem hann átti, og nú hafði ótætis bolabíturinn brotið af henni höfuð og axlir. En á eftir, þegar fólkið var farið, sagði ókunni maðurinn, sem kominn var með Jóhannesi, að hann treysti sér til að gera við hana. Tók hann þá upp krukkuna sína og reið á leikbrúðuna smyrslunum, sem hann hafði læknað með gömlu konuna, þegar hún fótbrotnaði. Óðara en leikbrúðan var smurð, varð hún alheil aftur, já, hún gat meira að segja hreyft limi sína; það þurfti ekki að kippa í snúruna. Hún var eins og lifandi manneskja, nema að hún gat ekki talað. Maðurinn, sem brúðuleikhúsið átti, varð stórglaður; nú þurfti hann ekki að halda í þessa leikbrúðu, hún dansaði sjálfkrafa. Það gat engin hinna.

Þegar nótt var komin og allt fólkið í gistihúsinu var háttað, þá var einhver, sem stundi svo skelfing mæðilega og var þangað til að stynja, að allir fóru á fætur til þess að sjá, hver það væri. Sýningarmaðurinn gekk til litla leikhússins síns, því þaðan heyrðust stunurnar. Allar trébrúðurnar lágu hverjar innan um aðrar, kóngurinn og allir höfuðverðirnir, og það voru þeir sem andvörpuðu svo aumkunarlega. Þeir störðu með stóru augun, en þau voru úr gleri, sem fyrr er sagt; Þeim var svo innilega hugleikið, að þeir mættu verða smurðir eins og drottningin. En drottningin lagðist á kné, rétti upp skínandi gullkórónuna og sagði: „Þessa kórónu mína megið þér eiga, en smyrjið þið manninn minn og hirðfólkið mitt.“

Sýningarmaðurinn, sem leikbrúðurnar átti, fékk þá ekki tára bundist, því hann kenndi innilega í brjósti um leikbrúðurnar. Hann lofaði óðara ókunna manninum, að ef hann vildi smyrja fjórar eða fimm fallegustu brúðurnar sínar, þá skyldi hann láta hann fá alla þá peninga, sem hann fengi fyrir sýninguna næsta kvöld. En hinn sagðist ekkert setja upp fyrir það, hann væri ánægður, ef hann fengi stóra korðann, sem hann bæri sér við hlið. En sem hann hafði fengið korðann, þá smurði hann sex leikbrúður, og dönsuðu þær óðara og það svo listilega, að allar stúlkurnar í herberginu, sem á þetta horfðu, stóðust ekki lengur mátið og fóru með í dansinn. Ökumaðurinn og eldastúlkan dönsuðu, þjónninn og stofustúlkan, gestirnir allir, ofnskaran og eldtöngin, – en ofnskaran og eldtöngin duttu kylliflöt, þegar þær hoppuðu út á gólfið. Varð svo gleðskapur mikill um nóttina.

Morguninn eftir hélt Jóhannes af stað með förunaut sínum, og lögðu þeir upp á fjöllin háu, og lá leið þeirra um greniskóga mikla. Þeir komust svo hátt upp, að kirkjuturnarnir fyrir neðan þá urðu seinast tilsýndar eins og dálitlir rauðir dílar innan um allt hið græna; þeir sáu margar rastir frá sér, í staði, þar sem þeir höfðu aldrei komið. Aldrei hafði Jóhannes í einu horft yfir jafnmikið af fegurð þessa unaðslega heims. Sólin skein hlýtt úr fagurbláu heiðloftinu, og heyrði Jóhannes til veiðimannanna, er þeir þeyttu veiðihorn sín í fjalladölunum, og ómaði það svo yndisfagurt, að honum komu tár í augu af gleði. Hann fékk ekki orða bundist og sagði: „Góði guð minn! ó hvað þú ert oss öllum góður að hafa gefið oss alla þessa fegurð og indæli hér í heiminum.“

Förunauturinn stóð einnig með spenntar greipar og horfði yfir skógana og borgirnar, sem blöstu við í sólskininu. Í sama bili gall við undurfagur hljómur yfir höfði þeirra, þeir litu upp fyrir sig og sáu stóra álft á flugi fyrir ofan sig. Hún var fögur mjög, og söngur hennar svo frábær, að slíkan söng höfðu þeir aldrei heyrt til nokkurs fugls. En smám saman dró úr sönghljóðunum; álftin beygði höfuðið og hneig seint og hægt niður að fótum þeirra og lá þar steindauð.

„Tveir aðrir eins vængir og þessir álftarvængir,“ sagði förunauturinn, „eru margra peninga virði; þá ætla ég að hirða. Nú sérðu, hvort það var ekki gott, að ég fékk korðann.“ Hjó hann svo í einu höggi vængina af dauðu álftinni. Þá ætlaði hann sér að eiga.

Nú ferðuðust þeir margar, margar mílur áleiðis yfir fjöllin, þangað til þeir sáu fram undan sér stóra borg með fjöldamörgum turnum. Glitruðu turnarnir í sólskininu sem á silfur sæi, og í miðri borginni stóð skrautleg marmarahöll, og þar bjó konungurinn.

Þeir Jóhannes og förunauturinn vildu nú ekki fara inn í borgina þá þegar, heldur stöldruðu þeir við í gistihúsi einu utan borgar til þess að búa sig; þeir vildu vera ásjálegir, þegar þeir sýndu sig á strætum borgarinnar. Gestgjafinn sagði þeim, að kóngurinn væri mesti gæðamaður, sem aldrei gerði nokkrum manni mein, en þegar hann minntist á dóttur hans, þá bað hann guð að hjálpa sér; hún væri hið mesta forað. Nógu falleg væri hún samt, ekki vantaði það, engin væri eins fríð og yndisleg eins og hún, en hvað stoðaði það? Hún væri argasta galdrakind, og hún væri orsök í, að svo margir ágætir kóngssynir hefðu látið líf sitt. Hún hefði gefið öllum mönnum til leyfis að biðja sín, og mætti hver koma sem vildi, hvort heldur kóngssonur væri eða húsgangur, það stæði ekki á neinu. Hann ætti aðeins að geta sér til um þrennt, sem hún spyrði hann um. Gæti hann það, þá skyldi hún giftast honum og hann verða konungur yfir öllu landinu, þegar faðir hennar dæi, en gæti hann ekki getið rétt til um hina þrjá hluti, þá léti hún hengja hann eða hálshöggva. Svona ill og örg væri þessi fríða kóngsdóttir. Faðir hennar, kóngurinn gamli, væri svo hryggur af þessu, en hann gæti ekki bannað henni að sýna af sér þessa vonsku, því hann hefði einu sinni sagt, að hann vildi ekki skipta sér minnstu vitund af kærustum hennar, hún gæti haft það allt eins og hún sjálf vildi. Og í hvert sinn, sem einhver kóngssonur hefði komið og átt að leysa úr spurningum hennar, þá hefði hann ekki getað ráðið fram úr þeim, og hefði hann þá verið hengdur eða hálshöggvinn, og viðkvæðið verið, að hann hefði verið varaður við í tíma, hann hefði getað látið ógert að biðla. Gamli kóngurinn væri svo raunamæddur út af þessum hörmungum, að hann legðist jafnan einn dag á árinu á bæn með öllum dátum sínum og bæði til guðs, að dóttir sín mætti taka sinnaskiptum, en hún væri nú ekki rétt á því. Gömlu konurnar, sem brennivín drykkju, lituðu það svart áður en þær drykkju það, til þess að votta sorg sína, og hvernig ættu þær að geta gert betur?

„Sú fjárans kóngsdóttir!“ sagði Jóhannes, „hún ætti að komast undir vöndinn; þess væri henni ekki vanþörf. Væri ég í gamla kóngsins sporum, þá skyldi hún fá ósvikna ráðningu.“

Í sama bili heyrðu þeir fólkið fyrir utan hrópa húrra. Kóngsdóttirin fór þar fram hjá, og var það sannast að segja, að svo var hún fríð, að allir gleymdu, hvað hún var vond; þess vegna hrópuðu þeir húrra. Í för með henni voru tólf fríðar yngismeyjar og riðu svörtum hestum; voru þær á hvítum silkikjólum og héldu á gull-túlípönum. Sjálf reið kóngsdóttirin fannhvítum hesti, sem skreyttur var með demöntum og rúbínum. Reiðbúningur hennar var af skíru gulli gjör, og keyrið, sem hún hélt á í hendinni, var tilsýndar eins og sólargeisli; gullkórónan á höfði hennar glóði sem stjarna, og skikkjan var saumuð saman úr þúshundruð fiðrildavængjum. En ekki var samt búningsfegurðin mikið í samanburði við fríðleik kóngsdótturinnar sjálfrar.

Þegar Jóhannes sá hana, blóðroðnaði hann í framan og gat varla komið upp nokkru orði, enda var hún alveg eins í sjón og fallega stúlkan með gullkórónuna, sem hann dreymdi sömu nóttina og faðir hans dó. Honum sýndist hún svo óumræðilega falleg, og gat ekki að því gert, að honum þótti undurvænt um hana. „Það getur ekki verið satt,“ sagði hann, „að kóngsdóttirin sé illskufull galdrakind, sem hengi menn eða hálshöggvi, þegar þeir fá ekki getið þess, sem hún leggur fyrir þá. Og fyrst nú hverjum manni er leyfilegt að biðja hennar, enda aumasta húsgangi, þá fer ég upp í höllina; ég verð að gera það, ég get ekki annað.“

Allir sögðu við hann, að það mætti hann ekki gera, það mundi áreiðanlega fara fyrir honum eins og öllum hinum. Förunauturinn latti hann þess líka, en Jóhannes var fastur á því, að vel mundi takast, burstaði skóna sína og kjólinn sinn, þvoði sér um andlit og hendur, kembdi fagra hárið sitt glóbjarta, sneri síðan aleinn til borgarinnar og gekk rakleiðis til kóngshallarinnar.

„Kom inn,“ sagði kóngurinn gamli, þegar Jóhannes drap á dyr. Jóhannes lauk upp, og kom gamli kóngurinn á móti honum í sloppnum sínum og með útsaumaða morgunskó á fótunum; hann hafði gullkórónuna sína á höfði, veldissprotann í annarri hendi, en gulleplið í hinni. „Bíddu ögn,“ sagði hann og mjakaði eplinu upp í handarkrikann til þess að geta rétt Jóhannesi höndina. En undir eins og hann heyrði, að hann væri kominn í biðils erindum, þá kom upp fyrir honum svo mikill grátur, að bæði sprotinn og eplið féll niður á gólfið, og varð hann að þurrka sér um augun á sloppnum sínum. Vesalings gamli kóngur!

„Hættu við það,“ sagði hann, „það fer illa fyrir þér, eins og öllum hinum. Nú skaltu sjálfur sjá,“ og þar með leiddi hann Jóhannes inn í lystigarð kóngsdótturinnar. Þar var hræðilegt umhorfs. Uppi í hverju tré héngu þetta þrír eða fjórir kóngssynir, sem biðlað höfðu til kóngsdótturinnar og ekki fengið getið þess, sem hún hafði fyrir þá lagt. Við hvern vindgust skrönglaði í öllum beinagrindunum, svo að smáfuglarnir urðu hræddir og þorðu aldrei inn í þann garð að koma. Öll blóm voru bundin upp við mannabein, í staðinn fyrir blómpinna, og í urtapottunum lágu helglottandi hauskúpur dauðra manna. Það var dáfallegur garður fyrir kóngsdóttur, eða hitt heldur!

„Þarna geturðu séð,“ sagði kóngurinn gamli, „það mun fara fyrir þér eins og öllum hinum, sem þú hér mátt sjá. Hættu því heldur við; þú leiðir yfir mig mestu ófarsæld, ef þú gerir það, það segi ég satt, því ég tek mér það svo dauðans nærri.“

Jóhannes kyssti á hönd góða kóngsins gamla og sagði, að allt mundi vel fara, því sér þætti svo vænt um blómarósina hana dóttur hans.

Í sama bili kom kóngsdóttirin sjálf ríðandi inn í hallargarðinn með öllum fylgimeyjum sínum. Gengu þeir þá út til hennar og buðu henni góðan daginn. Falleg var hún, það mátti nú segja; hún tók í höndina á Jóhannesi og fyrir það tilvik þótti honum enn vænna um hana, og hugsaði með sér, að það næði engri átt, að hún væri óhræsis galdrakind, eins og altalað var. Var nú gengið upp í hallarsalinn, og þjónustusveinarnir báru um sykraða ávexti og piparhnetur, en gamli kóngurinn var svo sorgbitinn, að hann gat einskis neytt, og þess utan voru piparhneturnar of harðar fyrir hann undir tönnina, svo að hann vann ekki á þeim.

Nú var fastmælum bundið, að Jóhannes skyldi koma upp í höllina morguninn eftir; skyldu þá dómararnir vera þar samankomnir og allt ráðið til þess að heyra, hvernig honum tækist að geta. Ef honum heppnaðist það vel, þá átti hann að koma tvisvar enn, en það hafði til þessa aldrei komið fyrir, að nokkur hefði átt kollgátuna í fyrsta sinn, og höfðu því allir orðið að láta lífið.

Jóhannes var alls ekki hugsjúkur um, hvernig fara mundi, það var öðru nær, hann var hinn glaðasti, hugsaði ekki nema um kóngsdótturina yndislegu og var fulltrúa um, að góður guð mundi hjálpa sér, en hvernig, – það vissi hann ekki né vildi um það hugsa. Hann dansaði fremur en hann gengi eftir þjóðveginum, þegar hann fór aftur úr borginni til gistihússins, þar sem förunautur hans beið eftir honum.

Hann ætlaði aldrei að verða búinn að segja frá því, hvað kóngsdóttirin væri falleg. Hann eirði sér ekki fyrir óþreyju eftir næsta deginum, er hann átti að ganga í höllina og reyna sig á getspeki.

En förunauturinn hristi höfuðið og lá sárilla á honum. „Mér þykir svo vænt um þig,“ sagði hann, „við hefðum getað verið lengi saman ennþá, og nú á ég að missa þig svona fljótt. Vesalings, elsku Jóhannes! ég gæti grátið, en ég vil ekki spilla gleði þinni það kvöldið, sem ef til vill verður hið síðasta í okkar samverutíma. En nú skulum við vera glaðir og kátir. Á morgun, þegar þú ert horfinn, fæ ég nógan tímann til að gráta.“

Nú var það alspurt um borgina, að nýr biðill væri kominn til kóngshallarinnar, og var því harmur mikill meðal borgarbúa. Leikhúsinu var lokað, allar kryddbrauðs-sölukonurnar vöfðu svörtum ræmum um sykurgrísina sína, kóngurinn og prestarnir lögðust á bæn í kirkjunum. Það var almennur harmur, því allir töldu víst, að Jóhannesi mundi ekki farnast betur en hinum biðlunum, sem á undan höfðu verið.

Seint um kvöldið lét förunauturinn hita handa þeim púns í kollu og sagði við Jóhannes, að nú skyldu þeir gleðja sig almennilega og drekka kóngsdótturinnar skál. En þegar Jóhannes hafði drukkið tvö glös, varð hann svo syfjaður, að hann gat með engu móti haldið sér uppi; hann mátti til að sofna. Förunauturinn tók hann upp af stólnum með mestu hægð og lagði hann í rúmið, og þegar svo aldimmt var orðið af nóttu, þá tók hann báða stóru vængina, sem hann hafði höggvið af álftinni, og batt þá fasta við axlir sér; stærsta sóflinum, er hann hafði fengið hjá konunni, sem fótbrotnaði, stakk hann í vasa sinn, lauk upp glugganum og flaug á leið inn yfir borgina, beint til hallarinnar; settist svo fyrir í skoti undir glugga þeim, er var á svefnherbergi kóngsdótturinnar.

Allt var grafkyrrt í borginni, og nú sló klukkan, er einn fjórðungur lifði tólftu stundar. Þá laukst upp glugginn, og út flaug kóngsdóttirin í stórri, hvítri kápu með langa svarta vængi yfir borgina og stefndi á stórt fjall; en förunauturinn brá yfir sig hulinshjálmi, svo að hún gat alls ekki séð hann, flaug á eftir henni og lét ganga á henni sóflinn svo fast að blæddi undan. Það voru ljótu hamfarirnar, sem þau fóru bæði gegnum loftið. Stóð vindurinn í kápuna, svo að hún þandist eins og stór seglvoð út til allra hliða, og skein tunglið í gegnum hana.

„Skárra er það nú haglið,“ sagði kóngsdóttirin við hvert högg, sem á henni dundi, en það var henni rétt mátulegt.

Loksins var hún komin út að fjallinu og drap högg á dyr. Það var sem reiðarþruma glumraði, þegar fjallið laukst upp, og kóngsdóttirin gekk inn. Förunauturinn fór á eftir henni, öllum ósýnilegur undir hulinshjálminum. Gengu þau nú eftir víðum göngum og löngum. Sindruðu veggirnir þar af kynlegum neistagangi, en ekki voru neistarnir annað en þúsundmargar kóngulær, sem runnu múrinn upp og ofan og lýstu sem eldur brennandi. Nú komu þau í stóran sal, er gerður var af silfri og gulli, og glóðu þar á veggjunum rauð og blá blóm, á stærð við sólsekvíur, en þau blóm var enginn kostur að taka, því leggirnir undir þeim voru hryllilegir eiturormar, og öll blómin voru eldslogar, sem stóðu út úr ginum þeirra. Allt loftið var glitsett skínandi ljósormum og himinbláum leðurblökum, sem böðuðu út örþunnum vængjunum, og var það stórfurðulegt að líta. Á miðju gólfinu stóð hásæti eitt, sem hvíldi á fjórum hestabeinagrindum, með aktygjaólum á úr eldkóngulóm, en hásætið sjálft var úr mjólkurhvítu gleri, og sessurnar í því voru svartar mýslur, sem bitu hver í hala annarrar. Uppi yfir hásætinu var yfirtjald úr rósrauðum kóngulóarvefjum, og voru vefirnir alsettir grænum smáflugum ljómandi fögrum, er blikuðu sem gimsteinar væru. Í hásætinu miðju sat seiðkarl ófrýnilegur með kórónu á höfði og sprota í hendi. Hann kyssti kóngsdótturina á ennið og setti hana í hásætið hjá sér. Byrjaði nú sönglistin. Stórar svartar engisprettur léku á munnhörpur, og uglan barði sig á kviðinn í bumbu stað, því hún var bumbulaus. Var þetta fremur skringilegur samsöngur. Ofurlitlir álfar með hrævarelda á húfunum dönsuðu hringinn í kring í salnum. Förunautinn gat enginn séð, hafði hann farið bak við hásætið og sá þaðan og heyrði allt, hvað fram fór. Hirðfólkið, sem nú fór líka að koma inn í salinn, var einkar fínt og fyrirmannlegt, en ekki gat það dulist neinum, sem vel var sjáandi, hvernig því var háttað. Það fólk var ekki annað en kústsköft með kálhöfuð á endunum, sem seiðskrattinn hafði galdrað líf í og búið skrautklæðum. En það mátti alveg á sama standa, því það var ekki til annars en viðhafnar hvort sem var.

Þegar búið var að dansa um stund, sagði kóngsdóttirin seiðkarlinum, að nú væri kominn til sín nýr biðill, og spurði hann, hvað hún ætti að hugsa um, til þess að láta biðilinn geta þess morguninn eftir, þegar hann kæmi í höllina.

„Heyrðu,“ sagði seiðkarlinn, „nú skal ég segja þér nokkuð. Þú átt að velja eitthvað afar auðvelt, því það dettur honum síst í hug. Hugsaðu um annan skóinn þinn. Þess mun hann ekki fá getið. Láttu svo höggva af honum höfuðið, en gleymdu ekki, þegar þú kemur hingað til mín aftur næstu nótt, að færa mér úr honum augun, því þau ætla ég að éta.“

Kóngsdóttirin hneigði sig djúpt og kvaðst ekki mundu gleyma augunum. Seiðkarlinn lauk þá upp fjallinu og flaug hún heim aftur, en förunauturinn flaug á eftir henni og lamdi hana svo óþyrmilega með sóflinum, að hún stundi þungan undan þeirri voðalegu haglhríð og flýtti sér af fremsta megni að komast inn um gluggann í svefnherbergi sitt. En förunauturinn flaug aftur til gistihússins, þar sem Jóhannes var, og hitti hann sofandi. Leysti hann þá af sér vængina og lagði sig líka fyrir upp í rúm, því hann var þreyttur, sem von var til.

Jóhannes vaknaði árla næsta morgun, og reis þá förunauturinn upp jafnsnemma og sagði honum, að þessa nótt hefði sig dreymt mjög svo undarlegan draum um kóngsdótturina og annan skóinn hennar, og beiddi hann fyrir alla muni að spyrja, hvort kóngsdóttirin hefði ekki hugsað um annan skóinn sinn. Því það var þetta, sem hann hafði heyrt seiðkarlinn segja í fjallinu, en hann vildi ekki láta Jóhannes vita neitt meira um það.

„Ég get eins vel spurt um það eins og eitthvað annað,“ sagði Jóhannes, „ef til vill hefur þig dreymt hárrétt, því alltaf er ég þeirrar trúar, að drottinn muni hjálpa mér. En ég ætla samt að kveðja þig, því geti ég skakkt, þá fæ ég aldrei að sjá þig framar.“

Eftir það kveðjast þeir með kossi, og gengur Jóhannes til borgarinnar og kemur í konungshöllina. Allur salurinn var fullur af fólki; dómararnir sátu í hægindastólum og hvíldu höfuðin á dúnsængum, því þeir höfðu svo mikið um að hugsa. Gamli kóngurinn stóð og þurrkaði sér um augun með hvítum vasaklút. Og nú gekk inn kóngsdóttirin, ennþá yndislegri í sjón en daginn áður og heilsaði öllum svo ástúðlega, en Jóhannesi rétti hún höndina og sagði: „Góðan daginn og komdu nú sæll!“

Nú átti Jóhannes að geta, hvað hún hefði verið að hugsa um. Leit hún þá svo vinarhýrum augum til hans, að það var sitt hvað, en óðara en hann hafði nefnt orðið „skó“, þá hvítnaði hún upp í framan og skalf frá hvirfli til ilja, en það stoðaði hana ekki grand, því að hann hafði getið rétt.

Herra trúr, hvað gamli kóngurinn varð feginn! hann steypti stömpum af fögnuðinum og allir klöppuðu honum lof í lófa og Jóhannesi, sem getið hafði í kollinn þegar í fyrsta sinn.

Förunauturinn varð himinlifandi glaður, þegar honum var sagt, hversu vel hefði farið, en Jóhannes spennti greipar og þakkaði góðum guði, treystandi honum, að hann mundi vissulega hjálpa sér í bæði hin skiptin. Daginn eftir átti hann að geta aftur.

Kvöldið þetta leið eins og kvöldið áður. Þegar Jóhannes var sofnaður, flaug förunauturinn á eftir kóngsdótturinni út til fjallsins og flengdi hana enn fastara en í fyrra skiptið, því að þessu sinni hafði hann tekið með sér tvo sófla; enginn gat séð hann, en hann sá og heyrði allt. Kóngsdóttirin ætlaði að hugsa um hanskann sinn, og sagði förunauturinn Jóhannesi það og lét sem sér hefði birst það í draumi. Jóhannes gat rétt, og varð þá mesti fögnuður í höllinni. Hirðin öll steypti stömpum, eins og hún hafði séð kónginn gera í fyrra skiptið, en kóngsdóttirin lá í legubekk og fékkst ekki til að mæla orð. Nú var allt undir því komið, að Jóhannes gæti rétt í þriðja sinn. Tækist honum það, þá átti hann að fá kóngsdótturina fögru fyrir konu og erfa allt kóngsríkið, þegar gamli kóngurinn félli frá, en gæti hann skakkt, þá átti hann lífið að láta og seiðkarlinn að éta fallegu bláu augun hans.

Kvöldið áður fór Jóhannes snemma að hátta, las kvöldbænina sína og sofnaði væran, en förunauturinn spennti vængina á bak sér og korðann við hlið sér, tók með sér alla sóflana þrjá og flaug til hallarinnar.

Nóttin var koldimm og stórviðri, svo að þakhellurnar fuku af húsunum, og trén í garðinum, þar sem beinagrindurnar héngu, svignuðu fyrir storminum eins og sefstönglar; hver eldingin rak aðra, og þrumugnýrinn var eins og samfelld skrugguduna, sem ekki varð lát á liðlanga nóttina. Nú laukst upp glugginn og kóngsdóttirin flaug út. Hún var bleik sem hel, en hún hló að illviðrinu, eins og henni þætti það ekki nógu svæsið, hvíta kápan hennar þyrlaðist um í loftinu eins og segl á stórskipi, en förumaðurinn flengdi hana svo snarplega með sóflunum þremur, að dreyrði undan, og féllu blóðdropar til jarðar, og að lokum var það með naumindum, að hún gæti flogið. Loksins komst hún út að fjallinu.

„Mikið er haglið og stormurinn,“ sagði hún, „aldrei hef ég verið úti í öðru eins veðri.“

„Það má líka fá of mikið af góðu,“ sagði seiðkarlinn. Hún sagði honum nú, að Jóhannes hefði einnig getið rétt í annað sinn, og ef hið sama yrði uppi á teningnum næsta morgun, þá hefði hann unnið, og þá gæti hún aldrei framar komið til hans í fjallinu og aldrei framið slíkar fítonsandalistir sem að undanförnu, og þess vegna væri hún frá sér af harmi.

„Hann skal aldrei geta þess,“ sagði seiðkarlinn. „Ég skal hugsa upp eitthvað það, sem honum hefur aldrei dottið í hug; hann mætti þá vera fjölkunnugri en ég er sjálfur, ef svo væri. En nú skulum við láta liggja vel á okkur.“ Að svo mæltu tók hann í báðar hendur kóngsdótturinnar, og dönsuðu þau hringinn í kring með öllum þeim smáálfum og hrævareldum, sem í salnum voru. Með sömu kæti hoppuðu kóngulærnar upp og ofan á veggjunum. Það var eins og neistar sindruðu úr eldblómunum, uglurnar börðu bumbu, veggjatítlurnar tístu og engispretturnar blésu á munnhörpu. Það var dansgleði í lagi.

Þegar þau voru nú búin að dansa nógu lengi, varð kóngsdóttirin að fara heim, því annars hefði þess orðið vart í höllinni að hana vantaði. Seiðkarlinn kvaðst skyldu fylgja henni, svo að þau gætu þá verið saman þeirri stundinni lengur.

Þau flugu þá af stað í illviðrinu, og förunauturinn hamaðist svo á bökum þeirra með þremur vöndunum, að þeir voru nálega gjörslitnir; aldrei hafði seiðkarlinn verið úti í annarri eins haglhríð. Kveður hann nú kóngsdótturina fyrir utan höllina og hvíslar að henni um leið: „Hugsaðu um höfuð mitt,“ en förunauturinn heyrði það, og í sömu svifunum, er kóngsdóttirin sveif inn um gluggann í svefnherbergi sitt og seiðkarlinn ætlaði að snúa við, þá þreif förunauturinn í síða skeggið hans svarta, brá korðanum og hjó af honum hausinn ófrýna að aftanverðu niður við axlir, svo að seiðkarlinn sá það ekki einu sinni sjálfur. Búknum fleygði hann út í tjörn til fiskanna, en höfðinu dýfði hann niður í vatnið, batt svo um það silkivasaklútnum sínum, fór með það í gistihúsið og lagði sig til svefns.

Morguninn eftir fékk hann Jóhannesi vasaklútinn, en sagði honum, að ekki mætti hann leysa klútinn, fyrr en kóngsdóttirin spyrði, hvað það væri, sem hún hefði hugsað um.

Það var svo margt fólk í hallarsalnum, að húsfyllir var og maður stóð við mann. Ráðgjafarnir sátu í mjúkum hægindastólum, og kóngurinn gamli var á nýjum fötum; gullkórónan hans hafði verið fægð og sprotinn líka, og var það skrautlegt á að líta, en kóngsdóttirin var náföl og á kolsvörtum kjól, eins og hún ætti að vera við jarðarför.

„Hvað var ég að hugsa um?“ sagði hún við Jóhannes, og í sama bili leysti hann klútinn og skelfdist mjög, er hann sá hið ófrýnilega höfuð seiðkarlsins. Alla hryllti við að sjá það, því það var ógurlegt ásýndum, en kóngsdóttirin sat eins og steinlíkneskja og gat ekki komið upp nokkru orði. En að lokum stóð hún upp og rétti Jóhannesi höndina, því hann hafði getið rétt; hún leit ekki upp á nokkurn mann, en varp öndinni mæðilega og sagði: „Þú ert nú héðan af herra minn; í kvöld munum við halda brúðkaup okkar.“

„Þetta líkar mér,“ sagði gamli kóngurinn, „svona á það að vera.“ Allt fólkið æpti fagnaðaróp, varðliðið fór með hljóðfæraslætti um borgarstrætin, klukkunum var hringt og kryddbrauðs-sölukonurnar tóku svörtu ræmurnar af sykurgrísunum, því nú var gleði á ferðum. Þrír steiktir uxar fylltir öndum og hænsnum voru settir fram á miðju torginu, og mátti hver sem vildi skera sér bita; gosbrunnarnir gusu indælasta víni, og ef keypt var einskildings kringla hjá bakaranum, þá fengust sex stórar bollur í kaupbæti með rúsínum í.

Um kvöldið var borgin skrautlýst; dátarnir skutu fallbyssuskotum og drengirnir hvellbaunum og púðurkerlingum, og borðað var og drukkið þar efra í höllinni, klingt með glösum og hreyfðir fæturnir; allir hinir tignu herrar og yndislegu hefðarmeyjar, allt þetta dansaði hvað við annað, og mátti heyra langar leiðir er sungið var:

Hér eru margar meyjar snjallar,

sem munar helst í snúning nú:

Fjörug sönglist fram oss kallar,

fagra stúlka! við mér snú!

Dönsum óspart, dönsum í þrá,

uns detta sólar skónum frá.

En kóngsdóttirin var galdrakind enn sem áður, og þótti ekkert vænt um Jóhannes. Eftir því mundi förunauturinn, og fékk hann Jóhannesi því þrjár fjaðrir úr álftarvængjunum og dálítið glas með nokkrum dropum í. Hann sagði honum, að hann skyldi láta setja stórt baðker fullt af vatni hjá brúðarhvílunni og láta svo í fjaðrirnar og dropana. Þegar svo kóngsdóttirin ætlaði að stíga upp í hvíluna, þá skyldi hann stjaka dálítið við henni, svo að hún dytti niður í vatnið; skyldi hann færa hana þar í kaf þrisvar sinnum, og mundi hún þá losna við fjölkynngi sína og unna honum hugástum.

Jóhannes gerði allt eins og förunauturinn hafði sagt honum fyrir; hljóðaði kóngsdóttirin hástöfum, er hann færði hana í kaf, og braust um í höndunum á honum; var hún þá í líki kolsvartrar álftar með eldtindrandi augum. Þegar hún kom upp í annað sinn, var hún orðin að hvítri álft, nema hvað einn hringur svartur var um háls hennar. Jóhannes bað þá heitri bæn til guðs og kaffærði fuglinn í þriðja sinn, og varð hann þá í sömu svipan að yndislegustu kóngsdóttur. Var hún þá enn fríðari en áður og þakkaði honum með tárin í augunum fyrir það, að hann hefði leyst sig úr álögum.

Morguninn eftir kom kóngurinn gamli með öllu hirðfólki sínu og gekk ekki á öðru en hamingjuóskum langt fram á dag. Síðastur allra kom förunauturinn með stafinn í hendi og töskuna á baki. Jóhannes kyssti hann mörgum kossum og sagði, að nú mætti hann ekki fara frá sér, hann yrði að staðnæmast hjá sér, því honum ætti hann alla sína hamingju að þakka. En förunauturinn hristi höfuðið og sagði blítt og vingjarnlega: „Nei, nú er minn tími á enda. Ég hef ekki gert annað en borga skuld mína. Manstu eftir dauða manninum, sem vondu mennirnir vildu illt gera? Þú gafst aleigu þína til þess að honum veittist ró í gröf sinni. Ég er dauði maðurinn.“

Brúðkaupið stóð nú í heilan mánuð. Þau Jóhannes og kóngsdóttir unnust mjög, og gamli kóngurinn lifði marga ánægjulega daga og lét börn þeirra ríða á kné sínu og leika sér að ríkissprota sínum, en Jóhannes varð kóngur yfir öllu ríkinu.

Brellni drengurinn

Einu sinni var gamalt skáld, – gamalt skáld, sem var stakasta góðmenni. Eitt kvöld, er hann sat heima hjá sér, gerði úti fyrir hræðilegt illviðri með dynjandi hellirigningu, en skáldið sat makindalega í hlýindunum við ofninn sinn, og logaði vel í honum; heyrðist kraum-suða í eplum, sem látin höfðu verið ofan á hann og áttu að steikjast.

„Það verður ekki nokkur þurr þráður á vesalingunum, sem úti eru í þessu veðri,“ sagði skáldið, sem var svo einstakt góðmenni.

„Æ, ljúktu upp fyrir mér, ég er holdvotur,“ kallaði drenghnokki nokkur úti fyrir. Hann grét og barði á dyrnar, en regnið streymdi úr loftinu, og vindurinn tók í, svo að allir gluggar gjöktu.

„Vesalingur litli!“ sagði skáldið gamla, gekk til dyra og lauk upp. Úti stóð ofurlítill drengur; hann var allsnakinn, og vatnið rann niður af síða hárinu hans fagurgula. Hann nötraði af kulda, og hefði hann ekki komist inn, þá mundi hann víst hafa orðið til í þessu vonskuveðri.

„Vesalingur litli!“ sagði skáldið gamla og tók í hönd hans. „Komdu nú til mín, ég skal verma þig. Þú skalt fá vín og epli, því þú ert gullfallegur drengur.“

Hann var það líka. Augun voru eins og tvær skærar stjörnur, og þó að vatnið rynni úr gulu lokkunum hans, þá liðuðust þeir samt eins fagurlega fyrir því. Hann var líkastur dálitlu engilbarni, en fölur af kulda og skjálfti í öllum limum hans. Hann bar í hendi boga, sem var prýðisfallegur, en hafði skemmst í rigningunni. Allir litirnir á hinum fögru örvum drengsins höfðu runnið saman, þegar þær vöknuðu.

Skáldið gamla settist við ofninn, setti litla drenginn á kné sér, kreisti vatnið úr lokkum hans, vermdi hendur hans í lúkum sínum og heitti handa honum sætt vín. Þá náði drengurinn sér, varð rjóður í kinnum, stökk niður á gólfið og dansaði kringum skáldið gamla.

„Þú ert kátur drengur,“ sagði skáldið gamla. „Hvað heitirðu?“

„Ég heiti Amor,“ svaraði hann. „Þekkirðu mig ekki? Þarna liggur boginn minn; af honum kann ég að skjóta, – skaltu vita. Sko, nú skánar aftur veðrið úti; það er komið tunglskin.“

„En boginn þinn er skemmdur,“ sagði skáldið gamla. „Það væri skaði,“ sagði litli drengurinn, tók upp bogann og hugði að honum. „O, hann er orðinn þurr að heita má, hefur ekkert skemmst, góð þensla í strengnum; nú ætla ég að reyna hann.“ Og óðara spennti hann bogann, dró ör fyrir odd, miðaði og skaut beint í hjarta skáldsins gamla. „Þarna geturðu séð, að boginn minn var ekki skemmdur,“ sagði hann og hljóp sína leið skellihlæjandi. Skárri var það nú brellnin í drengnum að skjóta ör í skáldið gamla, sem hafði hleypt honum inn í hlýju stofuna sína, verið svo góður við hann og gefið honum indælasta vín og besta epli.

Skáldið góðhjartaða lá á gólfinu og grét. Hann var skotinn beint í hjartað og sagði: „Fý! hvað hann er brellinn drengur, þessi Amor, það skal ég segja öllum góðu börnunum, svo þau vari sig og leiki sér aldrei við hann, því hann gerir þeim mein.“

Öll góðu börnin, stúlkurnar og drengirnir, sem hann sagði frá þessu, vöruðu sig á viðsjálsgripnum Amor, en hann lék samt á þau, því hann var svo útfarinn og sniðugur. Þegar stúdentarnir koma frá fyrirlestrum með bók undir hendinni, þá hleypur hann við hliðina á þeim og er þá á svörtum kjól. Þeir geta alls ekki þekkt hann, taka hann við hönd sér og ímynda sér, að hann sé stúdent eins og þeir, en þá sætir hann lagi og stingur örinni í brjóst þeim. Þegar fermingarstúlkurnar koma frá prestinum og þegar þær standa frammi á kirkjugólfinu, þá er hann á hælunum á þeim. Já, hann er sí og æ á hælum manna. Hann er á hlaupum í kóngshallargarðinum og á borgarveggjunum; meira að segja, einu sinni hefur hann skotið hann föður þinn og hana móður þína beint í hjartað. Spurðu þau um það og heyrðu, hvað þau segja. Já, hann er slæmur drengur, þessi Amor, það er best fyrir þig að eiga aldrei neitt við hann. Hann eltir allt fólk á röndum, og hvernig líst þér á? Einu sinni lagði hann ör á streng og skaut hana ömmu gömlu, en það er langt síðan, það er búið að vera, en öðru eins og því gleymir hún aldrei. Fý! Amor er slæmur. En nú þekkirðu hann og veist, hvað hann er brellinn, drengurinn sá.

Murusóleyin

Taktu nú eftir.

Úti á landsbyggðinni, fast við veginn, var sumarbýli nokkurt; þú hefur víst einhvern tíma séð það sjálfur; fyrir framan er dálítill blómgarður með rimlagirðingu. Þar rétt hjá í vegarbrúninni, mitt í grængresinu, óx dálítil murusóley. Sólin skein allt eins hlýtt og fagurt á hana eins og stóru skrautblómin inni í garðinum, og þess vegna óx hún dag frá degi. Einn morgun stóð hún útsprungin með blöðunum sínum smáu og skínandi hvítu, sem sitja eins og geislar kringum litlu gulu sólina innan í. Hún var ekki að setja það fyrir sig, að enginn lifandi maður leit við henni þarna í grasinu; nei, hún var svo ánægð; hún sneri sér beint framan í heita sólina, mændi upp til hennar og hlýddi á lævirkjann, sem söng uppi í loftinu.

Murusóleyin var svo sæl og ánægð með sjálfri sér sem helgidagur væri, og var þó mánudagur. Öll börn voru í skóla, og meðan þau sátu á bekkjunum og voru eitthvað að læra, þá sat hún á litla, græna leggnum sínum og var að læra það af sólinni og öllu í kringum sig, hversu guð er góður, og fannst henni lævirkinn syngja svo skýrt og fagurlega allt það, sem hún fann til í þegjanda hljóði. Og murusóleyin mændi með eins konar lotningu upp til fuglsins, sem átti svo gott, að hann gat sungið og flogið, en ekkert angraðist hún af því, að hún gat það ekki sjálf. „Ég sé og heyri,“ hugsaði hún með sér, „sólin skín á mig og vindblærinn kyssir mig; ó, hvað mér hefur verið mikið gefið.“

Fyrir innan rimlagirðinguna stóðu mörg státin mikilsháttar blóm; því minna sem þau ilmuðu, því meira reigðust þau. Peónarnir þeyttu sig út til þess að verða stærri en rósin, en það er ekki allt undir stærðinni komið. Túlípanarnir voru ljómandi litfagrir, en þeir vissu líka af því og stóðu svo keikir, til þess að eftir sér yrði tekið. Þeir tóku alls ekki eftir murusóleynni ungu fyrir utan, en hún horfði því meira á þá og hugsaði með sér: „En hvað þeir eru ríkir og fallegir! og það veit ég, að ofan til þeirra muni fuglinn góði fljúga og heimsækja þá. Hamingjunni sé lof, að ég stend svo nálægt hérna; þá fæ ég þó að horfa á alla dýrðina.“ – Og einmitt þegar hún var að hugsa þetta, þá heyrðist „ví, ví!“ og lævirkinn kom fljúgandi, en ekki til peóna og túlípana, heldur ofan í grasið til murusóleyjarinnar fátæku, en henni varð svo mikið um af eintómum fögnuði, að hún vissi hvorki upp né niður.

Litli fuglinn hoppaði í kringum hana og söng: „Nei, hvað grasið er mjúkt, og sko! hvað það er yndislegt, litla blómið að tarna með gullið í hjartanu og silfrið á kjólnum!“ Það var líka orð og að sönnu; guli depillinn í murusóleynni var á að sjá eins og gull og litlu blöðin hringinn í kringum voru skínandi hvít.

Því fær enginn getið nærri, hvað murusóleyin litla var unaðfangin. Fuglinn kyssti hana með nefinu, söng fyrir hana og flaug svo aftur upp í bláan himininn. Það leið góð stund áður en murusóleyin rankaði við sér aftur. Hún horfði hálffeimin og þó innilega fegin yfir til blómanna í garðinum. Þau höfðu auðvitað verið sjónarvottar að heiðri hennar og hamingju, þau hlutu að fara nærri um hennar miklu sælu. En túlípanarnir stóðu fullt eins hnakkakerrtir og áður, og þar á ofan voru þeir svo ólundarlegir í framan og rauðir, því þeim hafði orðið gramt í geði. Peónarnir stóðu með þrútna kollana; það var bótin, að þeir voru ekki máli gæddir, að öðrum kosti mundi murusóleyin hafa fengið þokkalega ofanígjöf. Hún sá það, vesalingurinn, að þeir voru ekki í góðu skapi, og það féll henni sárilla.

Í sama bili kom stúlka inn í garðinn með hníf í hendi, flugbeittan og bjartan, og gekk beint inn á milli túlipananna og skar þá hvern af öðrum. „Æ!“ sagði murusóleyin í huganum andvarpandi, „mikil skelfing! nú eru þeir búnir að vera.“ Síðan fór stúlkan með túlípanana, en murusóleyin hrósaði happi, að hún stóð úti í grasinu og var lítið blóm og fátækt; hún var svo innilega þakklát fyrir það, og þegar sólin rann, þá lagði hún saman blöðin, sofnaði rótt og dreymdi alla nóttina um sólina og litla fuglinn.

Morguninn eftir, þegar blómið breiddi fagnandi aftur út blöðin sín hvítu eins og smáa arma móti lofti og ljósi, þá heyrði það og þekkti rödd fuglsins síns, en það, sem hann söng, var svo raunalegt. Honum var það líka vorkunn, því hann hafði verið veiddur og sat nú í búri við opinn glugga. Hann söng um það, hvað sæll hann hafði verið, þegar hann gat flogið frjáls og glaður út um allt, hann söng um unga kornið græna á akrinum og um þær indælu ferðir, sem hann hafði farið í háa lofti á vængjum sínum. Það var síður en svo, að það lægi vel á vesalings fuglinum, því nú var hann fangi í búri, og þar varð hann að kúra.

Murusóleyin litla vildi svo fegin verða honum að liði, en hvernig átti hún að fara að því? Það var annað en gaman að finna ráð til þess. Hún gleymdi með öllu, hvað allt var fallegt í kringum hana, gleymdi því, hvað sólin skein hlýtt og hvað hvítu blöðin hennar sjálfrar voru yndisleg; æ, hún gat ekki hugsað um annað en fangna fuglinn, sem engin tiltök voru að hjálpa.

Þá komu í sama bili tveir litlir drengir út úr garðinum, og hafði annar þeirra hníf í hendi, beittan og mikinn, viðlíka og þann, sem stúlkan hafði haft til að skera með túlípanana. Þeir gengu beint að murusóleynni, og hún gat ekki ímyndað sér, hvað þeir mundu vilja.

„Hérna getum við skorið tilvalinn snepil handa lævirkjanum,“ sagði annar drengurinn og tók að rista í ferhyrning kringum murusóleyna, svo að hún varð í miðjum sneplinum.

„Slíttu upp blómið að tarna,“ sagði hinn drengurinn, og murusóleyin titraði af angist, því að vera slitin upp, það var sama sem að láta lífið, og nú langaði hana svo mikið til að lifa, af því hún átti að fylgjast með sneplinum inn í búrið til lævirkjans.

„Nei, lofaðu henni að vera þar sem hún er,“ sagði hinn drengurinn, „það er svo mikil prýði að henni,“ og svo fékk hún að sitja kyrr og komst með inn í búrið til lævirkjans.

En vesalings fuglinn kveinaði hástöfum yfir frelsismissinum og barði vængjunum í járnvírinn; vesalings murusóleyin gat ekki talað, ekki sagt eitt orð til huggunar, hvað fegin sem hún vildi. Svona leið dagurinn fram til hádegis.

„Hér er ekkert vatn,“ sagði lævirkinn í búrinu, „allir eru úti og hafa ekki skilið eftir handa mér svo mikið sem einn vatnsdropa. Ég er svo þurr í kverkunum og heitur; það er innan í mér eins og ís og eldur, og loftið er svo þungt. Æ, ég verð að deyja frá sólarylnum, frá öllu hinu fagurgræna og öllu því indæli, sem guð hefur skapað.“ Og hann boraði nefinu sínu litla niður í kælandi grastorfið til að hressa af sér ofurlitla ögn; þá varð honum litið á murusóleyna; hann kinkaði kolli til hennar, kyssti hana með nefinu og sagði: „Þú verður að visna hérna líka, vesalings litla blóm! Þig og þennan litla grasblett hafa þeir gefið mér fyrir alla þá veröld, sem ég átti þarna út frá; hvert lítið grasstrá skal vera mér grænt tré, hvert og eitt af þinum hvítu blöðum skal vera mér ilmandi blóm. Æ, þið eruð ekki til annars en að minna mig á, hvað mikið ég hef misst.“

„Æ, hamingjan gæfi, að hann huggaðist,“ hugsaði murusóleyin. Hún gat ekki hreyft nokkurt blað, en ilmurinn, sem lagði af fíngerðu blöðunum hennar, var miklu meiri en annars gerist af því blómi; það fann líka fuglinn og þó hann vanmegnaðist af þorstanum og þó hann sliti upp grasstráin grænu í kvölum sínum, þá snerti hann samt alls ekki blómið.

Nú kvöldaði, og samt kom enginn enn til að færa vesalings fuglinum vatnssopa. Þá baðaði hann út litlu vængjunum og engdist sundur og saman; söngurinn hans var sorgarblítt „bí, bí!“ Höfuðið litla beygðist niður að blóminu, og hjarta fuglsins brast af þrá og söknuði. Þá gat blómið ekki, eins og kvöldið áður, lagt saman blöðin og sofnað; það drúpti til jarðar hnípið og sjúklegt.

Næsta morgun komu drengirnir loksins, og þegar þeir sáu, að fuglinn var dauður, þá grétu þeir mörgum beiskum tárum og grófu honum ofurfallega gröf og skreyttu hana með blómablöðum. Líkið fuglsins var látið í fallegar, rauðar öskjur; konungleg átti útförin að vera. Vesalings fugl! meðan hann var á lífi og söng, þá gleymdu þeir honum, létu hann stúra í búrinu og fara margs á mis; nú hlaut hann viðhafnarlega útför og nóg af tárum.

En grasrótarsneplinum með murusóleynni var fleygt út á rykugan þjóðveginn; enginn hugsaði um hana, sem vænst hafði þótt um litla fuglinn, sem sárast hafði tekið til hans og hefði svo fegin viljað hugga hann, ef hún aðeins hefði getað.

Rósarálfurinn

Í miðjum garði óx rósatré, fullt af rósum, og í einni rósinni, einmitt þeirri, sem fegurst var allra, bjó álfur. Hann var svo örsmár, að ekkert mannlegt auga gat séð hann. Bak við hvert rósarblað átti hann sér svefnherbergi. Hann var svo fríður og fagurskapaður sem nokkurt barn gat verið og hafði vængi, sem náðu frá öxlum og ofan að fótum. En sá ilmur, sem var í herbergjunum hans, og hvað veggirnir voru hreinir og fallegir! Það voru rósarblöðin bleikrauð og smáger, sem þar voru veggir.

Hann skemmti sér liðlangan daginn í heitu sólskininu, flaug frá einu blómstrinu til annars, dansaði á vængjum fiðrildanna, þegar þau flugu, og mældi hvað mörg fet hann varð að ganga til að komast um alla þá þjóðvegi og götustigi, sem eru á einu linditrésblaði. Það, sem við köllum æðar í laufblaði, það voru í hans augum þjóðvegir og götustigir; já, það voru óravegir fyrir hann. Áður en hann væri kominn alla leið, gekk sólin undir, enda hafði hann líka lagt of seint af stað.

Nú kólnaði með kvöldinu, döggin tók að falla og vindurinn að kula; það var best að halda heim. Álfurinn flýtti sér eins og hann gat, en rósin hafði lokað sér aftur, hann komst ekki inn, – og ekki nokkur rós var opin. Vesalings álfurinn litli varð svo hræddur, hann hafði aldrei áður verið úti nokkra nótt og ætíð sofið svo rótt að baki mjúkhlýrra rósarblaðanna; þetta hugði hann, að mundi verða sér að bana.

Í öðrum enda garðsins vissi hann af laufskála, þar sem uxu gullfallegir geitblöðungar; blómin á þeim voru tilsýndar eins og stór, máluð horn, og hugsaði hann sér nú að fara niður í eitt þeirra og sofa þar til morguns.

Þangað flaug hann, – en þei, þei! eitthvað tvennt var þar fyrir: ungur maður fríður og yndisfögur yngisstúlka. Þau sátu hvort hjá öðru og óskuðu þess, að þau þyrftu aldrei að skilja alla eilífð; þeim þótti svo vænt hvoru um annað, vænna en besta barni getur þótt um föður og móður.

„Og samt verðum við að skilja,“ sagði ungi maðurinn, „hann bróðir þinn hefur horn í síðu okkar, þess vegna sendir hann mig í erindagjörðir, langar leiðir yfir fjöll og höf. Vertu nú sæl, elsku brúðurin mín tilvonandi, því það ertu, hvað sem öðru líður.“

Og þar með kysstust þau, og stúlkan grét og gaf honum rós; en áður en hún rétti honum hana, þá þrýsti hún á hana kossi svo fast og innilega, að blómið opnaðist. Þá flaug álfurinn litli inn í blómið og hallaði höfði sínu upp að ilmandi blaðaveggjunum, en hann heyrði glöggt að sagt var: „vertu sæl,“ „vertu sæll,“ og hann fann, að rósin var fest á brjóst unga mannsins – ó, hvað hjartað sló og barðist inni fyrir! – Álfurinn litli gat alls ekki sofnað, svo mikill var hjartslátturinn.

Ekki fékk rósin lengi að liggja kyrr á brjóstinu, maðurinn tók hana, og meðan hann var á leiðinni aleinn gegnum dimman skóginn, þá kyssti hann blómið svo oft og fast, að við sjálft lá, að álfurinn litli merðist til bana. Hann fann í gegnum blöðin, hvað varir mannsins voru brennheitar, og rósin sjálf hafði lokist upp eins og við megnasta hádegis sólhita.

Í því kom annar maður, svipdimmur og reiðilegur. Það var vondi maðurinn, bróðir stúlkunnar fögru; hann tók upp hníf, mikinn og beittan, og meðan hinn kyssti rósina, rak illmennið hann í gegn, skar af honum höfuðið og gróf það niður ásamt bolnum í mjúkri moldu undir linditré nokkru.

„Nú er hann úr sögunni og gleymdur,“ hugsaði vondi bróðirinn með sér. „Hann átti að fara í langferð yfir fjöll og höf; getur þá svo um margan farið, að hann týni lífi, og eins hefur orðið um hann. Það er útséð um hans afturkomu, og aldrei spyr systir mín mig um hann; hún þorir það ekki.“

Eftir það sópaði hann visnu laufi með fætinum yfir moldargröftinn og hélt heimleiðis í náttmyrkrinu. En hann fór ekki einsamall, eins og hann gerði sér í hugarlund; álfurinn litli fylgdist með honum. Hann sat á visnuðu, samanvöfðu linditrésblaði, sem fallið hafði ofan úr tré í hár morðingjans, meðan hann var að taka gröfina. Nú hafði hann látið hattinn aftur á höfuð sér; það var svo dimmt þar inni, og álfurinn litli nötraði af hræðslu og gremju yfir níðingsverkinu.

Snemma morguns kom illmennið heim. Hann tók af sér hattinn og gekk inn í svefnherbergi systur sinnar. Þar lá hún sofandi, fögur og blómleg, og var að dreyma um ástvininn sinn, sem hún hélt að væri á ferð um fjöll og skóga, og vondi bróðirinn laut ofan að henni og hló svo andstyggilega sem djöflar einir geta hlegið. Þá datt visna laufið úr hári hans niður á rúmábreiðuna, en hann varð ekkert var við það og gekk burt til að fá sér sjálfur dálítinn morgunsvefn. En álfurinn skaust út úr visna laufblaðinu, fór inn í eyrað á stúlkunni sofandi og skýrði henni eins og í draumi frá hinu hryllilega morði, lýsti fyrir henni staðnum, þar sem bróðir hennar hafði drepið unnusta hennar og hulið lík hans, sagði henni frá linditrénu, sem stæði þar í blóma rétt hjá, og lauk með þessum orðum máli sínu: „Svo þú ekki ætlir, að þetta, sem ég hef sagt þér frá, sé einber draumur, þá hafðu það að marki, að þú munt finna visið laufblað á rúmi þínu.“ Eftir það vaknaði hún og fann laufblaðið.

Ó, hversu grét hún beisklega, enda átti hún nú engan að, sem hún gæti haft að trúnaðarmanni í hörmum sínum. Allan daginn stóð glugginn opinn, svo hægt var fyrir álfinn litla að komast út til rósanna og allra hinna blómanna, en hann hafði ekki brjóst í sér til að yfirgefa stúlkuna svona sorgbitna. Í glugganum stóð tré, sem bar mánaðar-rósir, og settist hann á eina rósina og horfði á vesalings stúlkuna. Bróðir hennar kom oft inn í herbergið og var glaður og kátur í allri vonskunni, en hún þorði ekki orð að mæla um þá miklu sorg, sem henni bjó í hjarta.

Jafnskjótt sem nótt var komin, læddist hún burt úr húsinu, gekk út í skóginn, þangað sem linditréð var, rótaði laufinu ofan af jörðinni, gróf niður og fann óðara þann, sem myrtur hafði verið. Ó, hversu grét hún, og hversu bað hún til guðs, að hún fengi líka að deyja sem fljótast!

Fegnust mundi hún hafa viljað flytja líkið heim með sér, en það gat hún ekki. Hún tók þá höfuð unnusta síns nábleikt með afturlokuð augun, kyssti munninn kalda og hristi moldina úr hárinu hans fagra og mælti: „Þetta vil ég eiga.“ Því næst jós hún mold og laufi yfir líkamann dauðan og hafði höfuðið heim með sér og dálitla grein af jasmínutré, sem blómgaðist í skóginum, þar sem vígið hafði verið unnið.

Þegar hún var heim komin, sótti hún stærsta urtapottinn, sem til var, og lét í hann höfuð hins látna, fyllti ofan yfir með mold og plantaði í hana jasmínugreinina.

„Vertu sæl, vertu sæl!“ hvíslaði álfurinn litli. Hann gat ekki lengur afborið að horfa á alla þessa sorg og flaug því út í garð til rósarinnar sinnar, en hún var nú afblómguð, og héngu aðeins fáein bliknuð blöð við rósberin grænu.

„Æ, að hið fagra og góða skuli svo fljótt líða undir lok!“ sagði álfurinn og andvarpaði. Loksins fann hann sér nýja rós; hún varð húsið hans, og innan ilmveggja hennar hafði hann bækistöð sína.

Á hverjum morgni flaug hann að glugganum til vesalings stúlkunnar, því alltaf stóð hún þar hjá urtapottinum og grét. Tárin hrundu á jasmínu-greinina, og eftir því sem stúlkan varð fölari dag frá degi, að sama skapi varð greinin grænni og blómlegri; hver anginn spratt út á fætur öðrum, og hvítir blómhnappar sprungu út á henni. Stúlkan kyssti þá blómhnappana, en bróðirinn vondi atyrti hana og spurði hana, hvort hún væri orðin vitstola. Hann sagði sér væri illa við þetta, og síst gæti hann skilið í því, hvers vegna hún væri sígrátandi yfir þessum urtapotti. Hann vissi ekki, hvers augu þar voru undir, byrgð og lokuð, hann vissi ekki, hvers rjóðu varir þar voru að moldu orðnar. Stúlkan laut með höfuðið niður að urtapottinum, og þar hitti rósarálfurinn hana sofnaða út af, og fór hann þá inn í eyra hennar, sagði henni frá kvöldinu í laufskálanum, frá angan rósanna og elsku blómálfanna. Hana dreymdi svo indælan draum, og meðan hana var að dreyma, leið lífið burt. Hún var dáin hægum dauða, hún var á himnum hjá honum, sem hún elskaði.

Og jasmínublómin opnuðu stóru, hvítu klukkurnar sínar og ilmuðu svo undarlega sætt, þau gátu ekki grátið hina framliðnu öðruvísi.

En vondi bróðirinn horfði á fallega, blómlega tréð, tók það til sín, eins og erfðafé og setti það í svefnherbergi sitt sem næst rúminu, því það var yndislegt á að líta og eftir því sættilmandi. Rósarálfurinn litli fylgdist með; hann flaug frá einu blóminu til annars, en í hverju blómi bjó lítil sál. Hann sagði þeim öllum frá unga manninum, sem hafði verið drepinn, sagði frá höfði hans, sem nú væri moldu orpið og að moldu orðið, sagði frá bróðurnum vonda og vesalings systurinni.

„Við vitum það,“ sögðu blómin hvert um sig, „við vitum það; erum við ekki sprottin upp af augum og vörum drepna mannsins? við vitum það, við vitum það;“ og um leið kinkuðu þau kollinum svo annarlega.

Rósarálfurinn skildi ekki, hvernig blómin gátu tekið þessu svo rólega, og flaug út til býflugnanna, sem voru að safna hunangi. Hann sagði þeim söguna af vonda bróðurnum, en þær sögðu drottningu sinni, og hún bauð, að þær skyldu drepa morðingjann næsta morgun.

En um nóttina áður, sem var fyrsta nóttin eftir dauða systurinnar, þá bar svo til, er bróðirinn svaf í rúmi sínu hjá ilmandi jasmínutrénu, að þá opnaðist hver blómbikar, og komu út blómsálirnar, ósýnilegar að vísu, vopnaðar eitruðum spjótum, og settust þær fyrst við eyru hans og sögðu honum vonda drauma, síðan flugu þær yfir varir hans og stungu hann í tunguna með eitruðum spjótunum. „Nú höfum við hefnt hins látna,“ sögðu þær og hypjuðu sig aftur inn í hvítu blómklukkurnar jasmínunnar.

Samtímis og svefnherbergisglugganum var upp lokið um morguninn, þá þusti þar inn rósarálfurinn með býflugnadrottningunni og öllum býflugnahópnum til að drepa hann.

En hann var þá þegar dáinn, og allt í kringum rúmið stóðu menn og sögðu: „Jasmínuilmurinn hefur drepið hann.“

Þá skildi rósarálfurinn, hvers kyns var, að blómin höfðu komið fram hefndinni, og hann sagði býflugnadrottningunni frá því, og hún suðaði með öllum sínum sæg í kringum urtapottinn. Býflugurnar urðu með engu móti reknar í burtu. Þá tók maður nokkur urtapottinn og ætlaði burt með hann, en ein af býflugunum stakk hann í höndina, svo hann varð að sleppa, og féll þá urtapotturinn á gólfið og brotnaði.

Þá sáu menn hvítu höfuðkúpuna og vissu, að dauði maðurinn í rúminu var morðingi.

Og býflugnadrottningin suðaði í loftinu og sönglaði um hefnd blómanna og um rósarálfinn og um það, að bak við minnsta laufblað býr sá nokkur, er sagt getur frá og hefnt þess, sem illa er gert.

Ljóti andarunginn

Það var indælt úti á landsbyggðinni, en það var líka um hásumartímann, kornið var ljósgult á ökrunum, hafrarnir fagurgrænir og heystakkarnir stóðu niður frá á grænum engjunum, og þar sprangaði storkurinn háfættur og rauðfættur og skraflaði egypsku, því þá tungu hafði hann lært af móður sinni. Umhverfis akrana og engin voru skógar miklir, og mitt í skóginum voru djúpar tjarnir; já, það mátti með sanni segja, að það var indælt þar úti á landsbyggðinni. Og í miðju sólskininu gnæfði gamall herragarður með djúpum síkjum allt í kring, og ofan frá múrnum og niður að vatninu uxu stórgerðar njólablöðkur, og voru njólarnir svo háir, að smábörn gátu staðið upprétt undir þeim stærstu, og þar var eins villugjarnt eins og í þykkasta skógi. Þar sat önd ein í hreiðri sínu og átti að unga út, en nú var henni farið að leiðast, því það stóð svo lengi á því og lítið var um heimsóknir; hinum öndunum þótti skemmtilegra að svamla eftir síkjunum en að trítla uppá land og sitja undir njóla og rabba við hana.

Loksins brakaði í hverju egginu á fætur öðru og heyrðist „pí, pí!“ Allar eggjarauðurnar voru orðnar að lifandi ungum, og litlu höfuðin gægðust út.

„Rabb, rabb!“ sagði öndin, „berið ykkur nú að vera dálítið piprir,“ og þeir reyndu að vera eins piprir og þeir gátu og skimuðu í allar áttir undir grænu blöðkunum, og lofaði móðirin þeim það, því græni liturinn er hollur fyrir augun.

„En hvað veröldin er stór!“ sögðu ungarnir, því munur var á, hvað miklu rýmra var um þá núna heldur en þegar þeir lágu inni í egginu.

„Haldið þið, að þetta sé öll veröldin?“ sagði móðirin, „nei, – hún nær langa leið þarna hinum megin við garðinn og inn í landareignina prestsins, en þangað hef ég aldrei komið. Þið eruð þó, vænti ég, allir með tölu!“ – og um leið reis hún á fætur. „Nei, ekki allir; þarna liggur stærsta eggið enn; hvað lengi á þetta að ganga? nú er ég senn uppgefin á því,“ og að svo mæltu lagðist hún á aftur.

„Nú, nú, hvernig gengur það?“ sagði gömul önd, sem kom að heimsækja hana.

„Það stendur svo lengi á því með þetta eina egg,“ sagði öndin, sem lá á; „það vill ekki koma gat á það; en nú skal ég sýna þér hina; það eru fallegustu andarungarnir, sem ég hef séð. Þeir líkjast allir skömminni honum föður þeirra, sem aldrei kemur að vitja mín.“

„Lof mér að sjá eggið, sem ekki vill opnast,“ sagði sú gamla. „Þér er óhætt að trúa því, að það er kalkúnsegg; sama gabbinu hef ég einu sinni orðið fyrir; ég man, í hvaða stauti ég átti með ungana; þeir eru svo vatnshræddir, skal ég segja þér, en ég gaf þeim ekki griðin. Lof mér að sjá eggið; jú, jú; kalkúnsegg er það. Láttu það bara eiga sig og kenndu hinum krógunum að synda.“

„Ég ætla nú samt að liggja dálítið á því enn,“ sagði öndin; „fyrst ég er nú búin að liggja svo lengi, þá get ég líka legið næstu sumarvikurnar með.“

„Þú um það,“ sagði gamla öndin og fór sína leið.

Loksins rifnaði gat á stóra eggið. „Pí, pí!“ sagði unginn og valt út; hann var svo stór og ljótur. Öndin virti hann fyrir sér. „Hvaða ógnar stærð er á unganum!“ sagði hún; „enginn hinna hefur þetta útlit; það skyldi þó ekki vera kalkúnsungi? Nú, ég skal ekki vera lengi að komast að því; í vatnið skal hann fara, og það þó ég verði sjálf að sparka honum út í.“

Daginn eftir var veður ljómandi fagurt, og skein sólin á allar grænu njólablöðkurnar. Öndin kreikaði út að síkinu með allan hópinn, og óðara dembdi hún sér út í, – skvamp, skvamp! Hún sagði: „Rabb, rabb,“ og hver unginn skvettist út á fætur öðrum; þeir fóru í kaf, en þeim skaut upp aftur og fleyttust mæta vel, fæturnir gengu af sjálfu sér. Þeir voru þarna allir buslandi, og enda ljóti, grái unginn synti með. „Nei, þetta er ekki kalkún,“ sagði hún, „sko, hvað fallega hann ber fæturna og hvað hann er keipréttur. Ég á hann sjálf, ungatetrið. Í rauninni er hann dáindis laglegur, þegar maður virðir hann almennilega fyrir sér; rabb, rabb! – komið þið nú með mér, þá skal ég leiða ykkur inn í heiminn og sýna ykkur í andagarðinum. En haldið þið ykkur alltaf nærri mér, svo enginn stígi ofan á ykkur, og varið ykkur á kettinum.“

Nú komu þau öll inn í andagarðinn. Þar var hræðilegur hávaði, því að tvær fjölskyldur voru að berjast um eitt álshöfuð, og lauk svo, að kötturinn sat uppi með það.

„Sjáið þið! svona gengur það í veröldinni,“ sagði hún og sleikti út um nefið, því hún hafði líka viljað ná álshöfuðið. „Nú skuluð þið hafa hraða fætur og bera ykkur að vera dálítið röskir,“ sagði hún, „og hneigið þið ykkur fyrir gömlu öndinni þarna, því hún er langgöfugust allra, sem hér eru. Hún er af spönsku blóði, – þess vegna er hún feit og digur; og sjáið þið: hún hefur rauða dulu um fótinn. Það er ákaflega fallegt og það er sá mesti fremdarauki, sem nokkur önd getur hlotið; það sýnir það, að menn vilja ekki láta hana í burtu og að hún eigi að vera auðþekkt bæði dýrum og mönnum; rabb, rabb! ekki innskeifir! Vel uppalinn andarungi á að hafa langt á milli fótanna, eins og pabbi hans og mamma. Svona, hneigið þið nú hálsinn og segið: Rabb!“

Og þeir gerðu svo, en hinar endurnar allt í kringum horfðu á þá og sögðu upphátt: „Já, já! og nú eigum við líka að hafa hyskið að tarna að burðast með, eins og við værum ekki nógu mörg fyrir, þó þetta bættist ekki við; og svei! hvaða ósköp eru að sjá einn andarungann þarna; sá er ljótur, hann skulum við ekki þola á meðal okkar.“ Og óðara flaug til ein öndin og beit aftan í hnakkann á honum.

„Láttu hann vera,“ sagði móðirin, „hann gerir sannarlega engum til meins.“

„Já, en hann er of stór og eitthvað svo afbrigðilegur,“ sagði öndin sú, sem beit, „og þess vegna verður að taka lurginn á honum.“

„Dálagleg eru þau, börnin hennar blessaðrar,“ sagði gamla öndin með duluna um fótinn, „öll saman lagleg, nema þessi eini ungi, sem hefur mistekist; ég vildi óska, að hún gæti gert hann upp aftur.“

„Það er enginn vegur, náðin góð!“ sagði móðirin; „hann er ekki laglegur, en hann er blíður í lund og besta barn og syndir eins fallega og nokkur hinna, – og vel svo það, má ég óhætt segja. Ég er að vona, að hann fríkki með aldrinum eða verði grennri. Hann hefur legið of lengi í egginu, og þess vegna hefur hann ekki fengið þá réttu lögun.“ Og um leið og hún talaði, jafnaði hún á honum hnakkann með nefinu og notraði hann til; „hann er líka steggi, og gerir hitt þá minna til; ég er að hugsa að hann verði kraftagóður; honum er óhætt, hann mun hafa sig áfram.“

„Hinir ungarnir eru sérlega fallegir,“ sagði sú gamla. „Verið þér nú eins og heima hjá yður, og ef þér finnið álshöfuð, þá getið þér gjarnan fært mér það.“

Og nú voru þau þarna eins og heima hjá sér.

En vesalings ljóti andarunginn, sem síðast hafði komið úr egginu, var bitinn og barinn, hrakinn og hæddur, og það bæði af öndunum og hænsnunum. „Hann er of stór,“ sögðu þau öll, og kalkún-haninn, sem fæddur var með sporum og hugðist því vera keisari, blés sig allan upp eins og skip með vindbólgnum seglum, óð svo beint að honum og þvoglaði í þaula, og varð eldrauður á honum kamburinn. Vesalings andarunginn vissi nú hvorki, hvar hann mætti ganga eða standa. Hann varð sárhryggur af því að vera svona ófríður og hafður að háði og spotti í öllum andagarðinum.

Svona leið fyrsti dagurinn, og alltaf fór versnandi. Allir lögðust á vesalings andarungann, og enda systkin hans voru vond við hann, og var viðkvæðið hjá þeim: „Bara að kötturinn tæki þig, afskræmið þitt!“ og móðirin sagði: „Ó, að þú værir kominn langt í burtu.“ Og endurnar bitu hann, og hænsnin hjuggu í hann, og stúlkan, sem átti að gefa alifuglunum, sparkaði í hann fætinum.

Þá hljóp hann og flaug út yfir limgerðið, en litlu fuglarnir urðu hræddir og þutu upp úr skógarrunnunum. „Það kemur af því, að ég er svo ljótur,“ hugsaði andarunginn og lét aftur augun, en hljóp samt áfram. Lenti hann svo í mýrarflóanum stóra, þar sem villiendurnar héldu til. Þar lá hann af nóttina, þreyttur og armæddur.

Um morguninn flugu upp villiendurnar, og horfðu þær á þennan nýja félaga. „Hver ert þú, sem kominn ert?“ sögðu þær, og andarunginn sneri sér á ýmsa vegu og heilsaði svo kurteislega sem hann gat.

„Þú ert herfilega ljótur,“ sögðu villiendurnar, „en það má á sama standa, ef þú giftist ekki inn í okkar ætt.“ Það var nú öðru nær en að hann væri að hugsa um giftingar, vesalingurinn, hann þóttist góðu bættur, ef hann fengi að liggja í sefinu og drekka dálítið af mýrarvatninu.

Þarna lá hann í fulla tvo daga. Þá bar þar að tvær villigæsir, eða réttara, villigassa, því það voru steggir. Það var ekki svo ýkja langt síðan þeir voru skriðnir úr egginu, þess vegna voru þeir svo gassalegir.

„Heyrðu, kunningi!“ sögðu þeir, „þú ert svo ljótur, að okkur geðjast vel að þér. Viltu slást í för með okkur og vera farfugl? Hérna rétt hjá í annarri mýri eru nokkrar ofurljúfar, elskulegar villigæsir, allar saman heiðursjómfrúr, sem geta sagt „rabb, rabb!“ Hver veit nema þú grípir þar gæfu þína, þó ljótur sért.“

Í sömu svipan heyrðist uppi yfir þeim hár hvellur, „pó, pó!“ og duttu báðir villigassarnir dauðir niður í sefinu, og vatnið varð blóðrautt. „Pó, pó!“ heyrðist í annað sinn, og heilir hópar af villigæsum flugu upp úr sefinu, og enn heyrðust skotsmellir. Hér hafði verið stofnað til mikillar veiði, og höfðu veiðimennirnir skipað sér hringinn í kringum mýrina; sumir sátu enda á greinum trjánna, þar sem þær slúttu fram yfir sefið. Skotreykurinn hnyklaðist í bláum skýjum milli dimmra trjánna og lagðist yfir vatnið í löngum slæðum. Veiðihundarnir komu öslandi í efjunni, – skvamp, skvamp! og sefið og reyrinn lagðist út af til allra hliða, það var ógurlegt fyrir vesalings andarungann. Hann vatt við höfðinu til að fela það undir vængnum, en í sama vetfangi stóð hjá honum hræðilega stór hundur með blaðrandi tunguna, og brann eldur úr augum hans. Hann rak uppglenntan skoltinn rétt ofan að andarunganum, og skein í hvassar tennurnar, – en skvamp, skvamp! hundurinn vaslaði burt og tók ekki ungann.

„Æ, guði sé lof!“ sagði unginn og varp öndinni. „Ég er svo ljótur, að hundurinn vill ekki einu sinni bíta mig.“ Og svo lá hann grafkyrr, meðan höglin dundu í sefinu og skotin smullu í sífellu.

Að áliðnum degi, en fyrr ekki, komst kyrrð á, en vesalings unginn þorði ekki að fara á kreik og beið því nokkrar stundir enn, áður en hann tók að litast um. En þá flýtti hann sér líka allt hvað af tók og hljóp yfir akra og engi, en hvassviðri var á, svo að honum veitti fullerfitt að hafa sig áfram.

Um kvöldið kom hann að býli nokkru fátæklegu. Húskofinn var svo hrörlegur, að hann vissi ekki sjálfur, út í hvora hliðina hann ætti að hrynja, og hékk því uppi. Svo mikið var hvassviðrið, að unginn varð að setjast á stélið til þess að fjúka ekki, og alltaf hvessti meira og meira. Þá sá hann, að kofahurðin var gengin af annarri hjörinni og hékk svo skökk, að hann mundi geta smogið inn milli stafs og hurðar, enda gerði hann það líka.

Í kofa þessum bjó gömul kona með ketti sínum og hænu sinni. Kettinum, sem hún kallaði „Sonarkindina“, var það til lista lagt, að hann kunni að setja upp kryppuna og mala; gneistað gat hann líka, en þá varð að strjúka honum öfugt, móti hárfarinu. Hænan var ofur smáfætt og lágfætt og var því. kölluð „Kýkelí-kí-lágfóta“. Hún var góð varphæna, og þótti konunni eins vænt um hana eins og hún væri barnið hennar.

Um morguninn varð vart við andarungann ókunna, og tók þá kisa að mala og hænan að klaka.

„Hvað er þetta?“ sagði konan og skimaði allt í kring, en hún sá ekki vel og hugði því, að andarunginn væri feit önd, sem villst hefði þangað. „Þetta var happafengur,“ sagði hún, „nú get ég fengið mér andaregg, – nema ef þetta skyldi vera andarsteggi. Það verð ég nú að reyna og prófa.“

Og nú var andarunginn tekinn þarna á vist til reynslu í þrjár vikur, en engin komu eggin. Kötturinn var húsbóndi á heimilinu og hænan húsfreyja, og alltaf sögðu þau: „Við og veröldin,“ því að þau hugðust vera hálf veröldin og auðvitað stórum betri helmingurinn. Andarunganum fannst hann geta haft á því aðra skoðun, en það þoldi hænan ekki.

„Geturðu orpið eggjum?“ spurði hún.

„Nei.“

„Gerðu þá svo vel og haltu þér saman.“

Og kötturinn sagði: „Kanntu að setja upp kryppu, mala og gneista?“

„Nei.“

„Þú átt þá ekki heldur að leggja orð í belg, þegar skynsama fólkið talar.“

Og andarunginn kúrði úti í horni og lá illa á honum. Honum rann í huga útiloftið hreina og sólskinið, og kom í hann einhver undarleg löngun til að fleytast á vatni, og loksins gat hann ekki á sér setið og sagði hænunni frá því.

„Hvað gengur að þér?“ sagði hún. „Þú hefur ekkert að gera, þess vegna ertu með þessar kenjar. Verptu eggjum eða malaðu, þá fer það af þér.“

„En það er svo indælt að fleytast á vatni,“ sagði andarunginn. „Það er svo indælt að fá það yfir kollinn á sér og stinga sér niður til botns.“

„Já, heldur er það skemmtilegt,“ sagði hænan, „þú ert víst genginn af göflunum. Spurðu köttinn, hann er vitrastur allra sem ég þekki; spurðu hann, hvort honum þyki gaman að fleytast á vatni eða að stinga sér, – að ég nú ekki tali um sjálfa mig. Spurðu húsmóðurina sjálfa, gömlu konuna; enginn í heimi er henni vitrari. Heldurðu, að hana langi til að fleytast á vatni og fá gusur yfir kollinn?“

„Þið skiljið mig ekki,“ sagði andarunginn.

„Já, það er nú svo, ef við ekki skiljum þig, hver ætti þá að skilja þig? Þú þykist þó líklega ekki vitrari en kötturinn og konan, að ég nú ekki nefni sjálfa mig. Láttu ekki svona, barntetur, og þakkaðu skaparanum fyrir allar þær velgerðir, sem þér hafa verið auðsýndar. Ertu ekki kominn í hlýja stofu og átt kost á að vera með þeim, sem þú getur fræðst af? En þú ert kenjaklápur, og ekkert gaman við þig að fást. Þér er óhætt að trúa mér; ég segi þér til syndanna, en sá er vinur, sem til vamms segir. Láttu nú sjá, verptu eggjum eða lærðu að mala eða gneista.“

„Það er efst í mér að fara út í víða veröld,“ sagði andarunginn.

„Jæja, farðu þá,“ sagði hænan.

Nú kom haustið, og skógarlaufið gulnaði og sölnaði; vindurinn tók í það og þyrlaði því víðs vegar. Uppi yfir var loftið kólgulegt, skýin þrungin af snjó og hagli, og hrafninn sat á gerðinu og gargaði „krá, krá!“ af því að honum var svo kalt. Maður gat fundið til nepju, þegar maður hugsaði um það, og sannast er það að segja, að langt var frá því núna, að aumingja andarunganum liði vel.

Það var eitt kvöld, er sólin var að renna í blessaðri unaðsfegurð, að þá kom heill hópur af fuglum, ljómandi fallegum og stórum, út úr skógarrunnunum. Svo fallega fugla hafði andarunginn aldrei séð; þeir voru skínandi hvítir með langa og liðamjúka hálsa. Þetta voru svanir. Þeir létu til sín heyra undarleg hljóð, er þeir breiddu út sína löngu og skrautlegu vængi og flugu burt frá köldu löndunum til hinna heitari, þar sem vötnin eru auð og opin. Þeir hófu sig svo hátt, að litla andarunganum ljóta brá undarlega við það. Hann hringsneri sér í vatninu eins og hjól og teygði hálsinn hátt upp í loftið á eftir þeim og rak upp hljóð svo hvellt og undarlegt, að það gerði hann sjálfan hræddan. Hann gat ekki gleymt þessum fríðu og farsælu fuglum, og þegar hann eygði þá ekki framar, þá stakk hann sér niður til botns, og er hann kom upp aftur, var hann eins og utan við sig. Hann vissi ekki, hvað fuglarnir hétu né hvert þeir flugu, en samt þótti honum vænt um þá, svo að aldrei hafði honum áður um nokkuð annað jafnvænt þótt. En ekki öfundaði hann þá; hvernig hefði honum átt að koma til hugar að óska sér slíkrar fegurðar? Hann mundi hafa orðið feginn, hefðu endurnar aðeins viljað eira því, að hann væri í þeirra hóp, – aumingja andarunginn ljóti!

Og nú kom veturinn napur og nístingskaldur. Andarunginn varð að synda fram og aftur á vatninu, til þess að það legði ekki alveg, en með hverri nótt varð vökin, sem hann synti í, þrengri og þrengri. Frostharkan varð svo mikil, að brakaði í ísnum. Andarunginn varð alltaf að strita með fótunum, til þess að vökin frysi ekki saman, en að lokum varð hann uppgefinn, lá grafkyrr og fraus fastur við ísinn.

Snemma morguninn eftir bar þar að bónda nokkurn, og sá hann ungann og braut gat á ísinn með tréskónum og bar fuglinn heim til konu sinnar, og var hann lífgaður við þar á heimilinu.

Nú vildu börnin fara að leika sér við hann, en hann hélt, að þau ætluðu að gera sér illt, og varð svo hræddur, að hann henti sér upp í mjólkurtrogið, svo að mjólkin skvettist út um alla stofuna. Konan hljóðaði upp yfir sig og fórnaði upp höndunum, en þá flaug hann yfir í smjörtrogið og þaðan niður í mjöltunnuna og svo upp úr henni aftur. Þá var auma sjónin að sjá hann. Konan hrein og elti hann með reidda eldtöngina, og börnin, hlæjandi og organdi, hlupu hvert annað um koll af ákafanum að handsama hann. En þá vildi til allrar hamingju, að dyrnar stóðu opnar, og þaut andarunginn út um þær og inn á milli skógarrunnanna, en snjóað hafði þar nýlega, og fal hann sig í fönninni og lá þar eins og í dvala.

En það yrði helst til mikil raunasaga að skýra frá allri þeirri neyð og armæðu, sem hann varð að reyna vetrarlangt. En þegar hann vaknaði af dvalanum, þá lá hann innan um sefreyrinn í mýrinni, – sólin var hátt á lofti og skein hlýjum geislum, og lævirkjarnir sungu. Það var komið indælasta vor.

Og óðara þandi hann vængina til flugs, og dundu þeir nú með meiri þyt en áður, og varla vissi hann, fyrr en hann var kominn í stóran aldingarð, þar sem eplatrén blómstruðu og sýringurnar héngu ilmandi á grænum greinunum niður að bugðóttum garðsíkjunum. Ó, sá vorgróður, ó, það indæli! Og andspænis beint út úr skógarþykkninu komu þrír ljómandi, undurfagrir, fannhvítir svanir. Þeir þeyttu fjaðrirnar og liðu svo léttsyndir á vatninu. Andarunginn kannaðist við þessa dýrðlegu fugla og varð gagntekinn af einhverri undarlegri angursemi.

„Ég vil fljúga til þeirra, þessara konunglegu fugla, og þeir munu höggva mig til bana fyrir það, að ég, svona ljótur, skuli voga að koma nálægt þeim, en mér er sama um það; betra er að þola dauða af þeim en bit af öndunum, högg af hænsnunum, fótaspark af hænsnastúlkunni og bágindi liðlangan veturinn.“ Og hann flaug út á vatnið og synti út til svananna fögru, en þeir sáu hann og renndu sér til hans með dynjandi fjöðrum. „Þið megið drepa mig,“ sagði vesalings fuglinn, beygði höfuðið niður að vatninu og bjóst við dauða sínum, – en hvað sá hann í tæru vatninu? Hann sá undir eins sína eigin mynd, en nú var hann ekki framar klunnalegur, dökkgrár fugl, ljótur bæði og leiður, – hann var sjálfur svanur.

Ekki sakar þann að vera fæddur í andagarði, sem í svanseggi hefur legið.

Hann var ekki nema glaður yfir allri þeirri neyð og andstreymi, sem hann hafði reynt. Nú kunni hann rétt að meta hamingju sína og alla þá fegurð, sem við honum brosti. Og stóru svanirnir syntu hringinn í kringum hann og struku honum með nefjum sínum.

Smábörn nokkur komu út í garðinn; þau fleygðu brauðmolum og korni út í vatnið, og þá kallaði það barnið, sem minnst var: „Þarna er þá kominn einn nýr,“ og hin börnin tóku undir og sögðu: „Já, það er kominn einn nýr.“ Og þau klöppuðu saman lófunum og dönsuðu hringinn í kring, og óðara fóru þau hlaupandi og sóttu föður sinn og móður, og brauði og kökum var fleygt út í vatnið og öll sögðu þau: „Sá nýi er fallegastur, hann er svo ungur og indæll,“ og gömlu svanirnir lutu honum.

Þá fyrirvarð hann sig og stakk höfðinu aftur undir væng sér. Hann vissi ekki sjálfur, hvernig hann var; honum fannst hann vera alltof sæll, en ofmetnaðist alls ekki, því að gott hjarta ofmetnast aldrei. Hann hugsaði til þess, hversu hann hafði verið ofsóttur og smánaður, og heyrði nú alla segja, að hann væri allra fugla fríðastur. Og sýringurnar beygðu greinar sínar ofan til hans allt niður í vatnið, og sólin skein svo hlýtt og unaðslega. Þá dundu fjaðrir hans, og hann sveigði reisulega hálsinn fagurvaxna og mælti í hjartans fögnuði: „Um slíka hamingju dreymdi mig ekki, þegar ég var andarunginn ljóti.“

Óli Lokbrá

Í öllum heimi er enginn, sem kann eins margar sögur og Óli Lokbrá, eða segir eins vel frá.

Þegar liðið er á kvöldið og börnin sitja eins og brúður við borðið eða á fótskemlum sínum, þá kemur hann Óli Lokbrá, – kemur svo hægt upp tröppurnar, því að hann gengur á sokkaleistunum. Hann lýkur upp dyrunum með mestu hægð og sáldrar dufti í augu barnanna, svo fínu, svo undurfínu, – en það er alténd nóg til þess, að þau fá ekki haldið opnum augunum, og geta fyrir þá sök ekki séð hann; hann læðist rétt á eftir þeim og púar hægt í hnakka þeirra, og kenna þau þá þunga nokkurs í höfðinu, ójá, en ekki fylgir því neinn verkur, því að Óla Lokbrá gengur ekki nema gott til, sérstaklega við börnin. Hann vill aðeins, að þau séu sem spökust, og það verða þau svo best að þeim verði komið í rúmið. Þau eiga að hafa hægt um sig, til þess að hann geti sagt þeim sögur.

Þegar börnin eru sofnuð, sest Óli Lokbrá á rúmstokkinn. Hann er vel til fara; hann er á silkifrakka, en ómögulegt er að segja, hvernig frakkinn er litur, því að það bregður á hann grænum, rauðum eða bláum lit, eftir því sem hann snýr sér við. Hann hefur tvær regnhlífar, sína undir hvorri hendi; önnur er með myndum á, og hana þenur hann út yfir góðu börnunum, og ber þá hinar fegurstu sögur fyrir þau í draumi; á hinni regnhlífinni er alls ekki neitt, og hana þenur hann út yfir óþekku börnunum. Þau sofa þá eins og kjánar, og þegar þau vakna næsta morgun, þá hefur þau alls ekkert dreymt.

Nú er frá því að segja, að Óli Lokbrá kom í heila viku til dálítils drengs, er Hjálmar hét, og skemmti honum með sögum sínum. Sögurnar eru sjö að tölu, eins og dagarnir eru í vikunni.

Mánudagur

„Heyrðu nú,“ sagði Óli Lokbrá um kvöldið, þegar hann var búinn að hátta Hjálmar litla ofan í rúmið, „nú ætla ég að prýða hjá okkur,“ – og urðu þá öll blómin í urtapottunum að stórum trjám, sem seildust með langar greinar upp undir loftið og fram með veggjunum, svo að öll stofan varð eins og indælasti laufskáli; og allar greinarnar voru fullar af blómum, og hvert blóm var fegurra en rós, og vildi maður eta það, þá var það hverju sætmeti ljúffengara. Ávextirnir glóðu sem gull, og bollur voru þar líka úttroðnar af rúsínum, – það var nú fagnaður heldur en ekki. En allt í einu byrjaði einhver hræðilegur jarmur í borðskúffunni, þar sem skólabækur Hjálmars lágu.

„Hvað er nú þetta?“ sagði Óli Lokbrá, gekk að borðinu og dró út skúffuna. Það var þá taflan; henni var orðið bumbult, af því að það hafði slæðst vitlaus tala í reikningsdæmið, svo að það ætlaði að detta í sundur. Griffillinn hoppaði og ólmaðist í seglgarnstjóðri sínu, eins og hann væri dálítill hundur; hann vildi hjálpa til með reikningsdæmið, en það gat hann ekki. Og svo var líka skrifbók Hjálmars litla, það var eymdarsónn innan í henni; það var verulega ljótt að heyra. Langsetis niður eftir hverri blaðsíðu stóðu allir stóru stafirnir, hver með lítinn staf við hlið sér, heil röð ofan í gegn, það var sem sé forskrift. Hjá þeim stóðu aftur nokkrir stafir, sem héldu að þeir væru alveg eins útlítandi og hinir, því að þá stafi hafði Hjálmar skrifað; þeir lágu þar nærri því eins og þeir hefðu oltið um blýantsstrikið, sem þeir áttu að standa á.

„Sjáið þið, svona eigið þið að bera ykkur; sjáið þið, sko! svona íhallir með myndarlegri sveiflu.“

„Ó, við vildum það svo fegnir,“ sögðu stafir Hjálmars, „en við getum það ekki; við erum svo vesælir.“

„Það verður þá að gefa ykkur inn barnaskammt,“ sagði Óli Lokbrá.

„Æ, nei!“ kölluðu þeir og stóðu þá svo keipréttir sem framast verður á kosið.

„Já, nú verður ekkert tóm til að segja sögur,“ mælti Óli Lokbrá; „nú verð ég að heræfa þá. Einn, tveir! einn, tveir!“ Og þar með heræfði hann stafina, og þeir stóðu eins réttir og myndarlegir eins og forskrift getur verið best. En þegar Óli Lokbrá var farinn og Hjálmar leit á þá um morguninn, þá voru þeir jafn aumir og kauðalegir sem áður.

Þriðjudagur

Undir eins og Hjálmar var háttaður, drap Óli Lokbrá litla stafnum sínum á öll stofugögnin, og tóku þau þá óðara að mæla, og öll töluðu þau um sig sjálf, nema þá hrákadallurinn; hann stóð þegjandi og gramdist, að þau skyldu vera svo fáfengileg að tala ekki um annað en sig sjálf, hugsa ekki um annað en sig sjálf, en hugsa ekki vitund um hann, sem stóð þarna svo yfirlætislaus úti í horni og lofaði öllum að hrækja í sig.

Uppi yfir kommóðunni hékk stórt málverk í gylltum ramma. Það var landslagsmynd; sáust á henni hávaxin gömul tré, blóm í grasinu og stórt stöðuvatn með fljóti, sem rann um skóginn fram hjá mörgum höllum, langar leiðir út í opið úthafið.

Óli Lokbrá tæpti töfrastafnum á málverkið, og tóku þá allir fuglarnir á því að syngja, greinar trjánna hreyfðust, og rek kom á skýin. Það mátti sjá skugga þeirra berast yfir landið.

Nú lyfti Óli Lokbrá Hjálmari upp að rammanum, og Hjálmar steig inn í málverkið, inn í kafgrasið, og þar stóð hann. Sólin skein niður á hann gegnum greinar trjánna. Hann hljóp ofan að vatninu og settist í lítinn bát, sem lá við bakkann. Báturinn var rauð- og hvítmálaður, seglin skínandi sem silfur, og sex svanir, allir með gullbauga um hálsana og blikandi bláar stjörnur á höfðum sér, drógu bátinn fram hjá grænu skógunum, þar sem trén voru að segja frá ræningjum og galdranornum, og blómin frá yndislegu litlu álfunum og frá því, sem fiðrildin höfðu sagt þeim.

Á eftir bátnum syntu fegurstu fiskar, og var hreistur þeirra sem gull sæi eða silfur; stundum tóku þeir spretti, svo að skvampaði í vatninu, og fuglarnir rauðir og bláir, smáir og stórir, flugu í tveimur löngum röðum á eftir, mýflugurnar dönsuðu og aldinborarnir sögðu: „Búmm, búmm!“ Allir vildu fylgja Hjálmari, og allir höfðu sína sögu að segja.

Þetta var ljómandi skemmtisigling. Ýmist voru skógarnir feikna þéttir og dimmir, ýmist voru þeir sem fegurstu lystigarðar, fullir af sólskini og blómum, og stóðu í þeim stórar hallir af gulli gerðar eða marmara. Á svölunum stóðu kóngsdætur. Það voru litlu telpurnar, sem Hjálmar þekkti áður og hafði leikið sér við. Þær réttu út hendurnar, og hélt hver um sig á sykurhjarta, svo lystugu sem nokkur kryddbrauðs-sölukona getur haft á boðstólum, og Hjálmar tók í hjartað öðrum megin, í því hann sigldi fram hjá, en kóngsdóttirin hélt fast í síns vegar, og fékk svo sinn hlutann hvort, hún þann minni og Hjálmar þann stærri. Hjá hverri höll héldu kóngssynir vörð, þeir heilsuðu með því að setja gullkorðann sér við öxl og létu rigna niður rúsínum og tindátum; það voru kóngssynir, eins og þeir eiga að vera.

Ýmist sigldi Hjálmar gegnum skóga eða þá eins og í gegnum stóra sali eða mitt í gegnum borgina, þar sem barnfóstran hans átti heima, sem hafði borið hann í fanginu, þegar hann var ofurlítill angi og hafði þótt svo innilega vænt um hann. Og hún kinkaði kolli til hans og benti honum og söng fallegu vísuna, sem hún hafði ort sjálf og sent Hjálmari:

Oft hugsa ég um þig, Hjálmar minn!

Ég hugsa um þig, elskan góða!

Svo oft kyssti ég munninn indæla þinn

og ennið og vanga rjóða.

Í fangi mínu þú fyrst kvaðst orð,

svo fór ég úr þínu ranni;

þig verndi guð ávallt um ægi og storð,

hans engill ertu með sanni.

Og allir fuglarnir tóku undir, blómin dönsuðu á leggjum sínum, og trén gömlu kinkuðu kolli, eins og Óli Lokbrá væri líka að segja þeim sögur.

Miðvikudagur

En það úrhelli, sem var úr loftinu fyrir utan! Hjálmar heyrði það gegnum svefninn, og þegar Óli Lokbrá lauk upp glugganum, þá tók vatnið upp að sólborðinu. Það var alveg sjór fyrir utan, en afarskrautlegt skip lá fast upp við húsið.

„Ef þú vilt sigla með mér, Hjálmar litli!“ sagði Óli Lokbrá, „þá geturðu ferðast í nótt til annarra landa og verið kominn hingað aftur að morgni.“

Og samstundis stóð Hjálmar í sparifötunum sínum úti á miðju skrautskipinu, og óðara var komið besta veður, og sigldu þeir eftir strætunum og beygðu fyrir kirkjuna og voru þá komnir út á rúmsjó. Þeir sigldu, uns ekki eygðist lengur til landa, og þá sáu þeir storka fljúga marga í hóp, og komu þeir líka úr átthögum sínum og voru á leið til heitu landanna; flaug hver storkurinn aftan í öðrum, og voru þeir búnir að fljúga langa lengi. Einn þeirra var svo þreyttur, að vængirnir gátu með naumindum borið hann lengur. Hann var langsíðastur í röðinni og dróst brátt æðilangt aftur úr; loksins seig hann með útþanda vængina lengra og lengra niður, hann sló þeim enn svo sem tveimur sinnum, en það dugði ekkert, nú kom hann með fæturna við skipsreiðann, rann niður með seglinu, og í sama vetfangi kom hann standandi niður á þilfarið.

Léttadrengurinn á skipinu tók hann þá og lét hann inn í hænsnahúsið til hænsnanna, andanna og kalkúnshananna; og nú stóð hann þarna höggdofa mitt á meðal þeirra.

„Nei, lítið á þennan peyja,“ sögðu öll hænsnin.

Og kalkúnshaninn blés sig upp svo digran sem hann gat og spurði, hver hann væri; og endurnar gengu aftur á bak, hnipptu hver í aðra og sögðu: „Rabb, rabb!“

Og storkurinn sagði þeim frá heitu álfunni, Afríku, frá pýramíðunum og frá strútsfuglinum, sem færi á hlaupum yfir eyðimörkina eins og villihestur, en endurnar skildu ekki, hvað hann sagði, hnipptu hver í aðra og mæltu: „Ætli við munum ekki verða á einu máli um það, að hann sé heimskingi?“

„Jú, víst er hann heimskingi,“ sagði kalkúnshaninn og þvoglaði áfram. Þá steinþagnaði storkurinn og hugsaði um Afríku sína.

„Það eru gullfallegir, mjóir fætur, sem þér hafið,“ sagði kalkúnshaninn, „hvað kostar alinin?“

„Kí, kí, kí!“ skríkti í öndunum, en storkurinn lét sem hann heyrði það alls ekki.

„Þér getið gjarnan hlegið með,“ sagði kalkúnshaninn við hann, „því þetta var bráðfyndnislega sagt; eða skyldi það hafa farið fyrir ofan garð og neðan? Æi jæja, hann stígur ekki í vitið sá arna. Við skulum þá hafa skemmtunina út af fyrir okkur.“ Og hænsnin klökuðu og endurnar körruðu: „Gik gak! gik gak!“ Fyrr mátti nú vera, hvað þær höfðu gaman af þessu.

En Hjálmar gekk að hænsnahúsinu, lauk upp dyrunum og kallaði á storkinn, en hann hoppaði út á þilfarið til hans. Nú var hann búinn að hvíla sig, og var sem hann kinkaði kolli til Hjálmars til að tjá honum þakklæti sitt. Síðan þandi hann út vængina og flaug til heitu landanna, en hænsnin klökuðu, endurnar körruðu, og kollurinn á kalkúnshananum varð eldrauður.

„Á morgun sjóðum við ykkur í súpu,“ sagði Hjálmar og vaknaði nú, þar sem hann lá í litla rúminu sínu. Það var kynleg ferð, sem Óli Lokbrá hafði látið hann fara þá nótt.

Fimmtudagur

„Veistu hvað!“ sagði Óli Lokbrá, „vertu nú ekki hræddur; – hérna geturðu séð dálitla mús,“ og um leið rétti hann að honum höndina og sýndi honum ofur laglegt músartetur í lófa sínum. „Hún er komin til þess að bjóða þér í brúðkaupið sitt. Hér eru tvær litlar mýs, sem ætla sér á þessari nótt að innganga í hjúskaparstétt. Þær búa undir búrgólfinu hennar mömmu þinnar, það kváðu vera ljómandi húsakynni.“

„En hvernig á ég að geta komist niður um litla músargatið á gólfinu?“ mælti Hjálmar.

„Láttu mig um það,“ sagði Óli Lokbrá, „eitthvað verður mér til þess að gera þig lítinn.“ Og að því mæltu drap hann töfrastafnum sínum á Hjálmar. Varð hann þá alltaf minni og minni og seinast ekki stærri en mannsfingur. „Nú geturðu fengið fötin tindátans að láni. Ég geri ráð fyrir, að þau séu þér mátuleg, en það er svo mannalegt að vera í einkennisbúningi, þegar maður er í samkvæmi.“

„Já, satt er það,“ sagði Hjálmar, og í sama bili stóð hann aldubbaður sem allra snotrasti tindáti.

„Viljið þér gera svo vel að setjast í fingurbjörgina hennar mömmu yðar,“ sagði litla músin, „þá skal mér vera sönn ánægja að mega draga yður.“

„Mikil ósköp!“ sagði Hjálmar, „á nú ungfrúin að fara að gera sér það ómak?“ Og svo óku þau af stað í músabrúðkaupið.

Fyrst komu þau inn undir gólfið í langan gang, þar sem ekki var hærra undir loftið en svo, að þau gátu aðeins ekið fingurbjörginni. Allur gangurinn var lýstur með fnjóski.

„Er hér ekki indæl lykt?“ sagði músin, sem dró hann, „allur gangurinn hefur verið makaður innan með flesksverði. Það getur ekki indælla verið.“

Nú komu þau inn í brúðkaupssalinn. Þar stóðu hægra megin litlar kvenmýs og hvísluðust á og flissuðu, eins og þær væru að draga dár hver að annarri; vinstra megin stóðu allar karlmýsnar og struku um yfirskeggið á sér með framlöppinni, á miðju gólfi gaf að líta á brúðhjónin. Þau stóðu í útholaðri ostskorpu og kysstust með miklum dáleikum, svo að allir sáu, því að þau voru, viti menn, trúlofuð, og nú átti brúðkaupið að standa.

Alltaf komu fleiri og fleiri gestir, og lá við að hver músin træði aðra undir, því að brúðhjónin höfðu skipað sér í dyrnar, svo hvorki varð komist út né inn. Öll stofan var mökuð flesksverði, og ekki voru þar neinar aðrar veitingar, en í eftirmatarskyni var höfð til sýnis baun nokkur, sem dálítil mús, frændmús brúðhjónanna, hafði markað á með tönnunum upphafsstafina í nöfnum þeirra. Þótti það óvenju merkilegt og stórmikið í varið.

Allar mýsnar sögðu, að þetta hefði verið dýrðlegt brúðkaup og skemmtunin fyrirtak.

Hjálmar ók nú heim aftur; hann hafði reyndar verið í mikilsháttar samkvæmi, en hann hafði líka orðið að hnipra sig allan saman og gera sig svo lítinn, að hann kæmist í einkennisbúning af tindáta.

Föstudagur

„Því trúir enginn,“ sagði Óli Lokbrá, „hvað margt gamalt fólk vill ná í mig, en einkum eru það þeir, sem eitthvað illt hafa gert. „Óli minn góður!“ segja þeir við mig, „við fáum ekki lokað augunum til svefns og liggjum svo alla nóttina og sjáum okkar vondu verk; þau sitja á rúmstokknum, eins og ófrýnilegir púkar, og gusa yfir okkur heitu vatni; æ, að þú vildir koma og reka þá burt, svo að við gætum fengið góðan svefn.“ Og um leið segja þeir þungt stynjandi: „Við viljum fegnir borga fyrir það, það veit hamingjan, – góðar nætur, Óli! peningarnir liggja úti í glugga.“ En ég geri það ekki fyrir peninga,“ sagði Óli Lokbrá.

„Hvað eigum við nú að gera í nótt?“ sagði Hjálmar. –

„Já, ég veit ekki, hvort þú mundir vilja fara í brúðkaup aftur núna í nótt; það er annars konar en það í gær. Stóra brúðan hennar systur þinnar, sem er með karlmanns útliti og heitir Hermann, á að gefast saman við brúðuna Bertu. Það er að auki fæðingardagur brúðunnar, og munu því berast að fjöldamargar gjafir.“

„Já, það kannast ég við,“ sagði Hjálmar, „ætíð þegar brúðurnar þurfa að fá ný föt, þá lætur systir mín þær eiga fæðingardag eða halda brúðkaup. Það er víst búið að vera brúðkaup hundrað sinnum.“

„Já, en í nótt verður það hundraðasta og fyrsta brúðkaupið, og þegar hundraðasta og fyrsta er búið, þá er allt búið. Þess vegna verður þetta líka svo ljómandi gott. Líttu nú á!“

Og Hjálmar leit yfir á borðið. Þar stóð pappahúsið litla með ljós í glugganum, og allir tindátarnir stóðu fyrir dyrum úti og heilsuðu með byssunum. Brúðhjónin sátu á gólfi og hölluðu sér upp að borðfætinum, hugsandi mjög, sem vonlegt var. En Óli Lokbrá, sem farið hafði í svarta kjólinn hennar ömmu, gaf þau saman. Þegar hjónavígslan var búin, sungu öll húsgögnin, sem inni voru, vísuna fallegu, er hér fer á eftir. Hafði blýanturinn ort hana og ritað, og er hún undir „kveldbumbusláttar“laginu:

Nú berist, sem gola blási stinn,

til brúðhjónanna vort söngljóð inn;

þau bæði eru hæsta hróðurs verð,

af hanskaskinni eru bæði gerð.

Svo hrópum vér húrra hjónum þeim

og heill og heiður sé báðum tveim.

Og fengu þau nú brúðkaupsgjafir, en allt matarkyns höfðu þau afbeðið, með því að þau í ást sinni höfðu nægtanóg.

„Eigum við nú að hafa sumarvist á landsbyggðinni eða ferðast erlendis?“ sagði brúðguminn, og var ráða leitað hjá svölunni, sem víða hafði ferðast, og hjá garðhænunni gömlu, sem hafði fimm sinnum ungað út kjúklingum. Sagði svalan þá frá fögru og heitu löndunum, þar sem klasarnir héngju svo þungir og stórir á vínviðnum, þar sem loftið væri svo blítt og litbreytingaprýði á fjöllunum, sem hér væri óþekkt.

„En þau lönd hafa samt ekki grænkálið okkar,“ sagði hænan. „Ég var einu sinni sumarlangt á landsbyggðinni með alla kjúklingana mína. Þar var mylsnugryfja, sem við máttum ganga í og krafsa í eftir vild, og svo höfðum við líka frjálsa aðgöngu í garð, sem grænkál óx í. Ó, hvað það var grænt! ég get ekki hugsað mér neitt fallegra.“

„En einn kálleggurinn er öðrum líkur,“ sagði svalan, „og svo er hér líka illviðrasamt.“

„Já, en því er maður orðinn vanur,“ sagði hænan.

„Já, en hér er kalt, og þá eru frostin.“

„Það er gott fyrir kálið,“ sagði hænan. „Annars getur hér líka verið heitt. Var ekki hérna fyrir fjórum árum sumar, sem stóð í fimm vikur? Hér var þá svo heitt, að maður gat varla dregið andann. Svo höfum við ekki öll þessi eiturkvikindi, sem þeir hafa í útlöndum, og við erum alveg laus við ræningja. Sá er úrþvætti, sem ekki álítur, að okkar land sé fallegast af öllum löndum; hann ætti sannarlega ekki skilið að vera hér,“ – sagði hún grátandi og bætti við: „Ég hef líka ferðast, ég hef ekið í kirnu meira en tólf mílur. Það er ekkert gaman að ferðast.“

„Já, hænan er skynsemdarkona,“ sagði brúðan Berta, „ég er ekki heldur neitt gefin fyrir að ferðast um fjöll, því það er alltaf þetta sama, ýmist upp á móti eða ofan í móti. Nei, við skulum flytja okkur út að mylsnugryfjunni og spásséra í kálgarðinum.“

Og þar við sat.

Laugardagur

„Fæ ég nú að heyra sögur?“ sagði Hjálmar litli, þegar Óli Lokbrá var búinn að hátta hann.

„Í kvöld verður ekki tími til þess,“ sagði Óli og þandi út yfir honum fallegustu regnhlífina sína. „Líttu nú á þessa Kínverja,“ og öll regnhlífin var að sjá eins og stór kínversk skál með bláum trjám og hvassodduðum brúm, fullum af litlum Kínverjum, sem stóðu þar og kinkuðu kolli. „Við verðum að dubba upp alla veröldina fyrir morgundaginn,“ sagði Óli, „það er sem sé helgur dagur, það er sunnudagur. Ég þarf að fara upp í kirkjuturninn til að líta eftir, hvort litlu kirkjuálfarnir fægja klukkurnar, svo að þær geti hljómað fagurlega, ég þarf að fara út á víðavang til að gá að, hvort vindarnir blása rykið af grasi og laufblöðum. Og þá er nú það, sem mest er fyrirhöfnin; ég verð að taka ofan allar stjörnurnar til þess að fægja þær upp. Ég tek þær í svuntuna mína, en fyrst verður að setja á þær tölur, hverja um sig, eins er um götin, sem þær sitja í þar efra, það verður líka að setja tölur á þau, svo að stjörnurnar komist aftur á sinn rétta stað; annars mundu þær ekki sitja fastar, og yrði þá of mikið af stjörnuhröpum, þegar hver stjarnan hrapaði á fætur annarri.“

„Heyrið þér, vitið þér hvað, herra Lokbrá!“ sagði gömul andlitsmynd, sem hékk á veggnum, þar sem Hjálmar svaf, „ég er langafi Hjálmars; þér skuluð hafa þökk fyrir, að þér segið drengnum sögur, en þér megið ekki rugla hugmyndir hans. Stjörnur verða ekki teknar ofan og fægðar. Stjörnurnar eru hnettir eins og jörðin okkar, og það er einmitt þeirra aðalkostur.“

„Þakka þér fyrir, gamli langafi!“ sagði Óli Lokbrá, „þakka þér fyrir; þú ert höfuð ættarinnar; þú ert langafi, en ég er eldri en þú. Ég er gamall heiðingi; Grikkir og Rómverjar kölluðu mig Draumaguð; ég hef komið á mestu heiðingjaheimili og kem þar enn; ég hef lag á að umgangast jafnt smælingja sem stórmenni; nú getur þú sjálfur sagt sögu.“ Að því mæltu fór Óli Lokbrá og tók með sér regnhlífina.

„Það er þá orðið svo núna, að maður má ekki segja eins og manni býr í brjósti,“ mælti andlitsmyndin gamla.

Í því bili vaknaði Hjálmar.

Sunnudagur

„Gott kvöld!“ sagði Óli Lokbrá, og Hjálmar kinkaði kolli, en stökk óðara til og sneri við andlitsmynd langafans inn að veggnum, svo að hún sletti sér ekki fram eins og kvöldinu áður.

„Nú áttu að segja mér sögur: söguna af „fimm grænu baununum, sem bjuggu í einum og sama baunabelg,“ af „hanafæti, sem mangaði til við hænufót,“ og af „stagnálinni, sem var svo fordildarfull, að hún gerði sér þá ímyndun, að hún væri saumnál“.“

„Maður getur líka fengið of mikið af góðu,“ sagði Óli Lokbrá. „Þú munt vita, að ég vil helst sýna þér eitthvað. Nú ætla ég að sýna þér hann bróður minn. Hann heitir líka Óli Lokbrá, en hann kemur aldrei til nokkurs manns oftar en einu sinni, og þegar hann kemur, þá tekur hann menn með sér og segir þeim sögur. Hann kann ekki nema tvær; önnur er svo undurfalleg, að enginn maður í heimi mundi fá getið því nærri, en hin er svo afskaplega ljót – já, því verður ekki með orðum lýst.“ Og þar með lyfti Óli Lokbrá Hjálmari litla upp í gluggann og sagði: „Þarna sérðu hann bróður minn; það er Óli Lokbrá annar, þeir kalla hann líka Dauða. Sjáðu, hann er alls ekki eins ófrýnilegur og í myndabókunum, þar sem hann er ekki annað en visin beinagrind; nei, það er silfurútsaumur á klæðnaði hans; hann er í húsara-einkennisbúningi,[2] og svört flauelsskikkja flaksast eftir honum aftur á hestinum.“

Og Hjálmar sá, hversu Óli Lokbrá þeysti leiðar sinnar og kippti ungum og gömlum upp á hest sinn; suma setti hann fyrir framan sig, en suma fyrir aftan, en ætíð spurði hann þá fyrst: „Hvernig er vitnisburðarbókin?“

„Góð,“ var svarið hjá öllum. „Jæja, lof mér að sjá,“ sagði hann, og allir, sem höfðu fengið „dável“ og „ágætlega“, voru settir fyrir framan á hestinum og fengu að heyra fallegu söguna en hinir, sem höfðu „laklega“ og „illa“, voru settir fyrir aftan og fengu að heyra ljótu söguna. Þeir skulfu og grétu og vildu stökkva af hestinum, en gátu það ekki, því þeir voru óðara grónir fast við hann.

„En dauðinn er þá allrafallegasti Óli Lokbrá,“ sagði Hjálmar; „við hann er ég ekki hræddur.“

„Það átt þú ekki heldur að vera,“ sagði Óli Lokbrá, „sjáðu aðeins fyrir því að hafa vitnisburðarbókina þína góða.“

„Já, þetta er lærdómsríkt,“ tautaði andlitsmynd langafans, „það hrífur þó, þegar maður segir afdráttarlaust, það sem manni býr í brjósti,“ og svo var myndin ánægð.

Og lýkur svo hér að segja frá Óla Lokbrá, en sjálfur mun hann geta sagt þér meira í kvöld.

Flibbinn

Einu sinni var fínn herra, sem enga innanstokksmuni átti, nema stígvélaþræl og eina hárgreiðu; – en hann átti þann fegursta flibba í heimi, og frá þeim flibba er saga sú, er við fáum nú að heyra.

Það er nú af flibba þessum að segja, að hann var kominn á þann aldur, að hann var farinn að hugsa um að gifta sig, og vildi þá svo til, að hann lenti í þvotti með sokkabandi nokkru.

„Nei,“ sagði flibbinn, „aldrei hef ég nú séð neina svo mjóslegna, fína og mjúka og svo dæilega. Hvað heitið þér, má ég spyrja?“

„Það segi ég ekki,“ sagði sokkabandið.

„Hvar eigið þér heima?“ spurði flibbinn. En sokkabandið var svo feimið og þótti eitthvað svo undarlegt að svara svona lagaðri spurningu.

„Þér eruð víst mittisband,“ sagði flibbinn, – „svona innanhafnar mittisband! Ég þykist sjá, að þér eruð bæði til gagns og prýði, jómfrú góð!“

„Þér megið ekki tala við mig,“ sagði sokkabandið, „ég veit ekki til þess, að ég hafi gefið yður neitt undir fótinn.“

„Jú, þegar einhver er eins ljómandi falleg og þér eruð, þá er nóg gefið undir fótinn með því.“

„Þér megið ekki koma svona nærri mér,“ sagði sokkabandið, „það er svoddan karlmannsbragur á yður.“

„Ég er líka fínn herra,“ sagði flibbinn, „ég á stígvélaþræl og hárgreiðu,“ og það var nú ekki satt, því að það var húsbóndi hans, sem átti það, en hann grobbaði af sér.

„Komið ekki nærri mér,“ sagði sokkabandið, „ég er óvön þess konar.“

„Teprudrós!“ sagði flibbinn, og svo var hann tekinn upp úr þvottinum. Hann var makaður í línsterkju, hékk á stólnum í sólskini og var síðan lagður á strokfjöl, og nú kom boltinn heitur.

„Frúin góð!“ sagði flibbinn, „heyrið þér, góða ekkjufrú! mér verður svo fjarska heitt, ég verð allur annar en ég var, ég geng hreint af göflunum, þér brennið gat á mig! ú! – Ég verð að biðja yðar.“

„Lass!“ sagði boltinn og brunaði drembilega yfir flibbann, því hann hafði þá ímyndun um sig, að hann væri gufuketill og ætti að fara út á járnbrautina og draga vagna.

„Lass!“ sagði hann.

Flibbinn trefjaðist dálítið á brúnunum, og komu þá pappírsskærin og áttu að klippa af trefjurnar.

„Ó!“ sagði flibbinn, „þér eruð víst fremsta dansmær; þér kunnið að rétta út fótinn. Það er það yndislegasta, sem ég hef séð, enginn lifandi maður gæti leikið það eftir yður.“

„Ég veit það,“ sögðu skærin.

„Þér ættuð skilið að vera greifafrú,“ sagði flibbinn. „Allt, sem ég á í eigu minni, er einn fínn herra, einn stígvélaþræll og ein hárgreiða. Bara að ég ætti greifadæmi!“

„Eru þetta biðilsbænir?“ sögðu skærin, því að þau reiddust, og klipptu í flibbann stóra rifu, og var hann þá lagður fyrir óðal.

„Nú verð ég víst að biðja hárgreiðunnar,“ sagði flibbinn. „Það er mikið, fröken góð, hvað þér haldið svona öllum tönnunum yðar óskertum. Hafið þér aldrei hugsað um trúlofun?“

„Já, það ættuð þér nú að fara sem næst um,“ sagði hárgreiðan, „ég er lofuð stígvélaþrælnum.“

„Lofuð!“ sagði flibbinn. Nú voru ekki fleiri, sem hann gat beðið, og svo fékk hann skömm á kvonbænum.

Nú leið langur tími, og lenti flibbinn seinast í kassa hjá pappírsgerðarmanninum. Þar var mikið tuskusamkvæmi, fínu tuskurnar sér og þær grófu sér, alveg eins og á að vera. Allt þetta hyski kunni frá mörgu að segja, en þó bar flibbinn þar af öðrum, því hann var stórgrobbinn.

„Ég hef átt svo fjarska margar kærustur,“ sagði flibbinn, „ég gat ekki verið í friði. Ég var líka fínn herra, fyrirtaks vel stífaður, átti stígvélaþræl og hárgreiðu, sem ég aldrei notaði. Þið hefðuð átt að sjá mig, eins og ég var þá, helst þegar ég lá á hliðinni. Aldrei gleymi ég fyrstu kærustunni minni; hún var mittisband, hún var svo fín og mjúk og falleg; hún steypti sér í þvottabalann mín vegna. Þá var líka ein ekkjufrú, sem varð glóandi, en hún fékk að bíða og blakkna fyrir mér. Og enn var danskona ein í fyrstu röð; hún veitti mér skrámuna, sem ég geng með enn; hún var svoddan vargur. Það kvað svo rammt að kvennaláni mínu, að hárgreiðan mín varð skotin í mér; hún missti allar tennurnar af ástarharmi. Já, ég hef lifað mikið og margt af þess konar, en sárast tekur mig til sokkabandsins – mittisbandsins ætlaði ég að segja, sem fór í þvottabalann. Ég hef mikið á minni samvisku, mér er ekki vanþörf á að verða að hvítum pappír.“

Og það varð hann líka. Allar tuskurnar urðu að hvítum pappír, en flibbinn varð einmitt að pappírsblöðunum, sem við höfum fyrir framan okkur og sagan er prentuð á, og varð það fyrir þá sök, að hann var svo upp með sér og montinn af því, sem hann hafði aldrei verið. Við ættum því að láta okkur hugfast að fara ekki eins að ráði okkar og hann, því að ekki er að vita, nema við lendum líka einhvern tíma í tuskukassanum og verðum gerðir að hvítum pappír og fáum prentaða á okkur alla okkar sögu, jafnvel það, sem leyndast átti að vera, og verðum svo sjálfir að fara með hana víðsvegar, eins og flibbinn, og segja hana hverjum sem vera skal.

Engillinn

„Í hvert skipti, sem gott barn deyr, kemur engill frá guði niður á jörðina, tekur dauða barnið sér í faðm, breiðir út stóru, hvítu vængina sína og flýgur á alla þá staði, sem barninu þótti vænt um í lifanda lífi. Hann tínir nokkur blóm og ber þau, ásamt barninu, upp til guðs, til þess að þau blómgist ennþá fegur en hér á jörðinni. Guð hinn algóði þrýstir öllum blómunum upp að hjarta sínu, en það blómið, sem honum þykir vænst um, kyssir hann, og þá fær það rödd og syngur með í hinni mildu sælu.“

Allt þetta var einn af englum guðs að segja dauðu barni, sem hann var að fljúga með upp til himins, og barnið hlustaði á eins og í draumi. Hann flaug með það yfir þá staði á heimili barnsins, þar sem það hafði leikið sér, og hann flaug með það gegnum yndislega blómvaxna aldingarða.

„Hvaða blóm eigum við nú að taka með okkur til að gróðursetja á himnum?“ sagði engillinn.

Og þar stóð hátt og fagurt rósatré, en einhver vond hönd hafði brotið stofn þess, svo að allar greinarnar, sem voru fullar af hálfútsprungnum hnöppum, héngu niður visnar og dauðar.

„Vesalings tré!“ sagði barnið, „taktu það, svo það geti blómgast í himninum hjá guði.“

Engillinn tók rósatréð og kyssti barnið, en það opnaði augun ofurlítið við kossinn. Engillinn og barnið tóku nú nokkur af litprúðustu skrautblómunum, en líka sum af þeim, sem eru óásjáleg fyrir manna augum og að engu metin.

„Nú höfum við þá fengið okkur blóm,“ sagði barnið, og engillinn brosti við, en samt fór hann ekki enn með barnið upp til guðs. Þetta var um nótt, og var kyrrð yfir öllu. Engillinn flaug með barnið inn í þrönga götu í stórri borg. Þar voru hrúgur af hálmi, ösku og alls konar rusli, eins og við mátti búast, því þetta var eftir sjálfan fardaginn, og því lágu víðsvegar brotnir diskar, kalkmolar, fataræflar og gamlir hattkúfar. Þar var samansafn af alls konar hlutum, sem ekki var sjónin að sjá.

Og engillinn benti barninu á brotinn urtapott og moldarkökk, sem hafði dottið út úr urtapottinum. Í moldarkekkinum voru ræturnar af stóru, visnuðu skógarblómi, og þær héldu honum saman. Blóminu hafði verið fleygt, því það var ónýtt.

„Þetta blóm skulum við taka með okkur,“ sagði engillinn; „ég skal segja þér nokkuð um það á leiðinni.“

Síðan flugu þeir, og engillinn sagði:

„Þarna niðri í þrönga strætinu, í lágum kjallara, átti heima veikur og fátækur drengur. Frá því að hann var kornungur hafði hann því nær alltaf legið rúmfastur; þegar hann var sem hressastur, gat hann staulast á hækjum til og frá um gólfið í litlu kjallarastofunni, þar sem hann átti heima. Fáeina daga um hásumarið gat sólin skinið svo sem hálfa stund niður í kjallarann, og þegar þá veslings drengurinn sat í kjallaradyrunum til þess að njóta sólskinsins, þá var sagt: Í dag hefur hann fengið að koma út. Um skóginn og vorfegurð náttúrunnar hafði hann enga hugmynd aðra en þá, sem hann gerði sér af því, að drengur nokkur, sem stundum heimsótti hann, færði honum græna beykiviðargrein. Henni hélt hann yfir höfði sér og ímyndaði sér svo, að hann sæti í sólskininu undir beykitrjánum og að hann heyrði unaðslegan fuglasöng. Þessi drengur, sem var kunningi hans, kom einn dag með nokkur skógarblóm handa honum, og þar á meðal var eitt með rótum. Það var því tekið og gróðursett í urtapotti, sem var settur í gluggann rétt hjá rúmi hans. Og blómið óx og dafnaði vel og blómstraði á hverju ári. Sjúki drengurinn hafði það fyrir aldingarðinn sinn, og ekkert á jörðunni var honum eins kært og blómið. Hann vökvaði það og ól önn fyrir því, og hvern sólargeisla, sem náði að skína niður í gegnum kjallaragluggann, lét hann skína á blómið. Blómið dafnaði saman við drauma hans, því það blómgaðist aðeins fyrir hann; fyrir hann ilmaði það og aðeins hans augum skemmti það; á dauðastund sinni hafði hann augun á blóminu. Nú er hann búinn að vera eitt ár hjá guði, og í eitt ár er blómið búið að standa hirðingarlaust í glugganum; þess vegna hefur því verið fleygt í sorpið. Og einmitt það er nú blómið, þetta auvirðilega og visna blóm, sem ég hef tekið með mér, því þetta blóm hefur glatt meira en dýrðlegasta skrautblóm í garði nokkurrar drottningar.“

„En hvernig veistu þetta allt saman?“ spurði barnið, sem engillinn var að fljúga með upp til himins.

„Ég veit það,“ sagði engillinn, „ég er sjálfur sjúki drengurinn, sem gekk við hækjur. Blómið mitt þekki ég aftur.“

Og barnið opnaði alveg augu sín og leit brosandi framan í engilinn, og í því voru þeir komnir inn í himin guðs, og þar var ekkert að sjá annað en gleði og sælu. Og guð þrýsti dauða barninu upp að hjarta sínu, og þá fékk það vængi eins og engillinn, sem hafði flogið með það til himins; þeir tóku höndum saman og flugu saman. Guð þrýsti öllum blómunum að hjarta sínu, en skógarblómið kyssti hann, svo að það fékk rödd og söng með öllum englunum, sem sveimuðu í kringum guð, sumir nær, en sumir lengra burtu, í stórum hringum, en allir voru þeir jafnsælir. Og allir sungu þeir, smáir og stórir, barnið og hið auvirðilega skógarblóm, sem hafði legið visið og dautt innan um sorpið í þrönga og dimma strætinu.

Litla stúlkan með eldspýturnar

Það var nístingskuldi með fjúki og fannkomu, og það var orðið dimmt um kvöldið; það var líka síðasta kvöldið á árinu; það var gamlárskvöld. Í þessum kulda og í þessu myrkri gekk á strætinu lítil stúlka, bláfátæk, berhöfðuð og berfætt. Að sönnu hafði hún gengið á tréskóm, þegar hún fór að heiman, en hvað hjálpaði það? Það voru stórir tréskór af móður hennar; en af því aumingja stúlkan mætti tveimur vögnum, sem óku svo ákaflega hart, varð hún að hlaupa úr vegi fyrir þeim til þess að verða ekki undir þeim. Hún týndi báðum tréskónum, því þeir voru svo stórir, að þeir tolldu ekki á fótunum á henni; annar tréskórinn fannst aldrei aftur, en drengur, sem gekk fram hjá, fann hinn; hann hljóp burt með hann og sagðist ætla að hafa hann fyrir vöggu, þegar hann eignaðist sjálfur börn.

Þannig gekk nú veslings stúlkan á berum fótunum; þeir voru rauðir og bláir af kulda; svuntan hennar var gömul og rifin og í henni bar hún mörg eldspýtnabréf, og á einu þeirra hélt hún í hendinni. Enginn hafði þann dag keypt neitt af henni; enginn hafði gefið henni einn einasta eyri; þarna gekk hún sársvöng og nötraði og var svo döpur, veslings barnið. Fjúkið dreif þétt niður á hárið hennar síða og glóbjarta, sem liðaðist svo fallega niður á hálsinn, en hún var lítið að hugsa um prýði eða fegurð. Út úr hverjum glugga skein ljósbirtan, og um allt strætið ilmaði steikarlyktin; það var líka gamlárskvöld, og um það var hún að hugsa.

Hún settist niður og hnipraði sig saman í skoti milli tveggja húsa; annað þeirra stóð framar í götunni en hitt. Hún kreppti undir sér fæturna, en henni varð æ kaldara og kaldara, og heim til sín þorði hún ekki að fara. Hún hafði ekkert selt af eldspýtunum og engan eyri fengið; hún vissi, að faðir sinn mundi þá berja sig. Þar var líka litlu heitara, því ekki höfðu þau nema bláþakið yfir höfðinu, og vindurinn blés þar í gegn, eins og það væri hjallur, þó troðið væri hálmi og tuskum í stærstu rifurnar. Hendurnar hennar litlu voru krókloppnar af kulda. Æ, gott væri að kveikja á einni eldspýtu. Hún óskaði, að hún mætti taka eina út úr bréfinu og kveikja á henni til að verma á sér fingurna. Hún tók þá eina eldspýtu og kveikti á henni, – riss! riss! sagði spýtan; en hvað hún logaði fallega! hversu var loginn heitur og skær! alveg eins og dálítið ljós, þegar hún hélt á eldspýtunni í lófa sínum; það var undarlegt ljós. Henni virtist sem hún sæti fyrir framan heitan ofn, skínandi fagran og fágaðan; það logaði svo vel í honum, og hann hitaði svo vel; nei, hvað var það? Veslings stúlkan rétti fram fæturna og ætlaði að fara að hita sér við ofninn, – þá dó á eldspýtunni. Ofninn hvarf, – hún sat með útbrunna eldspýtu í hendinni.

Hún kveikti á annarri; hún logaði og lýsti, og þar sem birtan féll á múrinn, varð hann gagnsær eins og blæja. Hún sá beint inn í stofuna; þar stóð borð inni, og var breiddur á það dúkur með fegursta borðbúnaði, og á því miðju var steikt gæs á fati, fyllt með sveskjum og eplum; og – það sem var enn betra, – gæsin bylti sér niður af fatinu og vagaði eftir gólfinu með hníf og gaffal í bakinu; hún kom til fátæku stúlkunnar, – en í sama bili slokknaði á eldspýtunni, og var þá ekkert annað að sjá en myrkan og kaldan múrvegginn.

Hún kveikti á þriðju eldspýtunni. Þá sat hún undir prýðisfallegu jólatré, það var enn stærra en það, sem hún hafði séð gegnum glerhurðina hjá ríka kaupmanninum síðastliðið aðfangadagskvöld, þúsundum saman loguðu á því ljósin, og alls konar dýrindis gripir héngu á greinum þess. Stúlkan rétti upp báðar hendurnar; – þá slokknaði á spýtunni; ljósin óteljandi, sem hún hafði séð, þau liðu æ hærra og hærra í loft upp. Hún sá, að það voru stjörnurnar á himninum; ein af þeim hrapaði og dró eftir sér langa eldrák á himninum.

„Nú deyr einhver,“ sagði litla stúlkan, – því að amma hennar sæla, sem var sú eina manneskja, sem nokkurn tíma hafði verið góð við hana, hafði sagt: „Þegar stjarna hrapar á himninum, þá fer einhver sál til guðs.“

Hún kveikti á fjórðu eldspýtunni; hún lýsti svo vel, og í bjarmanum stóð amma litlu stúlkunnar skínandi björt með milda ásjónu. „Amma mín góð!“ kallaði litla stúlkan, „æ taktu mig með þér; ég veit að þú hverfur, þegar deyr á eldspýtunni, þú hverfur eins og heiti ofninn, góða gæsasteikin og blessað jólatréð.“ Og óðara kveikti hún á nærri því öllum eldspýtunum, sem eftir voru í bréfinu, en hún vildi með engu lifandi móti sleppa ömmu sinni; og eldspýturnar báru svo skínandi birtu, að það varð bjartara en um hádegi. Amma hennar hafði aldrei verið svona fríð og svona stór; hún tók litlu stúlkuna upp á handlegg sér, og þær lyftust í ljóma og fögnuði upp í hæstu hæðir, og þar var enginn kuldi, ekkert hungur og ekkert volæði, – þær voru hjá guði.

En í skotinu milli húsanna sat litla stúlkan morguninn eftir með roða í kinnum og bros á vörum. Hún var dáin; hún hafði orðið úti á síðasta kvöldi ársins. Nýársmorgunninn rann upp yfir litla líkið, sem sat með eldspýturnar í kjöltunni; einu eldspýtnabréfinu hafði hún því nær eytt. „Hún hefur ætlað að hita sér,“ sögðu þeir, er fram hjá gengu. Enginn vissi neitt um alla þá fegurð, sem fyrir hana hafði borið, enginn vissi í hvílíkri dýrð og ljóma hún gekk með ömmu sinni inn í hina eilífu nýársgleði.

Klukkan

Það var altítt í einni stórborginni, að þegar kvölda tók og sólin rann og skýin glóðu sem gull á milli efstu reykháfanna, þá heyrðu hinir og þessir í smástrætunum eitthvert undarlegt hljóð, eins og eim af kirkjuklukku, en það heyrðist ekki nema rétt í svip, því vagnaskröltið og hrópið á strætunum tók yfir og truflaði. „Nú er verið að hringja kvöldklukkunni,“ sögðu menn, „nú gengur sólin undir.“

Þeir, sem voru á gangi fyrir utan borgina, þar sem húsin stóðu strjálar innan um trjágarða og smáekrur, sáu kvöldhimininn í enn meiri fegurðarljóma og heyrðu betur klukkuhljóðið. Það var eins og hljóðið bærist frá einhverri kirkju úr innstu fylgsnum hinna ilmandi skóga, og fólkið horfði þangað eins og gagntekið af einhverjum hátíðlegum anda.

Nú leið og beið, og stundum sögðu menn sín á milli: „Ætli það sé kirkja í skóginum þarna út frá? Þessi klukka er svo hljómfögur, að það gegnir undrum. Eigum við að gera okkur ferð þangað og skoða hana betur?“ Og nú fór ríka fólkið akandi og fátæka fólkið gangandi, en það teygðist svo undarlega úr veginum, og þegar komið var þangað, sem pílviðir nokkrir stóðu í þyrpingu við skógarjaðarinn, þá var sest niður og horft upp í trjágreinarnar langar og laufmiklar, og kunni fólkið sér ekki læti af feginleik yfir því að vera komið út í græna sumardýrðina. Sætabrauðsbakari nokkur kom þangað úr borginni og reisti upp sölutjaldið sitt, og svo kom annar sætabrauðsbakari og hengdi upp klukku rétt andspænis móti tjaldinu sínu, og meira að segja, það var klukka, sem var bikuð, til þess að hún skyldi þola regn og vætu, en kólfinn vantaði. Þegar nú fólkið fór heim aftur, þá sagði það, að þetta hefði verið svo dásamlega fagurt. Það voru einhverjir þrír, sem staðhæfðu, að þeir hefðu komist í gegnum allan skóginn, og alltaf hefðu þeir heyrt undarlega hljóðið til klukkunnar, en þeim hefði látið svo fyrir eyrum, sem það kæmi úr borginni. Einn þeirra orti um það heilt kvæði og sagði, að klukkan hljómaði eins og móðurrödd við skýrleiks óskabarn, og ekkert sönglag væri fegra til en ómur klukkunnar.

Þessi tíðindi komu nú einnig fyrir keisarann í þessu landi, og hét hann því, að hver sá, sem með sönnu fengi uppgötvað, hvaðan hljóðið kæmi, hann skyldi fá þá nafnbót, að vera kallaður „heimshringjari“, og það enda þó svo reyndist, að klukkan væri ekki til.

Eftir það fóru margir þessa erindis til skógarins, en það var ekki nema einn, sem kom heim aftur með einhvers konar skýringu leyndardómsins. Það hafði sem sé enginn brotist nógu langt inn í skóginn, og hann þá ekki heldur, en svo mikið kvaðst hann þó vita, að klukkuhljóðið kæmi frá uglu nokkurri stórri, sem byggi í holu tré, og það væri eins konar vísdómsugla, sem alltaf lemdi hausnum í tréð, en hvort hljóðið kæmi úr kolli hennar eða holum tréstofninum, það þóttist hann ekki geta sagt með áreiðanlegri vissu. Fyrir þetta var hann skipaður „heimshringjari“, og samdi hann síðan á ári hverju eina vísindalega ritgerð um ugluna, en jafnfróðir voru menn eftir sem áður.

Það var nú einhvern dag, að börn voru fermd. Presturinn hafði haldið fagra og hjartnæma ræðu, og börnin höfðu viknað svo innilega, þetta var líka merkisdagur á ævi þeirra, því að nú áttu þau úr börnum að verða fullorðin svona allt í einu, og það var eins og barnssálin myndaði sig til að taka þessari breytingu. Það var glaðasólskin; fermingarbörnin gengu út úr borginni, og klukkan mikla og ókunna ómaði nú með undrasterkum hljómi úr skóginum. Þau urðu þegar í stað svo óðfús að komast þangað, öll nema þrjú. Eitt, sem var stúlka, varð að fara heim til að máta á sér danskjólinn sinn, því það var ekki vegna nokkurs annars en kjólsins og dansins, að hún var fermd í þetta skipti; hún hefði annars verið látin bíða. Annað barnið var fátækur drengur, sem hafði orðið að fá fermingartreyjuna sína og stígvélin að láni hjá syni húseigandans, þar sem hann átti heima, og átti hann að skila því aftur á tilteknum tíma. Þriðja barnið, sem líka var drengur, sagðist aldrei fara á nokkurn ókunnan stað, nema því aðeins að foreldrar sínir færu með. Hann hefði alténd verið hlýðið barn, og það ætlaði hann sér einnig að vera eftir ferminguna, og eiga menn ekki að gera gys að slíku, en það gerðu menn nú samt.

Þessi þrjú fóru því ekki með, en hin örkuðu af stað. Sólin skein í heiði, og fuglarnir sungu, og fermingarbörnin sungu með og héldust í hendur, því enn sem komið var höfðu þau ekki fengið embætti og voru öll saman fermingarbörn fyrir guði.

En skammt var þess að bíða, að tvö minnstu börnin urðu þreytt, og sneru þau þá bæði aftur til borgarinnar. Tvær smámeyjar settust niður og fóru að knýta blómkerfi; ekki komust þær heldur með; en þegar hin börnin voru komin að píltjánum, þar sem sætabrauðsbakarinn hafði búð sína, þá sögðu þau: „Skoðum til, nú erum við komin hingað. Klukkan er í rauninni ekki til, hún er ekki annað en einhvers konar hugarburður.“

Í sama bili hljómaði klukkan langt inni í skóginum svo skært og blítt og hátíðlega, að fjögur eða fimm börn réðust í að halda nokkuð lengra inn í skóginn. En svo var hann þéttgróinn og laufmikill, að harðsótt var að komast áfram; það lá við, að bláklukkurnar og krossgrösin væru of hávaxin, klukknablóm og brómberjaklasar héngu í löngum fléttum frá einu tré til annars, og þar söng næturgalinn dillandi og sólargeislarnir iðuðu. Ó, sá unaður, sem þar var! en ekki var smámeyjunum hent að fara þann veg, því hætt er við, að kjólarnir hefðu rifnað. Þar voru stórgrýtisbjörg og klappir, algrónar allavega litum mosa, og spruttu þar upp tærar lindir með suðandi nið, og var eins og þær segðu: „glúk, glúk!“

„Skyldi nú ekki þetta vera klukkan?“ sagði eitt af fermingarbörnunum og lagðist niður til að hlusta betur; „það verður að rannsaka til hlítar.“ Og svo beið það kyrrt og hirti ekki um, þó hin börnin héldu áfram.

Það er nú af þeim að segja, að þau komu að húsi einu, sem gert var af berki og trjágreinum. Stórvaxið tré, sem bar villiepli, slútti ofan yfir það, eins og það ætlaði að hella allri ávaxtablessun sinni yfir þakið, sem var rósum vaxið. Löngu greinarnar á trénu seildust fram með gaflinum, og á honum hékk lítil klukka. Það skyldi þó ekki vera klukkan, sem til hafði heyrst og eftir var leitað! Jú, jú! Allir voru samdóma um, að svo væri, nema einn. Hann sagði, að þessi klukka væri smáfelldari og lítilfjörlegri en svo, að það gæti heyrst til hennar þvílíkan óraveg eins glöggt og þeir hefðu heyrt hljóðið, og það væru líka allt aðrir hljómar, sem gætu gripið mannlegt hjarta svo innilega. Sá, sem þetta mælti, var kóngssonur, og þá var það viðkvæðið hjá hinum, að hann væri einn af þeim, sem þættust vitrari en allir aðrir.

Honum var þá lofað að fara einum, því hinum leist ekki að fara lengra, og gekk hann leiðar sinnar áfram, en að því skapi sem honum miðaði áleiðis, eftir því varð hjarta hans æ gagnteknara af töfrum skógarkyrrðarinnar. Samt heyrði hann enn til litlu klukkunnar, sem honum líkaði svo vel, og stæði vindurinn þaðan, sem sætabrauðsbakarinn hafðist við, þá heyrði hann óminn öðru hverju, þegar fólkið var að syngja yfir tedrykkjunni, en dimmrödduðu klukkuslögin voru hljómmeiri og sterkari. Það fór að heyrast eins og leikið væri undir á orgel, og hljóðið kom frá vinstri hlið, þeirri hliðinni, þar sem hjartað slær.

Nú skrjáfaði í runnunum, og allt í einu stóð frammi fyrir kóngssyninum lítill piltur á tréskóm og treyjugarmi, æði ermastuttum, svo ekki náði fram á úlnliðina. Báðir þekktust, því þessi drengur var einmitt sá hinn sami, sem fyrr er um getið, að ekki komst með í ferðina, af því hann varð að fara heim og skila treyjunni og stígvélunum, sem hann hafði fengið að láni af syni húseigandans. Þessu hafði hann aflokið og síðan labbað af stað í fátæklegu flíkunum sínum á tréskónum, því klukkan dunaði fyrir eyrum hans með svo aflmiklum og undarlega djúpum hljómi. Hvað sem tautaði, varð hann að reyna að komast þangað út.

„Við getum þá orðið samferða,“ sagði kóngssonurinn. En fátæki fermingarpilturinn á tréskónum varð feiminn við, strauk um sturtu treyjuermarnar og sagðist ekki treysta sér til að ganga nógu hart, svo hann gæti fylgst með; auk þess hélt hann, að það yrði að leita klukkunnar þeim megin, sem til hægri handar vissi, því að þeirri hliðinni hneigðist allt, sem veglegt er og mikilfenglegt.

„Þá er ekki að hugsa til að við finnumst,“ segir kóngssonurinn og kinkar kolli til fátæka drengsins. Fór þá sá fátæki inn í skóginn, þar sem hann var þykkastur og skuggalegastur og allur þyrnum gróinn, enda rifnuðu líka föt hans, og fætur hans og hendur urðu blóðrisa. Kóngssonurinn fékk líka margan skinnsprett, en sólin skein þó á hans leið, og skulum við nú fylgja honum eftir, sem vert er, því hann var dugandi drengur.

„Klukkuna vil ég og skal ég finna,“ sagði hann, „og það þó ég ætti að ganga á heimsenda.“

Ófrýnir apar sátu uppi í trjánum og glottu, svo að skein í tanngarðinn. „Eigum við að lemja hann? Eigum við að lumbra á honum? Hann er kóngssonur.“

En hann brá sér ekki við það og gekk inn í skóginn lengra og lengra, þar sem hann var gróinn kynlegustu blómum; þar stóðu bjartar stjörnuliljur með dreyrrauðum duftþráðum, himinbláar hjálmrósir, sem blikuðu í vindblænum, og eplatré með eplum, sem glóðu álengdar eins og gljágeislandi sápubólur; það má nærri geta, hvað falleg tré þessi voru í sólskininu. Allt umhverfis ljósgræn engin, þar sem hjörturinn og hindin léku sér í grasinu, gnæfðu laufskrýddar eikur og beykitré, og væri börkurinn sprunginn á einhverju trénu, þá uxu bæði grös og langflæktar, öngóttar jurtir út úr sprungunum. Þar voru skóglendi mikil með lygnum stöðuvötnum, og syntu á þeim fannhvítir svanir og böðuðu vængjunum. Kóngssonurinn stóð oft við og hlustaði, og þótti honum stundum eins og klukkan sendi óminn upp til hans úr þessum djúpu vötnum, en hann fann í hvert sinn, að klukkuhljómurinn kom ekki þaðan, heldur lengra innan að úr skóginum.

Nú settist sólin, og loftið varð rauðglóandi sem eldur, það varð svo hljótt og svo rótt í skóginum. Þá féll hann á kné og söng kvöldsálminn sinn og sagði: „Aldrei finn ég það, sem ég leita eftir; nú rennur sólin og nú kemur nóttin, hin dimma nótt. Þó veit ég ekki, nema ég geti ennþá einu sinni séð kvöldsólina kringlótta og eldrauða, áður en hún hverfur alveg undir jörðina. Ég ætla að komast upp á klettana þarna, þar sem þeir gnæfa jafnhátt hæstu trjánum.“

Og hann þreif í rætur og tágar og klifraðist upp eftir votum steinunum, þar sem vatnssniglarnir hringuðu sig og froskpaddan glennti upp skoltinn, eins og til að gelta að honum, en upp komst hann samt, áður en sólin var alveg gengin undir, og var sjón að sjá hana úr þeirri hæð. Ó, hvílík dásemdarprýði! Hafið, hið mikla og dýrðlega haf, sem velti löngum bylgjum inn að ströndinni, lá opið fram undan honum, og sólin glóði eins og gullaltari út við ystu brúnina, þar sem haf og himinn mættust. Allt rann saman í leiftrandi litadýrð. Skógarnir sungu og hafið söng og hann söng með. Öll náttúran var ein stór og heilög kirkja, þar sem tré og sveimandi ský voru súlurnar, þar sem blóm og grös voru glitofin gólfábreiða og himinninn sjálfur hvelfing hins mikla musteris. Hið efra slokknuðu rauðu litirnir, þegar sólin hvarf, en þá tendruðust þúshundruð stjörnur, og þá lýstu þúshundruð demantslampar, og kóngssonurinn breiddi faðminn móti himninum, móti hafinu og skóginum, og rétt í sama bili kemur fátæki drengurinn með stuttu ermarnar, á tréskónum, út úr hægra hliðargangi. Hann var þá kominn jafnsnemma hinum og kominn það á sínum vegi, og nú runnu þeir í fangið hvor á öðrum og héldust í hendur í hinni miklu kirkju náttúrunnar og skáldskaparins. Yfir þeim hljómaði hin ósýnilega, heilaga kirkja, og kringum hana svifu sælir andar í danshring með fagnandi lofgerðarröddum.

Grenitréð

Úti í skógi stóð undurfallegt grenitré, og var það á góðum stað, því það naut vel sólar, hafði gnægð af hreinu og heilnæmu lofti, og kringum það uxu margir stærri lagsbræður þess, bæði grenitré og furutré. En grenitréð litla var svo bráðlátt með að vaxa; það hugsaði ekki um sólina, sem var svo hlý, eða um loftið, sem var svo hressandi, og ekki sinnti það bændabörnunum, sem hjöluðu svo margt saman, þegar þau voru að tína jarðarber eða hindber. Komu þau oft með fulla krukku eða þau voru með jarðarber dregin upp á strá; þá settust þau hjá litla trénu og sögðu: „Nei, hvað þetta litla tré er ljómandi fallegt!“ En það vildi tréð alls ekki heyra.

Árið eftir var það orðið góðri legglengd hærra, og árið þar á eftir hafði það tognað mun meira, því á grenitrjám má af liðum þeirra marka, hversu gömul þau eru.

„Ó, að ég væri nú orðið stórvaxið tré, svona ámóta og hin önnur,“ sagði litla tréð og stundi við, „þá gæti ég breitt út greinar mínar á alla vegu og horft út í víða veröld með toppi mínum. Þá mundu fuglarnir byggja sér hreiður í limi mínu, og þegar vindur blési, þá gæti ég kinkað kolli allt eins burgeislega og hin þarna.“

Það hafði alls enga ánægju af sólskininu, fuglunum eða rauðu skýjunum, sem liðu áfram í loftinu fyrir ofan það bæði kvöld og morgna.

Á veturna, þegar hvítglitrandi hjarnfönnin lá allt í kring, þá bar það oft við, að héri kom hlaupandi og henti sér yfir litla tréð; ó, hvað því gat sárnað það! En svo liðu tveir vetur, og á þeim þriðja var tréð orðið svo stórt, að hérinn varð að fara utan við það. „Ó, að vaxa, vaxa, verða stór og gamall, það er þó eina indælið í þessum heimi,“ hugsaði tréð.

Á haustin komu skógarhöggsmennirnir ætíð og felldu nokkur af stærstu trjánum. Var svo á hverju ári, og fór hræðslutitringur um grenitréð unga, sem nú var svo vel á legg komið, þegar stóru, skrautlegu skógartrén féllu til jarðar með braki og brestum. Því næst voru limarnar höggnar af þeim, svo að þau voru bersnauð á að líta á eftir, löng og rengluleg; þau urðu nær því óþekkjanleg, en svo var þeim hlaðið á vagna, og hestar drógu þau burt úr skóginum.

Hvert áttu þau að fara? Hvað áttu þau fyrir höndum?

Um vorið, þegar svalan kom og storkurinn, þá spurði tréð þau: „Vitið þið ekki, hvert farið var með þau? Hafið þið ekki mætt þeim?“

Svölurnar vissu ekki neitt, en storkurinn varð áhyggjufullur á svipinn og mælti: „Jú, það held ég; mörg ný skip urðu á vegi mínum, þegar ég flaug frá Egyptalandi; á skipunum voru prýðisfalleg siglutré, ég þori að segja, að það hafi verið þau tré; það angaði af þeim greni-ilmurinn; ég get borið frá þeim kæra kveðju, þau gnæfa, þau gnæfa!“

„Ó, að ég væri orðið nógu stórt, svo að ég gæti líka flogið yfir hafið! Hvernig er það eiginlega, þetta haf, og hverju er það líkt?“

„Það er nú svo umfangsmikið að skýra frá því,“ sagði storkurinn og flaug sína leið.

„Gleddu þig yfir æsku þinni,“ sögðu sólargeislarnir, „gleddu þig yfir þroska þinum og lífsfjörinu unga, sem spriklar í þér.“

Og vindurinn kyssti tréð, og döggin tárfelldi yfir því, en það skildi grenitréð ekki.

Þegar leið að jólum, voru felld mörg ung tré, og það oft og einatt tré, sem ekki voru einu sinni eins stór eða stálpuð og þetta bráðláta grenitré, sem aldrei var í rónni, en alltaf vildi komast í burt. Þessi tré, og það voru nú einmitt hin langfegurstu, – fengu að halda öllum greinum sínum. Þau voru látin upp á vagn, og hestar drógu þau burt úr skóginum.

„Hvert eiga þau að fara?“ spurði grenitréð. „Þau eru ekki stærri en ég. Eitt þeirra er enda miklu minna; hvers vegna fá þau að halda öllum greinum sínum? Hvert er ekið með þau?“

„Það vitum við, það vitum við,“ tístu gráspörvarnir. „Við höfum gægst inn um gluggana á húsunum í borginni þarna niður frá, og við vitum, hvert ekið er með trén. Þau komast í þann mesta dýrðar- og viðhafnarljóma, sem hugsast getur. Við höfum gægst inn um gluggann og séð, að þeim er plantað á miðju gólfi í heitri stofu; við höfum séð þau prýdd með fegurstu hlutum, gylltum eplum, hunangskökum, barnagullum og mörgum hundruðum ljósa.“

„Og svo?“ mælti grenitréð með titringi í öllum sínum greinum; „og svo? Hvað verður svo?“

„Já, meira höfum við nú ekki séð. Það var alveg makalaust.“

„En skyldi nú þessi ljómandi lífsbraut liggja fyrir mér?““ sagði grenitréð hlakkandi. „Þetta er enn betra en að fara yfir hafið. Ó, hvað ég kvelst af löngun! Ég vildi, að jólin væru komin. Nú er ég hávaxið tré með breiddum baðmi eins og hin, sem flutt voru burt í fyrravetur. Ó, að ég væri komið á vagnana, komið í heitu stofuna innan um alla viðhöfnina og dýrðina! Og þá þar næst? Já, þá kemur nú eitthvað enn betra, ennþá fallegra, því skyldu þeir annars láta á mig svo mikla prýði? Það hlýtur að koma eitthvað ennþá mikilfenglegra; en hvað þá? Ó, ég þjáist og ég þrái; ég veit ekki, hvernig mér er varið.“

„Gleddu þig yfir mér,“ sagði loftið og sólarljósið, „gleddu þig yfir fjörmagni æsku þinnar í frjálsri náttúru.“

En tréð gladdist alls ekki; það óx og óx, það var grænt vetur og sumar; dökkgrænt var það, og þeir, sem sáu það, sögðu: „Tarna er ljómandi fallegt tré,“ og undir jólin var það höggvið fyrst af öllum trjám. Öxin hjó djúpt gegnum merginn; tréð féll til jarðar og stundi við, það kenndi sárinda og ómegins, það gat ekki hugsað um neina hamingju, það var sorgbitið yfir því að skilja við átthaga sína, við blettinn, þar sem það hafði úr jörðu vaxið. Það vissi, að það mundi aldrei framar sjá sína kæru, gömlu félaga, litlu runnana og blómin allt í kring, já, ef til vill, ekki einu sinni fuglana. Það var öðru nær en að burtförin væri því þægileg.

Tréð rankaði ekki við sér fyrr en í húsagarðinum, þegar það var tekið af vagninum ásamt öðrum trjám og heyrði, að einhver sagði: „Tarna er fallegt tré; við þurfum ekki nema þetta eina.“

Nú komu tveir þjónar búnir stássgervi og báru tréð inn í stóran og fagran sal. Hringinn í kring á veggjunum héngu myndir, og hjá stórum ofni stóðu kínversk skrautker með ljósmyndir á lokunum; þar voru ruggustólar, silkilegubekkir, stór borð hlaðin myndabókum og barnagullum, er kostað höfðu mörg hundruð ríkisdali; svo sögðu að minnsta kosti börnin. Grenitréð var sett í stóran stamp fullan af sandi, en enginn gat séð, að það væri stampur, því utan um hann var hengdur grænn dúkur, og svo var látin undir stór, marglit ábreiða, sem hann átti að standa á. Nú var heldur en ekki skjálfti á trénu. Hvað mundi standa til? Bæði þjónarnir og ungfrúrnar prýddu tréð. Þær hengdu á greinarnar netpoka, sem klipptir voru úr litpappír; hver netpoki var fylltur sætindum; gyllt epli og valhnetur héngu sem fastgróin væru, og fjöldamörg smákerti, rauð, blá og hvít, voru fest á greinarnar. Þá héngu og brúður svífandi í grænu liminu, líkar lifandi manneskjum, – aldrei hafði nú tréð séð annað eins, og allra efst í toppinn var sett stór stjarna úr blaðagulli. Það var skrautlegt, það var óviðjafnanlega skrautlegt.

„Í kvöld, í kvöld skal það verða skínandi fallegt,“ var viðkvæðið hjá öllum.

„Ó, að kvöldið væri komið,“ hugsaði tréð, „ó, að farið væri að kveikja á kertunum! Og hvað mun svo verða? Ætli það komi tré úr skóginum til að horfa á mig? Skyldu gráspörvarnir fljúga að glugganum? Skyldi ég festa hér rætur og standa með alla þessa prýði bæði vetur og sumar?“

Jú, jú, það fór nú heldur en ekki nærri um að tarna, en það hafði megnan barkarverk af tómri eftirlöngun, og barkarverkur er ekki betri fyrir tré en höfuðverkur fyrir okkur mennina.

Nú var kveikt á kertunum. Hvílíkur ljómi, hvílík prýði! Það var titringur í öllu trénu, svo að eldur las sig í grænt limið frá einu kertinu, og sviðnaði í kringum.

„Hamingjan hjálpi oss,“ sögðu ungfrúrnar hljóðandi og slökktu í snatri.

Nú þorði tréð ekki einu sinni að skjálfa. Þvílík vandræði! Það var svo hrætt um, að það missti eitthvað af skrauti sínu; það var alveg ruglað af öllum þessum ljóma. Þá lukust upp báðar vængjahurðirnar, og þusti inn fjöldi barna; það var eins og þau ætluðu að ryðja trénu um koll. Eldra fólkið kom stillilega á eftir. Litlu börnin stóðu orðlaus, en það var ekki nema allra snöggvast; í næstu andrá æptu þau af fögnuði, svo að undir tók í öllu. Þau dönsuðu kringum tréð, og var tekin af trénu hver jólagjöfin á fætur annarri.

„Hvað er verið að gera?“ hugsaði tréð. „Hvað stendur nú til?“ Ljósin loguðu, þangað til komið var niður í greinarnar, og var slökkt á þeim jafnóðum og þau brunnu út, og eftir það var börnunum leyft að rupla tréð. Ruddust þau á það svo áfergjulega, að brakaði í öllum greinunum, og hefði það ekki verið fest við loftið með toppinn og gullstjörnuna, þá mundi það hafa oltið um koll.

Börnin dönsuðu nú hringinn í kringum það með fallegu gullin sín í höndum. Enginn horfði á tréð, nema barnfóstran gamla. Hún kom og gægðist inn á milli greinanna, en það var ekki til annars en að gá að, hvort ekki kynni að hafa leynst eftir fíkja eða epli.

„Segið okkur sögu, segið okkur sögu,“ sögðu börnin og drógu með sér bústinn mann og lágvaxinn að trénu, og settist hann niður undir því. „Svo erum við þá komin út í græna forsæluna,“ sagði hann, „og tréð getur haft sérlega gott af því að hlusta á með ykkur. En ekki segi ég nema eina sögu. Viljið þið heyra söguna af honum Íviða-Áviða eða honum Klumpa-Dumpa, sem valt ofan tröppurnar, en komst samt í hásætið og fékk kóngsdótturina?“

„Íviða-Áviða,“ kölluðu sum, „Klumpa-Dumpa,“ kölluðu önnur. Urðu þá köll og háreysti, nema grenitréð eitt stóð þegjandi og hugsaði með sér: „Á ég þá ekki að vera með? Á ég ekkert að gera?“ Nú, það var búið að vera með og gera það, sem það átti að gera.

Maðurinn sagði nú söguna af Klumpa-Dumpa, sem valt ofan tröppurnar, en komst samt í hásætið og fékk kóngsdótturina. Og börnin klöppuðu saman lófunum og kölluðu: „Segðu meira, segðu meira.“ Þau vildu líka fá söguna af Íviða-Áviða, en þau fengu ekki nema söguna af Klumpa-Dumpa. Grenitréð stóð og hlustaði á þögult og hugsandi; aldrei höfðu fuglarnir í skóginum sagt frá neinu slíku. „Klumpa-Dumpi valt ofan tröppurnar og fékk samt kóngsdótturina. Já, svona gengur það í heiminum,“ hugsaði grenitréð og trúði þessu öllu, af því að það var svo nettur maður, sem söguna sagði. „Já, já, ef til vill velt ég líka ofan tröppurnar og fæ kóngsdóttur.“ Og það hlakkaði til næsta dags, í þeim vændum, að það yrði aftur skreytt og prýtt með ljósum, barnaglingri, gulli og ávöxtum.

„Á morgun mun ég ekki skjálfa,“ hugsaði það; „og þá ætla ég nú almennilega að skemmta mér í allri minni dýrð. Á morgun fæ ég aftur að heyra söguna af Klumpa-Dumpa og ef til vill líka söguna af Íviða-Áviða.“ Og tréð stóð grafkyrrt og hugsandi alla nóttina.

Um morguninn kom inn vinnumaðurinn og vinnukonan.

„Nú byrjar dýrðin aftur,“ hugsaði tréð, en þau drógu það út úr stofunni, upp stigann og inn á háaloft og settu það út í skúmaskot, þar sem aldrei sást nokkur dagsskíma. „Hvað á þetta að þýða?“ hugsaði tréð. „Hvað ætli ég eigi hér að gera? Hvað skyldi ég fá hér að heyra?“ Og það hallaði sér upp að veggnum og hugsaði og hugsaði. Og það hafði líka góðan tíma til þess, því svo liðu dagar og svo liðu nætur, að enginn kom þangað upp, og þegar þá loksins einhver kom, þá var það til þess að demba nokkrum stórum kössum út í skotið. Tréð var nú algerlega falið og svo að sjá, sem búið væri að gleyma því með öllu.

„Nú er vetur úti,“ hugsaði tréð, „jörðin gaddfrosin og snjór yfir öllu. Mennirnir geta ekki sett mig niður, þess vegna á ég að standa hér í skjóli til vorsins. En hvað það var vel hugsað og nærgætnislegt! Ó, hvað mennirnir eru góðir! – Það er verst, að hér er svo dimmt og svo hræðilega einmanalegt; ekki svo mikið sem einn ofurlítill héri. Það var þó svo skemmtilegt þarna út frá í skóginum, þegar allt var undir snjó og hérinn þaut fram hjá; já, enda þegar hann hentist yfir mig, en það átti nú reyndar ekki við mig í þá daga. En uppi hérna er svo hræðilega einmanalegt.“

„Pí, pí,“ sagði dálítil mús rétt í þessu og skaust út; svo kom önnur dálítil. Þær þefuðu af grenitrénu og skutust út og inn á milli greina þess.

„Tarna er ljóti kuldinn,“ sögðu litlu mýsnar, „annars væri hér svo gott og blessað. Eða finnst þér það ekki líka, gamla grenitré?“

„Ég er hreint ekki gamalt,“ sagði grenitréð, „það eru mörg tré eldri en ég.“

„Hvaðan ert þú, og hvað getur þú sagt í fréttum?“ sögðu mýsnar. Þær voru svo hræðilega forvitnar.

„Segðu okkur eitthvað af þeim staðnum, sem fegurstur er á jarðríki. Hefur þú komið þar? Hefur þú komið í matarbúrið, þar sem ostar liggja á hillunum og svínslæri hanga undir loftinu, þar sem maður dansar á tólgarkertum, kemur magur inn og fer feitur út?“

„Ekki þekki ég það,“ sagði tréð, „en skóginn þekki ég, þar sem sólin skín og fuglarnir syngja.“ Og nú sagði það alla sína æskusögu, og höfðu litlu mýsnar aldrei heyrt neitt þvílíkt, enda hlýddu þær á með stakri eftirtekt. „Nei, en hvað þú hefur séð margt! Ó, hvað lánið hefur leikið við þig!“

„Við mig?“ sagði grenitréð um leið og hugurinn hvarflaði að því, sem það var að segja frá, „já, það voru í rauninni dáindis skemmtilegir tímar.“ – En þessu næst sagði það frá aðfangadagskvöldinu, þegar það var alsett sætabrauði og kertaljósum.

„Ó, hvað lánið hefur leikið við þig, gamla grenitré!“ sögðu litlu mýsnar.

„Ég er hreint ekki gamalt,“ sagði tréð, „það var núna í vetur, sem ég kom úr skóginum; ég er á allra besta aldri, þó ég hafi ekki vaxið núna í bili.“

„En hvað þú segir fallega frá!“ sögðu litlu mýsnar, og næstu nótt komu þær aftur með fjórar aðrar mýslur, til þess að þær fengju líka að heyra tréð segja sögur sínar, en því fleiru sem tréð sagði frá, því greinilegar mundi það sjálft eftir öllu og fannst, „að það hefðu þó í rauninni verið dáindis skemmtilegir tímar.“ En þeir gætu komið aftur, hugsaði tréð, „Klumpa-Dumpi valt ofan tröppurnar og fékk samt kóngsdótturina; hver veit nema ég fái líka kóngsdóttur?“ Og þá fór tréð að hugsa um eina ofurnetta birkihríslu, sem óx úti í skóginum. Hún var í trésins augum ljómandi fögur kóngsdóttir.

„Hver er Klumpa-Dumpi?“ sögðu litlu mýsnar. Sagði grenitréð þá allt ævintýrið og mundi hvert einasta orð, og lá músunum við að stökkva upp í toppinn á trénu af einberri ánægju. Nóttina eftir komu miklu fleiri mýs, og á sunnudaginn komu enda tvær rottur, en þær sögðu, að sagan væri ekkert skemmtileg, og það hryggði litlu mýsnar, því nú þótti þeim líka sjálfum minna til hennar koma.

„Kanntu ekki nema þessa einu sögu?“ spurðu rotturnar.

„Nei, ekki nema þessa einu,“ svaraði tréð; „ég heyrði hana á því sælasta kveldi, sem ég hef lifað á ævi minni, en þá kom mér ekki til hugar, hvað sæla mín í rauninni var mikil.“

„Það er ofurléleg saga, kanntu enga sögu um flesk og tólgarkerti? Kanntu enga búrsögu?“

„Nei,“ sagði tréð.

„Jæja, við þökkum þá fyrir okkur,“ sögðu rotturnar og smugu inn í holur sínar.

Svo lauk, að litlu mýsnar hættu líka að koma, og þá sagði tréð andvarpandi: „Það var þó allskemmtilegt, þegar þær sátu í kringum mig, þessar pipru smámýs, og hlýddu á sögur mínar. Nú er það líka búið að vera, en það skal ég muna að skemmta mér, þegar menn taka mig héðan og láta mig út aftur.“

En hvenær varð það? Jú, það var eina morgunstund, að fólkið kom og fór að taka til á loftinu. Kassarnir voru færðir, tréð var dregið fram úr skotinu. Þeir köstuðu því reyndar fremur óþyrmilega eftir gólfinu, en óðara rogaði einn vinnumaðurinn því út að stiganum og komst það þá útí dagsbirtuna.

„Nú byrjar lífið aftur,“ hugsaði tréð. Það fann hreina loftið leika um sig og fyrstu sólargeislana skína á sig, og nú var það komið ofan í húsgarðinn. Þetta gerðist svo fljótt, að tréð gleymdi með öllu að líta á sjálft sig; það var svo mikið og margt, sem það sá í kringum sig. Húsgarðurinn lá fast að trjágarði, þar sem allt stóð í mesta blóma; rósirnar héngu svo blómlegar og ilmandi út yfir grindverkin, linditrén blómstruðu og svölurnar voru síflöktandi til og frá og sögðu: „Kví, ví! maðurinn minn er kominn,“ en það var ekki grenitréð, sem þær áttu við.

„Nú skal ég njóta lífsins,“ sagði það með fögnuði og breiddi út greinar sínar, en þær voru nú allar visnar og gular; það lá úti í garðshorni innan um illgresi og netlur. Gullpappírs-stjarnan sat enn í toppinum og glitraði í glaða sólskininu.

Í garðinum voru tvö börn að leika sér. Þau höfðu verið í barnahópnum káta, sem dansaði kringum tréð á jólunum seinast, og höfðu þá verið svo frá sér numin yfir því. Yngra barnið, dálítill drengur, rauk til og reif af því gullstjörnuna.

„Sko, hvað enn er eftir á gamla, ljóta jólatrénu,“ sagði hann, og sparkaði ofan á greinarnar, svo að brakaði í þeim undan stígvélum hans.

Og tréð horfði á alla blómprýðina og gróðursældina garðinum; það leit á sjálft sig og óskaði sér nú, að það hefði verið kyrrt í skúmaskotinu uppi á loftinu; það hugsaði um sitt fjöruga æskulíf í skóginum, um aðfangadagskvöldið skemmtilega og litlu mýsnar, sem hlýtt höfðu á söguna af Klumpa-Dumpa með svo mikilli ánægju.

„Nú er úti um allt!“ sagði veslings tréð. „Ó, að ég hefði notið gleðinnar meðan ég gat. Það er úti um allt! úti um allt!“

Og vinnumaðurinn kom og hjó tréð í smælki. Þarna lá það og var nú orðið að heilu smáspýtnaknippi. Það logaði svo prýðilega undir ölheitukatlinum stóra, og það tók svo djúp andvörp; hvert andvarp var eins og ofurlítill skotsmellur. Þess vegna hlupu börnin, sem voru að leika sér, settust fyrir framan eldinn, horfðu í hann og kölluðu: „piff, paff.“ En þegar smellirnir urðu, – sem í rauninni voru djúp andvörp, – þá var tréð að hugsa um einhvern sumardaginn í skóginum, einhverja vetrarnóttina þarna út frá, þegar stjörnurnar tindruðu, það var að hugsa um aðfangadagskvöldið góða, og um Klumpa-Dumpa, eina ævintýrið, sem það hafði heyrt og kunni frá að segja – og svo var tréð brunnið til ösku.

Drengirnir léku sér í garðinum, og hafði minnsti drengurinn á brjósti sér stjörnuna, sem tréð hafði borið á því sælasta kvöldi ævi sinnar; nú var úti með það, og úti með tréð og söguna, og fer svo með allar sögur.

Vatnsdropinn

Þú munt víst þekkja stækkunargler, svona kringlótt sjóngler, sem gerir alla hluti hundrað sinnum stærri en þeir eru? Þegar maður tekur það og heldur því fyrir auganu og horfir á vatnsdropa úr tjörninni þarna úti, þá sér maður þúsundmörg undarleg dýr, sem maður sér annars aldrei í vatninu, en þau eru þar, og það er alls engin missýning. Það er líkast til að líta eins og diskur, fullur af marþvörum, sem stökkva hverjir innan um aðra. Þeir eru svo glefsandi og slíta kræklur og lappir, totur og skækla hverjir af öðrum, en eru þó glaðir og ánægðir eftir sínum hætti.

Nú var einu sinni gamall karl; almenningur kallaði hann Iða-Skriða, enda var það nafn hans. Hann vildi ætíð hafa það, sem best var úr hverjum hlut, og þegar það vildi ekki heppnast, þá hafði hann það með göldrum.

Nú situr hann einn dag og heldur stækkunarglerinu fyrir auganu og rýnir í vatnsdropa; hann var tekinn úr polli, sem stóð úti í skurðinum. En hvað iðaði og skreið í honum, því trúir enginn; öll þessi þúsund smádýr hentu sér og hoppuðu, rifu og toguðu hvert í annað og átu hvert annað.

„Já, – en þetta er, sannast að segja, viðbjóðslegt,“ mælti Iði-Skriði gamli. „Getur maður þá ekki fengið dýrin til að lifa í friði og gegna sínu?“ Og hann var að hugsa um þetta, en komst enga leið, og var þá ekki annað fyrir en að galdra. „Ég verð að setja á þau lit, svo þau geti komið greinilega í ljós,“ sagði hann og lét eins og dálítinn dropa af rauðleitu víni í vatnsdropann, – en það var galdrablóð af langfínasta tagi á tvo skildinga, þá urðu öll þessi kynjadýr rósrauð á skrokkinn, – það varð tilsýndar eins og heil borg, sem naktir villimenn bjuggu í.

„Hvað hefurðu þarna?“ spurði annar gamall galdrakarl, sem hafði það til síns ágætis, að hann var nafnlaus.

„Takist þér að geta í kollinn, hvað það er,“ sagði Iði-Skriði, „þá skal ég láta þig fá það að gjöf, en það er ekki auðgetið, þegar maður veit það ekki.“

Og galdrakarlinn nafnlausi horfði á í gegnum stækkunarglerið. Það var sannarlega eins og heil borg, þar sem allir voru á hlaupum allsberir. Það var hryllilegt, en það var ennþá hryllilegra að sjá, hvernig þeir rysktust og rifust, bitust og toguðu hver í annan. Það, sem neðst var, átti að verða efst, og það, sem efst var, átti að verða neðst. Sko, sko! þarna er einn, sem er fótlengri en ég; svei! fótinn af honum! Þarna er einn með ofurlítinn nabba bak við eyrað, en nabbinn kvelur hann, og þá skal hann kveljast af honum enn meir; og þeir hjuggu í hann og þeir toguðu hann og átu hann vegna nabbans. Einn sat þarna, hægur og stilltur eins og jómfrú, og óskaði einskis annars en að mega vera í friði og ró, en það fékk jómfrúin ekki, það varð að draga hana fram, og þeir toguðu í hana og rifu hana í sig.

„Þetta er ódáði skemmtilegt,“ sagði galdrakarlinn.

„Já, en hvað heldurðu að það sé?“ mælti Iði-Skriði. „Geturðu ráðið þá gátu?“

„Hún er auðráðin,“ svaraði hinn, „það er Kaupmannahöfn eða einhver önnur stórborg; þær eru allar hver annarri líkar. En stórborg er það.“

„Það er forarvatn,“ sagði Iði-Skriði.

Paradísargarðurinn

Einu sinni var kóngssonur, sem átti svo mikið af fallegum bókum, að enginn átti jafnmikið. Í þeim gat hann lesið um allt, sem við hefur borið í heimi þessum, eða skemmt sér við að skoða af því ágætafagrar myndir. Um hverja þjóð og hvert land gat hann fengið þar fullan fróðleik, en um það, hvar paradísargarðurinn væri, stóð ekki nokkurt orð, en það var nú einmitt það, sem hann langaði mest til að fræðast um.

Amma hans hafði sagt honum, þegar hann var dálítill drengur og átti að fara að ganga í skóla, að hvert blóm í paradísargarðinum væri sætasta kryddkaka, og ljúfasta vínbragð að duftþráðunum. Á einu væri saga og á öðru landafræði eða töflurnar; ekki þyrfti annað en að éta köku, þá kynni maður lexíuna sína. Og því meira, sem maður æti, því meira kynni maður í sagnfræði, landafræði og reikningi.

Þessu trúði hann þá, en þegar hann varð stærri, lærði meira og vitkaðist betur, þá skildist honum, að meira mundi um dýrðir í paradísargarðinum en þetta.

„Hvað var það þá, sem Evu gekk til þess að éta af skilningstrénu? Hefði ég verið þar, þá hefði það aldrei orðið; þá skyldi syndin ekki hafa komist inn í heiminn.“

Þetta sagði hann þá, og þetta sagði hann enn, er hann var orðinn seytján ára gamall. Hann hugsaði ekki um nokkurn hlut annan en paradísargarðinn.

Það var einhvern dag, að hann var aleinn á gangi í skóginum, því það var hans mesta unun, og bar þá svo til, að með kvöldinu tók að þykkna í lofti og gerði hellirigningu, eins og himinninn allur væri orðinn að einni flóðgátt, sem vatnið steyptist niður úr, og varð eins koldimmt og maður stæði um nóttu niðri í dýpsta brunni. Ýmist skriðnuðu kóngssyninum fætur í votu grasinu, eða hann datt um bera steinana, sem stóðu upp úr jarðveginum. Allt flaut í vatni, og ekki var þurr þráður á vesalings kóngssyninum. Hann varð að klifrast yfir stór grjótbjörg, þar sem vatnið seytlaði niður úr mosanum. Hann var í þann veginn að hníga niður af þreytu, en þá heyrði hann undarlegan þyt og sá fram undan sér víðan helli allýstan. Brann í honum miðjum eldur mikill, svo að steikja mátti við heilan hjört, og það stóð líka heima; þar var verið að steikja á teini prýðisvænan hjört með hákvísluðum hornum, og var honum hringsnúið seinlega á milli tveggja nýfelldra grenitrjáa. Kona sat við eldinn, fremur roskinleg, mikil vexti og burðaleg, sem væri hún karlmaður í kvenmannsfötum, og fleygði hún í eldinn hverju skíðinu á fætur öðru.

„Komdu nær,“ sagði hún, „sestu við eldinn og láttu þorna á þér vosklæðin.“

„Hér er slæmur súgur,“ sagði kóngssonurinn og settist niður á gólfinu.

„Verra verður þó, þegar synir mínir koma heim,“ ansaði konan; „þú ert kominn hér í helli vindanna; synir mínir eru fjórir vindar heimsins. Skilurðu það?“

„Hvar eru synir þínir?“ spurði kóngsson.

„Já, það er nú ekki svo auðvelt að svara, þegar heimskulega er spurt,“ sagði konan. „Synir mínir flakka lausu við, þeir eru í knattleik og hafa skýin fyrir leiksoppa þarna uppi í hásalnum,“ og um leið benti hún upp í loftið.

„Nú, er það svo!“ sagði kóngssonur. „Þér eruð annars nokkuð hastar í máli og ekki eins þýðar eins og það kvenfólk, sem ég er vanur að sjá í kringum mig.“

„Já, það hefur nú ekki öðru að gegna. Ég verð að vera hörð, ef ég á að geta haldið drengjum mínum í skefjum, en það get ég, þó þeir séu baldnir. Sérðu pokana fjóra, sem hanga þarna á veggnum? Drengirnir hafa eins mikinn beyg af þeim og þú hafðir af sóflinum bak við spegilinn. Ég tek þá í bóndabeygju, skal ég segja þér, og svo sting ég þeim í pokann. Ég hef ekki neinar sveiflur á því; þarna verða þeir að dúsa og komast ekki út til að stroka, fyrr en mér sjálfri þóknast. En þarna kemur nú einn þeirra.“

Það var Norðri, norðanvindurinn, sem inn kom, og fylgdi honum nístingskuldi; stórgerð haglkorn skoppuðu eftir gólfinu, og stóð kafaldsstroka um hann allan. Hann var í bjarnskinnsskóm og bjarnskinnsúlpu og hafði togað selskinnshettu niður fyrir eyru. Langir frostdinglar héngu niður úr skegginu á honum og hvert haglkornið af öðru hrundi niður af úlpukraganum.

„Farðu ekki strax að eldinum,“ sagði kóngssonurinn. „Þú gætir hæglega fengið frostbólgu í andlitið og hendurnar.“

„Frostbólgu!“ át Norðri eftir honum. „Frostið er mitt mesta yndi. En hvaða skrapagrind ert þú? Hvernig ert þú kominn í helli vindanna?“

„Hann er gestur minn,“ sagði gamla konan, „þyki þér vansvarað, þá er þér til reiðu að fara í pokann. Skilurðu mig?“

Þetta dugði, og sagði þá Norðri, hvaðan hann kæmi og hvar hann hefði hafst við í nærfellt heilan mánuð.

„Ég kem frá heimskautshafinu,“ sagði hann, „ég var við Bjarnarey með rússneskum rostungsveiðimönnum. Ég sat og svaf á stýrinu, þegar þeir lögðu út frá Knöskanesi. Þegar ég smávaknaði á milli, flögraði stormfuglinn um fætur mér; það er kátlegur fugl, hann slær út vængjunum rösklega, heldur þeim svo stríðþöndum og flýgur með ærnum hraða.“

„Vertu nú ekki svona langorður,“ sagði móðir vindanna. „Svo þú komst þá í Bjarnarey?“

„Þar er ljómandi; þar er frægasta dansgólf, slétt eins og skerborð. Þar lá snjórinn hálfþiðnaður, með mosatægjum saman við beinagrindur úr rostungum og hvítabjörnum, líkast jötnahandleggjum eða fótleggjum, og komin grænleit mygla á beinin. Ég blés dálítið á þokuna, til þess að hrófið gæti sést; því hafði verið klöngrað upp úr skipsflökum, og tjaldað um rostungshúðum; holdrosinn sneri út með grænum og rauðum gárum. Ég fór ofan til sjávar og horfði á fuglahreiðrin, horfði á ungana ófiðraða, tístandi og gapandi; þá blés ég niður í öll þau óteljandi kok, og lærðist þeim þá að halda sér saman. Allra neðst byltu sér rostungarnir eins og lifandi vambir eða heljarstórir maðkar með svínshöfðum og álnarlöngum tönnum.“

„Þú segir vel frá, drengur minn!“ sagði móðirin. „Vatnið kemur fram í munninn á mér, þegar ég heyri sögu þína.“

„Nú byrjaði veiðiskapurinn. Skutlinum var hent í brjóst rostungnum, svo að rjúkandi blóðboginn stóð í loft upp yfir ísnum, eins og vatnsstafur upp úr gosbrunni. Þá hugsaði ég, að nú skyldi ég líka leika mínar listir; ég tók að blása og lét knerri mína, klettháa ísjakana, kreppa utan um bátana. Hæ! hæ! mikið hrinu mennirnir, en ég hrein hærra; þeim var nauðugur einn kostur að ryðja dauðum hvalskrokkunum, kistum og köðlum út á ísinn. Ég jós yfir þá kafaldsrokunum og lét þá reka með allan aflann á innikrepptum fleytunum suður eftir og súpa þar saltan mar. Aldrei eiga þeir framar afturkvæmt í Bjarnarey.“

„Þá hefur þú unnið illt verk,“ sagði vindamóðirin.

„Frá góðverkum mínum geta aðrir skýrt,“ sagði hann, „en þarna kemur hann bróðir minn úr vestrinu. Hann er mér geðfelldastur þeirra allra, það er sjóseltubragð að honum, og hann færir með sér blessaðan kulda.“

„Er þetta hann Vestri litli?“ mælti kóngssonurinn.

„Já, víst er það hann Vestri,“ mælti sú gamla, „en ekki er hann svo lítill. Þeir voru tímarnir, að hann var fallegur drengur, en það er nú af, sem áður var.“

Hann var eins og villimaður ásýndum, en hafði fallhatt á höfði, til þess að hann meiddi sig ekki. Í hendi sér hafði hann rauðviðarkylfu, sem hann hafði höggvið sér í rauðviðarskógunum fyrir vestan haf. Minna mátti ekki gagn gera.

„Hvaðan ber þig að?“ sagði móðir hans.

„Úr skógarauðnunum,“ svaraði hann, „þaðan, sem þyrnóttu flækijurtirnar girða á milli trjánna, þar sem vatnsormurinn liggur í votu grasinu og mönnunum virðist vera ofaukið.“

„Hvað gerðir þú þar?“

„Ég horfði á hyldjúpt fljótið, sá hvernig það steyptist niður af hamrinum, varð að vatnsúða og þeyttist upp til skýja og hélt þar upp regnboganum. Ég sá villinautið synda í fljótinu, en straumurinn hreif það með sér; það rak forstreymis með flokki villiandanna, sem flugu upp, þar sem vatnið steyptist niður. Villinautið hrapaði ofan fyrir, og þá var mér dillað; því næst hljóp ég á með voðastormi, svo að ævagömul skógartrén rifust upp með rótum, fuku út í fljótið og flísuðust sundur í beljandi straumiðunni.“

„Og annað hefur þér ekki orðið að verki?“ sagði sú gamla.

„Ég hef steypt stömpum á gresjunum, ég hef klappað villihestunum og skekið niður kókoshnetur; það veit hamingjan, ég kann frá mörgu að segja; en maður á ekki að segja allt, sem maður veit; þú kannast við það, móðir mín!“ Og þar með kyssti hann móður sína, svo að hún var nærri oltin aftur á bak. Hann var gassalegur, drengurinn, því verður ekki neitað.

Nú kom Suðri, sunnanvindurinn, með vefjarhött á höfði, í flakandi Bedúínakápu.

„Sér er hver kuldinn hérna inni!“ sagði hann og kastaði viðarbút í eldinn; „það er auðfundið, að norðanvindurinn er kominn hér á undan.“

„Hér er svo heitt, að steikja mætti hvítabjörn,“ sagði Norðri.

„Þú ert sjálfur hvítabjörn;“ mælti Suðri.

„Langar ykkur til þess að komast í pokana?“ sagði sú gamla. „Sestu nú niður á steininn hérna og segðu okkur, hvar þú hefur verið.“

„Ég var í Afríku, móðir mín!“ sagði hann; „ég var á ljónaveiðum með Hottentottunum í Kaffalandi. Þar er nú heldur en ekki loðið á sléttlendinu, grasið olífugrænt. Þar dansaði gnúinn, og strúturinn þreytti við mig kapphlaup, en ég fór fram úr honum. Ég kom á eyðimörkina á gulu sandana; þar er líkast sem á mararbotni. Ég rakst á ferðamannalest; þeir voru að slátra síðasta úlfaldanum sínum til þess að fá sér vatn að drekka, en fengu nauðalítið. Sólin brenndi að ofan, og sandurinn steikti að neðan. Eyðimörkin var endalaus á alla vegu. Ég velti mér í fínum og lausum sandinum og þyrlaði honum upp í stórstróka, þá gekk eitthvað á. Þú hefðir átt að sjá, hvað úlfaldinn var lúpulegur, þar sem hann stóð. Kaupmaðurinn sveipaði skikkjunni um höfuð sér. Hann fleygði sér niður frammi fyrir mér, eins og ég væri Allah, guðinn hans. Nú eru þeir dysjaðir, og gnæfir sandpýramíði yfir þeim öllum. Þegar þar að kemur, feyki ég honum burt, og þá skal sólin bleikja þeirra hvítu bein, svo að ferðamenn sjái, að þar hafa menn komið. Annars trúa menn því ekki, að svo hafi verið, slík eyðimörk sem þar er.“

„Þú hefur þá ekki gert nema illt eitt,“ sagði móðirin. „Niður með þig í pokann!“ Og óðara en Suðri af vissi, hafði hún þrifið um hann miðjan og dembt honum niður í pokann; botnveltist pokinn þar á gólfinu, en hún settist ofan á hann, og þá varð hann að liggja grafkyrr.

„Það eru heldur röskir drengir, sem þér eigið,“ sagði kóngssonurinn.

„Svo er víst,“ svaraði hún, „og agað get ég þá piltana. Þarna kemur sú fjórði.“

Það var Austri. Hann var búinn eins og Kínverji.

„Nú, þú kemur þá úr þeirri átt?“ sagði móðirin; „ég hélt þú hefðir verið í Paradísar-garði.“

„Þangað flýg ég ekki fyrr en á morgun,“ sagði Austri. „Á morgun verða liðin hundrað ár síðan ég kom þar. Núna kem ég frá Kína, og dansaði ég þar í kringum postulínsturninn, svo að allar klukkurnar hringdu. Niðri á strætinu voru embættismennirnir lúbarðir, bambusprikin voru látin ganga sér til húðar á öxlum þeirra, og þetta voru mannvirðingamenn frá fyrstu röð til níundu. Þeir hljóðuðu og sögðu: „Ástarþakkir, minn föðurlegi velgerðamaður!“ En þar fylgdi ekki hugur máli. Ég hringdi klukkunum og söng: „tsing, tsang, tsú.“

„Mikill er í þér gáskinn,“ sagði sú gamla. „Það er gott, að þú kemur á morgun í paradísar-garðinn; það er þó alténd til þess að þú siðast dálítið betur. Drekktu þá duglega úr viskulindinni og mundu að koma heim með fulla flösku úr henni handa mér.“

„Það skal ég gera,“ sagði Austri; „en því hefurðu látið hann bróður minn að sunnan niður í pokann? Upp með hann! Hann á að segja mér frá fuglinum Fönix. Kóngsdóttirin í aldingarðinum vill ætíð fá fréttir af honum, þegar ég kem þangað hundraðasta hvert ár. Opnaðu pokann, þá ertu væn, elsku móðir mín, og þá skal ég gefa þér tvær vasafyllir af tegrasi, eins grænu og glænýju og það var, þegar ég tíndi það, þar sem það óx.“

„Jæja, fyrst þú færir mér tegras og líka af því að þú ert eftirlætið mitt, þá skal ég opna pokann.“ Hún gerði svo, og skreiddist Suðri upp úr pokanum, en afar-sneypulegur var hann í framan, og kom það af því, að kóngssonurinn ókunni hafði séð, hvernig farið var með hann.

„Hana! þarna er pálmaviðarlaufblað handa kóngsdótturinni,“ sagði Suðri. „Laufblaðið gaf mér gamli fuglinn Fönix, sá eini, sem til var í heimi. Hann hefur rist á það með nefinu alla ævisögu sína, um öll þau hundrað ár, sem hann hefur lifað. Nú getur hún lesið það sjálf. Ég horfði á, þegar fuglinn Fönix kveikti í hreiðri sínu og brann það upp eins og Hindúakona. En hvað snarkaði í skraufþurru liminu! Þvílíkur reykur og ilmur! Að lokum stóð allt í björtu báli, gamli fuglinn Fönix varð að ösku, en egg hans lá rauðglóandi í eldinum. Það sprakk með gríðarhvelli, og flaug unginn út úr því; nú er hann konungur allra fuglanna og sá eini fugl Fönix, sem nú er til í veröldinni. Hann hefur höggvið gat á pálmaviðarlaufblaðið, sem ég fékk þér, það er kveðjusending hans til kóngsdótturinnar.“

„Fáum okkur nú dálítið að borða,“ sagði vindamóðirin, og settust þau þá öll og tóku að snæða af steikta hirtinum; sat kóngssonurinn hjá Austra, og féll skjótt vel á með þeim.

„Heyrðu, segðu mér nokkuð,“ mælti kóngssonurinn, „hvaða kóngsdóttir er það, sem hér er svo tíðrætt um, og hvar er paradísargarðurinn?“

„Hó, hó!“ sagði Austri, „viljirðu komast þangað, þá fljúgðu með mér á morgun, en það verð ég annars að segja þér, að allt frá Adams og Evu dögum hefur enginn lifandi maður þangað komið. Við Adam og Evu muntu víst kannast af biblíusögunum?“

„Já, víst geri ég það,“ sagði kóngssonurinn.

„Þegar þau voru út rekin, sökk paradísargarðurinn í jörð niður, en hann hélt samt sínu hlýja sólskini, sínu gæðaloftslagi og allri sinni dýrð. Álfkvennadrottningin á þar heima; þar er Sæluey, sem dauðinn stígur aldrei fæti á, og indælt er þar að vera. Sestu á bak mér í fyrramálið, og skal ég hafa þig með mér. Ég er að hugsa um, að það takist, en ná máttu ekki tala meira, því ég ætla að sofna.“

Og nú sváfu þau öll saman.

Snemma morguns vaknaði kóngssonur og brá þá heldur en ekki í brún, því hann var kominn hátt upp yfir skýin. Hann sat á baki Austra, sem hélt honum traustatökum. Svo hátt voru þeir komnir upp, að merkur og skógar og fljót og stöðuvötn, það var allt tilsýndar eins og stór litsettur landsuppdráttur.

„Góðan daginn!“ sagði Austri. „Þér væri annars óhætt að sofa dálítið enn, því ekki er mikið að sjá á flatneskjunni fyrir neðan okkur, nema ef svo væri, að þig langaði til að telja kirkjurnar, því þær standa eins og krítardeplar á græna borðinu.“ Það voru merkur og engi, sem hann kallaði græna borðið.

„Það var ókurteisi, að mér láðist að kveðja móður þína og bræður,“ sagði kóngssonurinn.

„Þegar maður sefur, er maður löglega afsakaður,“ sagði Austri, og flugu þeir nú æ harðara og harðara áleiðis. Það mátti heyra það frá trjátoppunum í skógunum, því þegar þeir flugu yfir, varð þytur mikill í greinum og laufi, eins mátti heyra það frá hafinu og stöðuvötnunum, því hvarvetna, sem þá bar yfir, risu bylgjurnar hærra, og stórskipin hneigðu sig djúpt niður í sjóinn eins og svanir á sundi.

Þegar kvölda tók og dimmdi yfir, var skrýtilegt að sjá stóru borgirnar; þá sáust ljósin ýmist hér og ýmist þar, það var líkast eins og þegar maður hefur brennt pappírsblaði og allir litlu eldneistarnir hverfa hver af öðrum. Og kóngssonurinn klappaði saman lófunum, en Austri beiddi hann að vera ekki að því, en halda sem fastast, því ella kynni hann auðveldlega að hrapa og hanga svo fastur á einhverri kirkjuturnsspírunni.

Örninn í koldimmu skógunum er léttfleygur að vísu, en léttfleygari var Austri. Kósakkinn á litla hestinum sínum ríður í loftinu yfir völluna, en hvað var það hjá þeysireið kóngssonarins?

„Þarna geturðu séð Himalaya,“ sagði Austri, „það er hæsta fjallið í Asíu. Nú erum við bráðum komnir að paradísar-garðinum.“ Sveigðu þeir þá betur suður á við, og kenndi brátt ilms af kryddjurtum og blómum; voru þar sjálfsánar fíkjur og granatepli, og villivínviðurinn var hlaðinn bláum og rauðum vínberjum. Þar fóru þeir báðir ofan og réttu úr sér í mjúku grasinu, og blómin kinkuðu kolli móti vindinum, eins og þau segðu: „Ver heill aftur kominn!“

„Erum við nú komnir í paradísargarðinn?“ mælti kóngssonurinn.

„Nei, nei! ekki enn,“ sagði Austri, „en nú erum við þar bráðum. Sérðu hamrabergið þarna og stóra hellinn, þar sem vínteinungarnir hanga eins og stór, græn gluggatjöld. Þar eigum við að fara inn. Sveipaðu að þér skikkjunni; hérna er steikjandi sólarhiti, en einu feti framar er nístingskuldi. Fuglinn, sem flöktir fram hjá hellinum, er með annan vænginn hérna úti í brennandi sumarhita, en með hinn þarna inni í nístings vetrarkulda.“

„Svo þetta er þá vegurinn til paradísargarðsins?“ sagði kóngssonurinn.

Nú fóru þeir inn í hellinn; þvílík nepja! En það stóð ekki lengi. Austri breiddi út vængi sína, og lýsti af þeim sem skærasta eldi; en hvernig var hellirinn? Þar seytlaði vatnið niður af stórbjörgum, sem héngu yfir höfði þeim í fáránlegustu myndum; ýmist var svo þröngt, að þeir urðu að skríða á fjórum fótum, ýmist svo hátt og vítt um sig eins og undir beru lofti. Það var líkast heljar-grafkapellu með steingerðum orgelum og steinþöglum pípum.

„Við göngum víst á helvegi til paradísargarðsins,“ sagði kóngssonurinn, en Austri svaraði engu orði og benti fram fyrir sig. Skein þá í móti þeim bláleitur bjarmi, ljómandi fagur. Grjótbjörgin uppi yfir þeim hverfðust hvað af hverju í þoku, og varð hún björt að lokum, eins og hvítt ský í tunglskini. Og nú lék um þá ljúfasti loftblær, hreinn og hressandi sem á fjöllum uppi og angandi eins og þar, sem rósir gróa í dölum niðri.

Á ein rann þar, og var hún fagurtær sem himinloftið sjálft, og fiskarnir voru skínandi sem gull og silfur; léku þar niðri í vatninu purpurarauðir álar, og sindruðu af þeim eldneistar í hvert sinn, er þeir hreyfðu sig. Vatnsrósablöðin ljómuðu af litaskrauti regnbogans, og blómið sjálft var rauðgulur, brennandi logi, sem nærðist af vatninu, eins og lampaljós af olíu. Marmarabrú var á ánni, stæðileg og stöðug, en svo haglega gerð og fínt úthöggin sem hún væri úr knipplingum og glertölum; lá brú þessi yfir á Sæluey, þar sem paradísargarðurinn var í öllum sínum blóma.

Austri tók kóngssoninn í fang sér og bar hann yfir um. Þar sungu blóm og blöð hina fegurstu söngva frá barnæsku hans og sungu þá svo ununarlega snjallt og fagurt, að engin rödd hér á jörðu getur sungið jafnfagurt.

Voru það pálmaviðir eða risavaxnar vatnsplöntur, sem greru hér? Svo safamikil og stórvaxin tré hafði kóngssonurinn aldrei séð á ævi sinni. Þar héngu og hinar undarlegustu vafningsjurtir í löngum sveigum, líkast þeim, sem myndaðar sjást með litum utanmáls í gömlum helgramannasögum eða eru flúraðar í þeim kring um upphafsstafina. Í grasinu rétt hjá stóð hópur páfugla, og breiddu þeir út ljómandi stélin; jú, jú! það var nú rétt svo sem, því þegar kóngssonurinn tók á þeim, þá fann hann, að það voru ekki fuglar, heldur plöntur; það voru njólablöðkurnar stórvöxnu, sem ljómuðu hér með sömu litprýðinni sem hið fagra stél páfuglsins. Ljón og tígrisdýr stukku eins og liðamjúkir kettir á milli limgerðanna, sem ilmuðu eins og olíutrjáablómstur, og ljónin og tígrisdýrin voru gæf og spök; villi-skógdúfan klappaði ljóninu á makkann með vængjum sínum, og antilópan, sem annars er svo stygg, stóð spakleg og kinkaði kolli, eins og hún vildi líka vera með í leiknum.

Nú kom paradísarálfkonan. Klæði hennar voru skínandi eins og sólin, og hún var blíðleg í yfirbragði, eins og ánægð móðir, þegar hún gleðst mest yfir barni sínu.

Hún var svo ung og svo fríð, og fylgdu henni fríðar þjónustumeyjar, sem allar báru skínandi stjörnu til skrauts í hári sínu.

Austri fékk henni skrifaða blaðið frá fuglinum Fönix, og tindruðu þá augu hennar af fögnuði. Tók hún kóngssoninn við hönd sér og leiddi hann inn í höll sína. Var liturinn á hallarveggnum líkur túlípanablaði, þegar því er haldið upp við sólina. Hallarloftið sjálft var stóreflis geislandi blóm, og því lengur sem horft var upp í það, því dýpri sýndist blómbikarinn. Kóngssonurinn gekk út að glugganum og horfði í gegnum eina rúðuna. Sá hann þá skilningstréð með höggorminum, og stóðu þau Adam og Eva þar hjá. „Eru þau ekki rekin burt héðan?“ sagði hann. Þá brosti álfkonan og útskýrði fyrir honum, að í hverja rúðu hefði tíminn brennt mynd sína, en ekki eins og myndir gerðust almennt, heldur þannig, að lifandi væri; laufin á trjánum hreyfðust, og mennirnir komu og fóru, alveg eins og í spegilmynd. Og hann horfði í gegnum aðra rúðu, og var á henni draumur Jakobs; stiginn náði þar beint upp í himininn, og englar með stórum vængjum gengu upp og ofan eftir honum. Já, allt, sem við hefur borið í heimi þessum, lifði og hrærðist í glerrúðunum. Það var tíminn einn, sem gat brennt svo listilegar myndir í glerið.

Álfkonan leiddi hann brosandi inn í sal nokkurn mikinn og háan. Veggir hans sýndust vera gagnsæ málverk, og var hvert öðru fegra; það voru þúsundir þúsunda af sælum verum, sem brostu og sungu, svo að allt rann saman í eitt sönglag; hinar efstu voru svo litlar, að þær sýndust minni en minnsti rósknappur, þegar hann er dreginn upp á blaði depilsmár. Og í miðjum salnum stóð tré eitt mikið með gróðursælum, slútandi greinum, og héngu gullfögur epli, stór og smá, eins og appelsínur, innan um grænt laufið. Það var skilningstréð með ávöxtunum, sem Adam og Eva höfðu etið af. Af hverju blaði draup niður skínandi rauður daggardropi; það var eins og tréð gréti blóðugum tárum.

„Förum nú út í bátinn,“ sagði álfkonan, „og fáum okkur hressingu úti á ylgjandi vatninu. Báturinn ruggar, og hreyfist þó ekki úr stað, en öll heimsins lönd líða fram hjá fyrir augum okkar.“ Og það var undarleg sjón að sjá, hvernig kvik kom á alla ströndina. Þar birtust há og snæþakin Alpafjöllin, með skýjabólstrum og dökkum greniskógi; Alpahornið ómaði svo djúpróma og augurblítt, og hjarðmaðurinn „jóðlaði“ svo fagurlega niðri í dalnum. Þar næst beygðu bananatrén hinar löngu og slútandi greinar sínar yfir bátinn; svartar álftir syntu á vatninu, og undarlegustu dýr og blómstur sáust á ströndinni. Það var Nýja Holland, fimmta heimsálfan, sem nú leið hjá með bláum fjöllum. Gat þar að heyra söng blótprestanna og að horfa á villimennina, er þeir dönsuðu eftir trumbnahljómi og beinpípnablæstri. Hinir skýháu pýramíðar Egyptalands, kollhrundar súlur og Svinxmyndir, sem hálfar voru sandi orpnar, sáust líða fram hjá. Norðurljósin bröguðu yfir jöklum norðurheimsins, það var flugeldagerð, sem enginn gat leikið eftir. Kóngssonurinn var frá sér numinn af unun, og var ekki furða, því nú sá hann hundrað sinnum meira en hér verður frá sagt.

„Og fæ ég nú að vera hér alla ævi?“ sagði hann.

„Það er undir sjálfum þér komið,“ ansaði álfkonan. „Ef þú lætur ekki, eins og Adam fyrrum, freistast til að gera það, sem bannað er, þá máttu vera hér um aldur og ævi.“

„Ekki skal ég snerta eplin á skilningstrénu,“ sagði hann, „hér eru ótal ávextir, allt eins fagrir og þau eru.“

„Reyndu og prófaðu sjálfan þig, og kennirðu þig ekki nógu fastan fyrir, þá farðu með austanvindinum, sem kom með þig. Hann flýgur nú til baka og kemur hér ekki í hundrað ár; sá tími mun þér ekki finnast lengri á þessum stað en hundrað stundir, en það er langur tími fyrir freistnina og syndina. Á hverju kvöldi, er ég geng frá þér, verð ég að kalla til þín: „Komdu með mér.“ Ég verð að benda þér með hendinni, en vertu kyrr og fylgdu mér hvergi. Farðu ekki með mér, því þá mun ílöngun þín fara vaxandi með hverju spori, sem þú stígur áfram; þú kemur í salinn þar sem skilningstréð er; ég sef undir hinum ilmandi, slútandi greinum þess. Þú munt beygja þig ofan að mér, og ég verð að brosa, en þrýstir þú kossi á varir mínar, þá mun paradís sökkva í jörð niður, og mun hún þá vera þér með öllu töpuð. Kuldagjóstur eyðimerkurinnar mun þjóta um þig og kraparegnið renna niður af hári þínu. Hryggð og armæða mun verða þitt hlutskipti.“

„Ég verð hér kyrr,“ mælti kóngssonurinn, og Austri kyssti hann á ennið og sagði: „Vertu nú sterkur fyrir, þá munum við sjást hér að hundrað árum liðnum. Vertu sæll!“ – og Austri þandi út stóru vængina sína, og skinu þeir eins og leiftur á haustdegi eða norðurljós um hávetur. „Vertu sæll, vertu sæll!“ ómaði frá blómum og trjám. Storkar og pelíkanar flugu með í langri röð eins og flögrandi band og fylgdu honum alla leið út að takmörkum aldingarðsins.

„Nú byrja dansleikirnir okkar,“ sagði álfkonan, „en þegar að því er komið, að hætt verður, og ég dansa við þig, þá muntu sjá, í sama bili og sólin rennur, að ég bendi þér; þú munt heyra, að ég kalla til þín: „Komdu með mér!“ en gerðu það ekki. Í hundrað ár verð ég að ítreka þetta á hverju kvöldi. Í hvert sinn, sem sá tími er liðinn, mun þér aukast þrek, og að síðustu muntu aldrei láta þér það í hug koma. Í kvöld er þetta í fyrsta sinn, og hef ég nú varað þig við.“

Og álfkonan leiddi hann inn í stóran sal, sem allur var úr hvítum gagnsæjum liljum. Ofurlítil gullharpa var í hverri lilju og ómaði með strengjahljómi og flaututónum. Fríðustu stúlkur stigu þar dansinn, svifléttar og fagurvaxnar, klæddar bylgjandi netvefjarhjúpum, svo að sjá mátti þar í gegnum hið yndisfagra limalag þeirra, og sungu þær um það, hve dýrðlegt væri þar að lifa, að þær mundu aldrei deyja og paradísargarðurinn um eilífð standa í blóma.

Og sólin rann, og allur himinninn glóði sem gull og brá bjarma yfir liljurnar, svo að þær urðu sem fegurstu rósir, og kóngssonurinn drakk af freyðandi víni, sem stúlkurnar báru honum, og svo mikinn sæluunað fann hann streyma um sig allan, að aldrei hafði hann áður fundið slíkan. Hann sá salargaflinn opnast og skilningstréð standa þar í svo miklum blóma, að glýju gerði fyrir augum hans. Söngurinn, sem þaðan ómaði, var þýður og indæll eins og rödd móður hans, og var sem hún syngi: „Komdu barnið mitt! komdu, elsku barnið mitt!“

Þá benti álfkonan honum og kallaði svo ástúðlega: „Komdu með mér! komdu með mér!“ Og hann skundaði til hennar og gleymdi heiti sínu, gleymdi því nú þegar fyrsta kvöldið. Ilmurinn kryddsæti allt umhverfis varð æ megnari og megnari, hörpurnar hljómuðu miklu fegur en áður, og það var eins og þessi ótal höfuð í salnum, þar sem tréð var inni, það var eins og þau kinkuðu kolli brosandi og syngju: „Allt ber manni að þekkja, maðurinn er herra jarðarinnar.“ Og það voru ekki framar blóðug tár, sem hrundu af blöðunum á skilningstrénu, honum sýndust það vera rauðleitar, blikandi stjörnur. „Komdu með mér! komdu með mér!“ ómaði í eyrum hans með titrandi tónum, og við hvert fótmál hitnuðu kinnar hans og blóðið æstist í æðum hans. „Ég má það,“ sagði hann, „það er engin synd, getur ekki verið nein synd. Því skyldi ég ekki mega fylgja fegurðinni og gleðinni? Ég vil sjá hana sofandi; það er ekkert í hættunni, ef ég aðeins kyssi hana ekki, og það geri ég ekki, ég er óbilugur, ég hef sterkan vilja.“

Og álfkonan varpaði af sér hinum skínandi klæðum sínum og ýtti greinunum til hliðar, og óðara var hún horfin þangað inn og faldist þar.

„Ekki hef ég syndgað ennþá,“ sagði kóngssonur, „og ekki mun ég heldur gera það síðar,“ og um leið mjakaði hann greinunum til hliðar. Þarna lá hún og var svo fríð og yndisleg, sem engin er önnur nema álfkonan í paradís. Hún brosti í draumi, og hann laut ofan að henni og sá tárin titrandi milli bránna.

„Græturðu yfir mér?“ hvíslaði hann. „Gráttu ekki, yndisfagra kona! Nú skil ég fyrst sælu paradísar. Hún streymir um æðar mínar, streymir gegnum huga minn. Ég finn þrótt kerúbsins og hið eilífa lífið í mínum jarðneska líkama. Nú má koma yfir mig eilíf nótt; ein mínúta sem þessi er mér nógur auður.“ Og í því kyssti hann tárið af auga hennar, og varir hans snertu varir hennar.

Þá dunaði skrugga svo dimmt og ógurlega, að slíkt hafði aldrei heyrst fyrr, og allt hrundi saman: paradísin sökk með öllum sínum blóma, hún sökk svo djúpt, svo djúpt. Kóngssonurinn sá hana sökkva niður í svartnætti; hún geislaði langt í burtu, eins og dálítil skínandi stjarna. Helkuldi fór um limi hans, hann lét aftur augun og lá lengi sem dauður væri.

Kalsarigning dundi niður í andlit hans, og nöpur vindgola næddi um höfuð hans. Þá rankaði hann við sér. „Hvað hef ég gert?“ sagði hann og andvarpaði. „Ég hef syndgað eins og Adam; já, syndgað, svo að paradís er sokkin þarna niður.“ Og hann lauk upp augum sínum; stjarnan þarna langt í burtu, stjarnan, sem blikaði eins og paradísin horfna, – það var morgunstjarnan á himninum.

Hann reis upp og sá nú, að hann var í skóginum mikla nálægt vindahellinum, og sat vindamóðirin hjá honum. Hún var reiðileg og lyfti upp hendinni.

„Undir eins fyrsta kvöldið!“ sagði hún; „þetta grunaði mig alténd. Já, ætti ég þig, drengur minn, þá skyldirðu fara í pokann.“

„Já, í pokann skal hann fara,“ sagði Dauðinn. Það var sterklegur maður, aldraður, með ljá í hendi og stóra svarta vængi á öxlum. „Hann skal lagður í líkkistu, en ekki núna. Ég læt að svo stöddu nægja að merkja hann; lofum honum svo að flakka í heiminum um stund, sjá að sér og verða betri maður; – ég kem einhvern tíma. Þegar hann þá minnst varir, sting ég honum í líkkistuna svörtu, set hana upp á höfuð mér og flýg upp til stjörnunnar. Þar er líka paradís í blóma, og sé hann góður og guðhræddur, þá skal hann fá að fara þar inn, en séu hugrenningar hans illar og hjartað ennþá fullt af synd, þá sekkur hann með kistunni enn dýpra en paradís sökk, og aðeins þúsundasta hvert ár sæki ég hann þá aftur, til þess að hann sökkvi enn dýpra eða öðlist samastað í stjörnunni, – í blikskæru stjörnunni þar efra.“

Næturgalinn

Það muntu vita, að í Kína er keisarinn Kínverji og þeir allir Kínverjar, sem hann hefur í kringum sig. Mörg ár eru liðin, síðan þetta var, en einmitt þess vegna er gott að heyra söguna, áður en hún gleymist. Höllin keisarans var glæsilegust höll í heimi; hún var öll af fínu postulíni, sem var svo dýrt og brothætt, að það varð að gæta mestu varkárni, hvað lítið sem við það var komið. Í aldingarði keisarans mátti sjá undarlegustu blóm, og við hin allra skrautlegustu voru bundnar silfurbjöllur, til þess að þeir, sem fram hjá gengju, mættu til að taka eftir blómunum. Já, allt í garði keisarans var merkilegt og með listum gert, og svo langt náði hann, að enda sjálfur garðyrkjumaðurinn vissi ekki, hvar hann tæki enda, en héldi maður þar áfram göngu sinni, þá kom maður í fegursta skóg með hávöxnum trjám og djúpum tjörnum. Skógurinn náði alla leið ofan að bláu hafinu, og var þar aðdjúpt, svo að stór skip gátu siglt inn undir greinarnar, en í þeim átti heima næturgali einn, sem söng svo unaðslega fagurt, að enda fiskimennirnir fátæku, sem höfðu þó svo miklu öðru að gegna, létu staðar numið til að hlusta, þegar þeir voru úti á sjónum um nætur til að draga upp net sín. Og þegar þeir hlýddu á næturgalann, þá sögðu þeir: „Ó, hvað þetta er fallegt!“ en urðu þá að sinna verki sínu og gleymdu fuglinum. En þegar fuglinn söng aftur næstu nótt og þeir komu þangað, þá sögðu þeir aftur: „Ó, hvað þetta er fallegt!“

Frá öllum heimsins löndum komu ferðamenn til keisaraborgarinnar og dáðust að borginni, höllinni og lystigarðinum, en þegar þeir heyrðu til næturgalans, þá luku allir upp einum munni og sögðu: „Hann er þó bestur af því öllu.“

Og ferðamennirnir sögðu frá því, þegar þeir komu heim, og lærðu mennirnir sömdu margar bækur um borgina, höllina og lystigarðinn, en ekki gleymdu þeir næturgalanum. Hann settu þeir efstan, og þeir, sem skáldmæltir voru, ortu fegurstu kvæði, sem öll voru um næturgalann í skóginum við hinn djúpa sæ.

Bækur þessar bárust um heim allan, og sumar þeirra komu að endingu til keisarans. Hann sat á gullstólnum sínum og las og las; kinkaði kolli alltaf öðru hverju, því honum var ánægja að hinum dýrðlegu lýsingum á borginni, höllinni og garðinum. „En næturgalinn var þó það langbesta,“ stóð þar skrifað.

„Hvað er þetta?“ sagði keisarinn. „Næturgalinn! – ekki þekki ég hann. Er slíkur fugl hér í keisararíki mínu? Það hef ég aldrei heyrt; um þess konar verður maður fyrst að fræðast af bókum.“

Hann kallaði þá á einn af hirðgæðingum sínum. Hann var svo mikill stórbokki, að ef einhver dirfðist að ávarpa hann, sem var minni háttar en hann sjálfur, þá sagði hann ekki annað en Pé! og það þýðir ekki neitt.

„Hér kvað vera einstaklega merkilegur fugl, sem næturgali nefnist,“ mælti keisarinn; „menn segja, að hann sé það langbesta í mínu stóra ríki. Því hafa menn aldrei sagt mér neitt um hann?“

„Ég hef aldrei áður heyrt hann nefndan á nafn,“ svaraði gæðingurinn; „hann hefur aldrei verið sýndur hér innan hirðar.“

„Ég vil, að hann komi hér í kvöld og syngi fyrir mig,“ sagði keisarinn. „Þarna veit allur heimur, hvað ég á, og ég veit það ekki sjálfur.“

„Ég hef aldrei áður heyrt hann nefndan á nafn,“ sagði gæðingurinn, „ég skal leita að honum, ég skal finna hann.“

En hvar mundi hann vera að finna? Hirðgæðingurinn hljóp upp og ofan allar tröppur, um hallarsali og hallargöng, en enginn, sem hann hitti, hafði heyrt næturgalans getið, og hljóp þá gæðingurinn aftur til keisarans og sagði, að þetta hlyti að vera skröksaga, sem bókahöfundar hefðu búið til. „Yðar keisaralega hátign ætti ekki að leggja trúnað á það, sem skráð er í bókum. Það eru uppáfinningar og fítonsandalist, sem svo er kölluð.“

„En bókin, sem ég hef lesið það í,“ sagði keisarinn, „hefur verið mér send af hinum stórvolduga Japanskeisara, og þá getur það ekki verið ósatt. Ég vil hlýða á næturgalann. Hann verður hér að vera í kvöld; hann nýtur minnar æðstu náðar, og komi hann ekki, þá skal öll mín hirðdrótt lamin á magann að loknum kvöldverði.“

„Tsingpe!“ sagði hirðgæðingurinn og hljóp aftur upp og ofan allar tröppurnar, um hallarsali og hallargöng, og hálf hirðin hljóp með, því hirðarherrunum var ekki mikið um það gefið, að þeir yrðu barðir á magann. Og nú gekk ekki á öðru en eftirspurnum um næturgalann, sem allir þekktu aðrir, en enginn við hirðina.

Loksins hittu þeir dálitla fátæka telpu í matreiðsluhúsinu. „Mikil ósköp!“ sagði hún, „næturgalann, jú, ég þekki hann vel. Sá getur nú sungið. Mér hefur verið leyft að fara á hverju kvöldi með dálítið af matleifum frá borðinu til veslingsins hennar móður minnar, sem er veik; hún býr niðri við sjóinn. Þegar ég er svo á heimleið og verð þreytt og hvíli mig í skóginum, þá heyri ég næturgalann syngja; mér vöknar um augu af því, það er eins og hún móðir mín væri að kyssa mig.“

„Heyrðu, eldastúlka litla!“ sagði gæðingurinn, „ég skal útvega þér fasta stöðu í matreiðsluhúsinu og leyfi til að sjá keisarann borða, ef þú getur fylgt okkur til næturgalans, því hann er kvaddur til hirðarinnar nú í kvöld.“

Og nú lagði allur hópurinn af stað út í skóginn, þar sem næturgalinn var vanur að syngja; hálf hirðin var með í þeirri för. Þegar kippkorn var komið áleiðis, fór kýr nokkur að baula.

„O!“ sögðu hirðmennirnir, „þarna höfum við hann; það er merkilega mikil orka í svona litlu dýri. Mér bregst ekki, að ég hef heyrt til hans einhvern tíma áður.“

„Nei! Það eru kýrnar, sem eru að baula,“ sagði litla eldastúlkan, „við erum ekki nærri komin á staðinn enn.“

Nú tóku froskar nokkrir að kvaka í tjarnarpolli.

„Indælt!“ sagði hallarpresturinn kínverski, „nú heyri ég til hans, það hljómar eins og litlar kirkjuklukkur.““

„Nei! Það eru froskarnir,“ sagði litla eldastúlkan. „En nú geri ég ráð fyrir, að við heyrum til hans bráðum.“

Nú tók næturgalinn að syngja.

„Þetta er hann,“ sagði litla stúlkan, „heyrið þið! heyrið þið! Og þarna situr hann.“ Og um leið benti hún á ofurlítinn gráan fugl uppi í liminu.

„Getur það verið?“ sagði hirðgæðingurinn. „Ekki hafði ég hugsað mér hann svona! En hvað hann er lítilfjörlegur í sjón! Hann hefur víst skipt litum við það að sjá svo marga tigna menn í kringum sig.“

„Næturgali litli!“ kallaði eldastúlkan litla upphátt, „okkar náðugi keisari vill gjarnan, að þú syngir fyrir hann.“

„Með mestu ánægju,“ sagði næturgalinn og söng, svo unun var á að hlýða.

„Það er eins og glerklukkur,“ sagði hirðgæðingurinn, „sko barkann litla, hvað hann rembist; það er merkilegt, að við skulum aldrei hafa heyrt til hans áður. Hann mun verða á höndum borinn við hirðina.“

„Á ég að syngja einu sinni enn fyrir keisarann?“ sagði næturgalinn. Hann hélt, að keisarinn væri sjálfur með þarna í hópnum.

„Minn ágæti litli næturgali!“ sagði hirðgæðinguruinn, „mér hefur veist sú mikla gleði að bjóða yður í hirðveislu í kvöld. Munuð þér þar heilla hans keisaralegu náð með töfrandi sönglist yðar.“

„Hún er áheyrilegust í grænum skóginum,“ sagði næturgalinn, en fylgdist samt fúslega með, er hann heyrði, að keisarinn óskaði þess.

Í höllinni hafði verið prýðilega fyrir búið. Veggirnir og gólfið, sem allt var úr postulíni, ljómaði við logbirtu af þúsundum gulllampa, fegurstu blómum, þeim, er snjallast kunnu að klingja, var raðað í gangana. Var þar umferð mikil og dragsúgur, en einmitt við það klingdu líka allar bjöllurnar, svo ekki heyrðist mannsins mál.

Í miðjum stóra salnum, þar sem keisarinn sat, var reistur upp gullteinn, og á honum átti næturgalinn að sitja. Öll hirðin var þar saman komin, og eldastúlkunni litlu hafði verið leyft að standa að hurðarbaki, því nú hafði hún fengið nafnbót og var orðin fastráðin eldastúlka. Allt hirðfólkið var þar í sínum skrautlegasta búningi, og öllum varð starsýnt á litla fuglinn gráa, enda var keisarinn alltaf að kinka kolli til hans.

Og næturgalinn söng svo fagurt, að keisaranum vöknaði um augu; tárin hrundu niður eftir kinnum hans, og þá söng næturgalinn enn fegur. Það var söngur, sem gekk til hjartans. Og keisarinn varð svo glaður, að hann sagði, að næturgalinn skyldi fá gulltöpluna sína til að bera um háls sér. En næturgalinn þakkaði fyrir, honum var þegar að fullu launað.

„Ég hef séð tár í augum keisarans, það er mér dýrmætara en gull og gersemar. Keisaratár hafa undarlega mikið vald. Það veit guð, að mér er nógsamlega launað.“ – Söng hann ennþá aftur með sinni sætu, unaðslegu rödd.

„Þetta er það elskulegasta hljóðadill, sem ég þekki,“ sögðu hefðarkvendin allt í kring og létu svo vatn í munn sér til þess að verða klak-róma, þegar einhver yrti á þær. Þær héldu líka, að þá væru þær næturgalar. Enda þjónarnir og herbergismeyjarnar létu skila frá sér, að þau væru vel ánægð, og má það mikið kalla, því langerfiðast er að gera þeim til hæfis. Já, það má með sanni segja, að næturgalinn komst í gengið.

Nú átti hann að vera innan hirðar, fá sérstakt búr og svo mikið frelsi, að hann mátti ganga út tvisvar á daginn og einu sinni á nóttunni. Honum voru fengnir tólf þjónar, og höfðu allir silkiþráð um fót honum, og héldu þeir í þræðina vel og fastlega. Svo löguð ganga var engin skemmtiganga.

Í allri borginni varð mönnum tíðrætt um þennan merkilega fugl, og þegar tveir mættust, sagði annar ekki annað en: „Nætur-“, en hinn sagði „gali“, og stundu þeir þá við og skildi hvor annan. Ellefu fleskmangarabörn voru látin heita í höfuðið á næturgalanum, en ekki var þó rómur skapaður í barka neins þeirra.

Einn dag var komið með stóran pakka til keisarans, og stóð skrifað utan á honum: „Næturgali“.

„Þarna er þá komin ný bók um fuglinn okkar fræga,“ sagði keisarinn. En það var ekki bók, heldur var það smíðisgripur, mesta hagvirki, falinn í öskjum. Það var smíðaður næturgali, sem líkjast átti hinum lifandi, en hann var alsettur demöntum, rúbínum og safírum. Óðara en gervifugl þessi var dreginn upp, gat hann sungið eitthvert af lögum þeim, er hinn náttúrlegi söng, og gekk þá stélið upp og niður og glitraði af gulli og silfri. Um hálsinn á fuglinum hékk band, og voru letruð á það þessi orð: „Næturgali Japanskeisara er fátæklegur í samanburði við næturgala keisarans í Kína.“

„Það er ágætt,“ sögðu allir, og sá, sem hafði komið með gervifuglinn, varð jafnharðan „yfirnæturgalaberi“ að nafnbót.

„Nú verða þeir að syngja saman; það verður tvísöngur í lagi,“ sögðu menn.

Og þeir voru látnir syngja saman, en það gekk ekki sem best, því náttúrlegi næturgalinn söng á sína vísu, en hinn lék á völtum. „Það er ekki honum að kenna,“ sagði tónmeistarinn, „hann er einstaklega taktviss og útlærður úr mínum skóla.“ Var svo gervifuglinn látinn syngja einn. Rómuðu menn hans söng engu síður en náttúrlega fuglsins, og bættist þar við, að hann var svo miklu prýðilegri álits; hann glitraði allur eins og armbönd og brjóstnálar.

Þrjátíu og þrisvar sinnum söng hann eitt og sama lagið og varð samt ekki þreyttur. Mundu menn og gjarnan hafa heyrt hann syngja upp aftur frá byrjun, en keisarinn vildi, að nú syngi lifandi næturgalinn líka dálítið, – en hvar var hann? Enginn hafði veitt því eftirtekt, að hann hafði flogið út um opinn gluggann og haft sig þaðan burt til grænu skóganna sinna.

„En hvernig stendur á þessu?“ sagði keisarinn, og hirðfólkið var uppi með illyrði og lauk því orði á, að næturgalinn væri fram úr hófi óþakklátur fugl. „Jæja, betri fuglinn höfum við samt,“ sögðu menn, og varð svo gervifuglinn að syngja aftur, og var það í þrítugasta og fjórða sinn, sem þeir fengu að heyra sama lagið, en lagið kunnu þeir ekki enn til fulls, því það var svo erfitt, og lofaði tónmeistarinn fuglinn á hvert reipi og fullvissaði um, að hann væri betri en náttúrlegi næturgalinn, ekki einungis að klæðnaðinum til og demantaskrautinu, heldur og að innri gerð.

„Því sjáið nú, þér hágöfugu tignarmenni, og æðstur allra keisarinn: Hjá náttúrlega næturgalanum verður aldrei reiknað út, hvað koma muni, en hjá gervifuglinum er allt niðurskorðað; svona verður það og ekki öðruvísi. Maður getur gert grein fyrir því, maður getur tekið hann í sundur og sýnt hina mannlegu hugvitssemi, hvernig valtararnir liggja, hvernig þeir leika, og hvernig eitt leiðir af öðru –.“

„Það er einmitt það, sem ég hugsaði mér,“ sögðu þeir, sem við voru, hver um sig, og var tónmeistaranum leyft að sýna almenningi fuglinn sunnudaginn á eftir. Keisarinn sagði, að alþýðufólk yrði líka að heyra hann syngja, og það hlýddi á hann, og urðu menn svo unaðfangnir, eins og þeir hefðu drukkið sig góðglaða, – í tevatni, auðvitað, því það er nú svo alveg upp á kínversku. Og allir sögðu: „Ó!“ – réttu upp sleikifingurinn og kinkuðu kolli. En einum af fátæku fiskimönnunum, sem heyrt höfðu rétta næturgalann syngja, varð þetta að orði: „Það er dáfallegt að heyra, og það líkist, en eitthvað vantar samt, sem ég veit ekki hvað er.“

Náttúrlegi næturgalinn var nú gerður útlægur úr ríki keisarans.

Gervifuglinn var látinn sitja á silkikodda fast við hvílu keisarans. Allar gjafirnar, sem hann hafði fengið, gull og gimsteinar, lágu þar í kringum hann, og hafði hann verið hækkaður að nafnbót, svo að nú var hann orðinn „hákeisaralegur náttborðssöngvari“, og var í virðingaröðinni númer eitt til vinstri hliðar, því keisarinn taldi þá síðuna göfugri, þar sem hjartað er, hjartað er vinstra megin, einnig í keisurum. Og tónmeistarinn skráði tuttugu og fimm bindi um gervifuglinn. Það var nú svo hálærð og langorð ritsmíð, með allra torskildustu orðum í kínversku máli, og sögðust allir hafa lesið og skilið, því annars mundu þeir vitanlega hafa verið dæmdir heimskir og lamdir fyrir það á magann.

Svona leið nú heilt ár. Keisarinn, hirðfólkið og allir aðrir Kínverjar kunnu upp á tíu fingur hvern klaktón í sönglagi gervifuglsins, en einmitt þess vegna geðjaðist þeim nú langtum betur að honum; þeir gátu sjálfir sungið með, og það gerðu þeir. Götustrákarnir sungu: „Si, sí, sí! klúk, klúk, klúk!“ og keisarinn sjálfur söng það líka. Mátti nærri geta, hvort það var ekki fallegt.

En eitt kvöld, þegar gervifuglinn söng sem snjallast og keisarinn lá í hvílu sinni og hlýddi á, þá heyrðist bresthljóð innan í fuglinum. Það var eitthvað sem sprakk og sagði „birrr!“ Öll hjólin snarsnerust og sönglistin hætti.

Keisarinn stökk óðara ofan úr rúminu og lét kalla á líflækni sinn, en hvað mundi hann geta hjálpað? Var þá sóttur úrsmiðurinn, og eftir mikið tal og mikla eftirgrennslan tókst honum nokkurn veginn að gera við fuglinn, en hann sagði, að það yrði að nota hann með mestu varúð, því tapparnir í honum væru orðnir svo slitnir og enginn vegur að setja svo í hann nýja tappa, að öruggt væri um, að sönglistin gengi rétt. Fékk það öllum mikillar hryggðar. Aðeins einu sinni á ári mátti láta gervifuglinn syngja, og var þó öllu til skila haldið, að svo mætti verða. Hélt þá tónmeistarinn ræðukorn með afartorskildu orðalagi og sagði, að allt væri jafngott og áður, enda tóku þá allir undir og sögðu, að svo væri.

Nú voru liðin fimm ár, og bar þá nokkuð það að höndum, sem þjóðinni var verulegt sorgarefni. Henni þótti í rauninni innilega vænt um keisara sinn, og nú var hann fárveikur og lífsvon engin, að því er sagt var. Það var þegar búið að velja nýjan keisara, og fólkið stóð á strætinu og spurði hirðgæðinginn, hvernig keisaranum liði.

„Pé!“ sagði hann og hristi höfuðið.

Keisarinn lá kaldur og fölur í stóru skrauthvílunni sinni. Öll hirðin hélt, að hann væri dáinn, og hirðmennirnir þustu hver á sinn stað til að heilsa upp á nýja keisarann, herbergissveinarnir hlupu út til að tala um það, og þjónustumeyjarnar héldu stórt kaffisamsæti. Klæði hafði verið breitt á gólfið í öllum sölum og göngum, svo ekki heyrðist, þegar um væri gengið, og var því allt hljótt og þegjandalegt. En keisarinn var ekki dáinn enn. Hann lá stirður og fölur í skrauthvílunni með löngu flauels-sparlökunum og þungu gullskúfunum; hið efra stóð opinn gluggi, og skein tunglið inn um hann á keisarann og gervifuglinn.

Vesalings keisarinn gat varla dregið andann. Það var eins og eitthvað sæti á brjósti hans. Hann brá sundur augum og sá þá, að það var dauðinn, sem sat á brjósti hans og hafði sett upp gullkórónu hans og hélt á gullsverði hans í annarri hendi, en skrautfána hans í hinni, og allt umhverfis í fellingum flauelssparlakanna gægðust fram undarleg höfuð, sum afskræmilega ljót, en aftur önnur svo blíð og ástúðleg. Það voru öll hin illu og góðu verk keisarans, sem horfðu á hann nú, er dauðinn sat á hjarta hans.

„Manstu eftir því?“ hvíslaði eitt eftir annað. – „Manstu eftir því?“ Og svo sögðu þau honum frá svo mörgu, svo að svitinn bogaði af enni honum. „Það hef ég aldrei vitað,“ sagði keisarinn: „Sönglist! sönglist!“ kallaði hann. „Berjið stóru, kínversku bumbuna, svo ég þurfi ekki að heyra allt, sem þau segja!“

En höfuðin héldu áfram, og dauðinn kinkaði kolli eins og Kínverji við allt, sem sagt var.

„Sönglist! sönglist!“ æpti keisarinn. „Blessaður litli gullfuglinn! syngdu, í öllum bænum, syngdu. Ég hef gefið þér gull og gersemar, ég hef sjálfur hengt gulltöpluna mína um háls þér, syngdu, í öllum bænum, syngdu!“

En fuglinn steinþagði. Það var enginn, sem gat dregið hann upp, og að öðrum kosti söng hann ekki. En dauðinn hélt áfram að stara á keisarann með augnatóftunum stóru og tómu. Það var svo hræðilega þegjandalegt þar í herberginu.

Þá hljómaði allt í einu fegursta sönglist við gluggann. Það var litli, lifandi næturgalinn, sem sat á trjágrein fyrir utan. Hann hafði heyrt, hvað keisarinn ætti bágt, og var því kominn til að færa honum huggun og von með söng sínum. Og eftir því sem hann söng lengur, bliknuðu myndirnar meir og meir, blóðrásin örvaðist í hinum sjúka líkama keisarans og dauðinn sjálfur hlustaði á og sagði: „Haltu áfram, næturgali litli! haltu áfram!“

„Viltu þá láta mig fá gullsverðið glæsilega? Viltu láta mig fá skrautfánann? Viltu láta mig fá kórónu keisarans?“

Og dauðinn lét hverja gersemi af hendi fyrir einn söng, og næturgalinn hélt áfram að syngja, og hann söng um kirkjugarðinn, þar sem kyrrðin ríkir, þar sem hvítu rósirnar vaxa, þar sem ylliviðurinn angar og grængresið vöknar af tárum þeirra, sem eftir lifa. Þá fór dauðann að langa heim aftur í garðinn sinn, og sveif hann svo út um gluggann í líki kaldrar, hvítrar þoku.

„Hafðu þökk fyrir, himneski fuglinn minn!“ sagði keisarinn. „Víst þekki ég þig. Ég hef flæmt þig burtu úr ríki mínu og löndum, og samt hefurðu sungið syndirnar illu burt frá hvílu minni og komið dauðanum burt frá hjarta mínu. Hvernig á ég að launa þér fyrir?“

„Þú ert búinn að launa mér,“ sagði næturgalinn. „Ég kom út á þér tárunum í fyrsta sinni, þegar ég söng; því gleymi ég aldrei. Það eru dýrgripirnir, sem gleðja hjarta söngvarans. En sofðu nú, svo þú hressist og styrkist. Ég skal syngja fyrir þig aftur.“

Og hann söng, og keisarinn sofnaði. Ó, hve sá svefn var sætur og endurnærandi!

Og sólskinið lagði inn um gluggann til hans, er hann vaknaði aftur, endurhresstur og heill heilsu. Engir af þjónum hans voru enn komnir aftur, því þeir hugðu hann dauðan, en næturgalinn sat hjá honum enn og söng.

„Þú verður að vera hjá mér alltaf,“ sagði keisarinn. „Þú skalt ekki þurfa að syngja oftar en þú sjálfur vilt, og smíðaða fuglinn mölva ég í ótal stykki.“

„Gerðu það ekki,“ sagði næturgalinn, „hann hefur gert það gott, sem hann gat. Hafðu hann hjá þér, eins og að undanförnu. Ég get ekki haldið til hér í höllinni, en láttu mig koma, þegar mig lystir sjálfan, þá skal ég sitja að kvöldi dags á trjágreininni þarna við gluggann og syngja fyrir þig, svo að þú verðir glaður og þó hugsandi um leið. Ég skal syngja um þá, sem hamingjusamir eru, og um þá, sem raunamæddir eru; ég skal syngja um hið illa og góða, sem í kringum þig er og leyndu er haldið. Söngfuglinn litli flýgur víðsvegar, – heim að kofanum fiskimannsins fátæka, heim að bænum bóndans, og til hvers og eins, sem fjarri er þér og hirð þinni. Ég elska hjarta þitt meira en kórónu þína, og er þó eitthvað heilagt yfir henni líka. Ég skal koma, ég skal syngja fyrir þig, en einu verður þú að lofa mér.“

„Öllu, hverju sem er,“ sagði keisarinn og stóð nú þarna í keisaraskrúðanum, sem hann hafði farið í á meðan, en hélt gullsverðinu upp að hjarta sér.

„Eins bið ég þig,“ sagði næturgalinn; „láttu engan vita, að þú eigir lítinn fugl, sem segir þér allt; þá mun enn betur fara.“

Og að svo mæltu flaug næturgalinn burt.

Nú komu þjónarnir inn til að líta eftir dauða keisaranum sínum. Og sjá! Þarna stóð hann og bauð þeim góðan daginn.

1Í niðurlagi þeirrar bókar minnist hann með sérlegri þakklátssemi á ritgerð dr. Gríms Thomsens í „Dansk Maanedsskrift“ (1855), er hann samdi, þá er safn-útgáfa ritverka Andersens var nýútkomin. Grímur Thomsen hafði ávallt unnað mjög skáldskap Andersens og tekið svari hans. Þess ber og að geta, að þjóðskáldið Jónas Hallgrímsson hafði frá því fyrsta hinar mestu mætur á ævintýrum Andersens. Ævintýrið „Toppen og Bolden“ ummyndaði hann í íslenskt ævintýri „Leggur og skel“ og er kunnugra en frá þurfi að segja, hve meistaralega það er gert.

2Húsari, léttvopnaður riddari.

ÆVINTÝRI OG SÖGUR: 2. BINDI

Hans klaufi

Úti á landsbyggðinni var gamalt höfuðból og á því bjó gamall herramaður, sem átti tvo sonu. Þeir voru svo gáfaðir, að það var nú sitt hvað. Þeir ætluðu sér að biðja dóttur kóngsins, og það máttu þeir, því hún hafði látið kunngjöra, að þann mundi hún kjósa sér að eiginmanni, sem henni þætti best koma fyrir sig orði.

Þessir tveir voru nú að búa sig undir í átta daga; það var lengsti fresturinn, sem þeir gátu haft til þess, en það nægði líka, því þeir voru vel að sér undir, og slíkt kemur alténd í góðar þarfir. Annar þeirra kunni alla latnesku orðabókina spjalda á milli og þrjá árganga af fréttablaði bæjarins, og það bæði afturábak og áfram. Hinn hafði kynnt sér öll iðnaðarfélagalög og allt, sem hver iðnaðarstjóri þurfti að vita; hann þóttist því geta rætt um landsins gagn og nauðsynjar, og í annan stað kunni hann axlabandaútsaum, því hann var laghentur og fingrafimur.

„Ég fæ kóngsdótturina,“ sögðu þeir báðir hvor um sig, og faðir þeirra gaf þeim sinn hestinn hvorum, og voru það prýðisfallegir hestar; sá, sem kunni orðabókina og fréttablaðið, fékk brúnan hest, en hinn, sem var iðnaðarfélaga-fróður og útsauminn kunni, fékk hvítan; báru þeir síðan lifrarlýsi í munnvikin til þess að gera þau liðugri. Allt vinnufólkið var niðri í garðinum til að sjá þá stíga á bak, en í þeim svifum kom þriðji bróðirinn, því þeir voru þrír, en engum kom til hugar að telja hann með sem bróður, því hann hafði ekki lærdóminn hinna tveggja, og kölluðu þeir hann aldrei annað en „Hans klaufa“.

„Hvert ætlið þið, fyrst þið eruð komnir í stássfötin?“ sagði hann.

„Til hirðarinnar, til þess að kjafta út kóngsdótturina; hefurðu ekki heyrt það, sem trumbað er um í öllu landinu?“ Og nú sögðu þeir honum allt, hvers kyns var.

„Hæ, hæ, þá má ég líka vera með,“ sagði Hans klaufi, en bræðurnir hlógu að honum og riðu leiðar sinnar.

„Pabbi minn, láttu mig fá hest,“ kallaði Hans klaufi. „Það er kominn í mig giftingarhugur. Taki hún mér, þá tekur hún mér, og taki hún mér ekki, þá tek ég hana engu að síður.“

„Bull og vitleysa!“ sagði faðirinn, „þér gef ég engan hest. Þú hefur sem sé engan talanda. Nei, bræðurnir, það eru karlar í krapinu.“

„Fái ég engan hestinn,“ sagði Hans klaufi, „þá tek ég geithafurinn; hann á ég sjálfur og hann getur vel borið mig.“ Og þar með settist hann klofvega upp á hafurinn, rak hælana í síður honum og þeysti svo hvað af tók eftir þjóðveginum. Það var sem kólfi væri skotið. „Hér er ég,“ sagði Hans klaufi, og söng við, svo að glumdi í honum.

En bræðurnir riðu í hægðum sínum á undan og mæltu ekki orð. Þeir voru að bollaleggja með sjálfum sér alla þá fyndni, sem þeir ætluðu að koma með; það átti nú allt að vera svo undur kænlega hugsað.

„Hæ, hæ!“ kallaði Hans klaufi, „hér kem ég; sko, hvað ég fann á veginum!“ Og um leið sýndi hann þeim dauða kráku, sem hann hafði fundið.

„Klaufi!“ sögðu þeir, „hvað ætlarðu að gera, við krákuna?“

„Ég ætla að færa kóngsdótturinni hana að gjöf.“

„Já, gerðu það,“ sögðu þeir hlæjandi og riðu áfram.

„Hæ, hæ! hér kem ég; sko, hvað ég fann; annað eins finnur maður ekki hvern dag á götu sinni.“

Og bræðurnir sneru sér við til að sjá hvað það var.

„Klaufi!“ sögðu þeir, „þetta er gamall tréskór, sem efri hlutinn er dottinn af; á kóngsdóttirin líka að fá hann?“

„Já, hún á að fá hann,“ sagði Hans klaufi, og bræðurnir riðu hlæjandi frá honum og urðu langt á undan.

„Hæ, hæ, hér er ég,“ kallaði Hans klaufi; „nei, nú versnar og versnar; hæ, hæ, það er alveg makalaust!“

„Hvað hefurðu nú fundið?“ sögðu bræðurnir.

„O!“ sagði Hans klaufi, „minnumst ekki á það! Hvað hún mun verða fegin, kóngsdóttirin!“

„O, svei!“ sögðu bræðurnir, „það er forarleðja, sem mokað hefur verið upp úr gryfjunni.“

„Já, það er það reyndar,“ sagði Hans klaufi, „og það af fínasta tagi; maður getur ekki haldið á henni.“ Það var orð að sönnu, og því lét hann hana í vasann.

Bræðurnir riðu svo hart sem hestarnir gátu farið og urðu því heilli klukkustund á undan. Stigu þeir af baki við borgarhliðið, og var biðlunum þar raðað eftir númerum, sem þeim voru fengin jafnóðum og þeir komu. Stóðu sex í hverri röð, og var þeim skipað svo þétt, að þeir gátu ekki hreyft handleggina, en það var vel farið, því annars hefðu þeir skaðskemmt bökin hver á öðrum, einungis af því, að einn stóð öðrum framar.

Allir hinir aðrir landsbúar stóðu umhverfis höllina alla leið að gluggunum til þess að sjá kóngsdótturina taka á móti biðlunum. Í hvert skipti sem einhver biðlanna kom inn í stofuna, þá brást öll orðkringin, og stóð í honum.

„Ekki dugir hann,“ sagði þá kóngsdóttirin; „burt með hann!“

Þá kom sá bróðirinn, sem kunni orðabókina, en úr henni mundi hann ekkert, og kom það af því, að hann hafði orðið að híma svo lengi í röðinni. Það marraði í gólfinu, og loftið var úr spegilgleri, svo að hann sá sjálfan sig á höfði; við hvern glugga stóðu þrír skrifarar og einn iðnaðarfélagsstjóri, og skyldu þeir skrifa upp allt, sem sagt var, svo að það gæti óðara komið í fréttablaðið og orðið selt fyrir tvíeyring á strætamótum. Það var ljóta gamanið, og þar við bættist, að ofninn hafði verið kyntur svo gríðarlega, að pípan var orðin eldrauð.

„Það er ljóti hitinn hérna inni,“ sagði biðillinn.

„Það er af því, að hann faðir minn steikir kjúklingana núna í dag,“ sagði kóngsdóttirin.

Be! Þarna stóð hann klumsa; þeim orðum hafði hann ekki búist við. Hann gat ekkert sagt, því eitthvað skemmtilegt hafði hann ætlað sér að segja. Be!

„Dugir ekki!“ sagði kóngsdóttirin; „burt með hann!“

Og svo varð hann að fara. Nú kom hinn bróðirinn.

„Hér er voðalegur hiti,“ sagði hann.

„Já, við erum að steikja kjúklinga í dag,“ sagði kóngsdóttirin.

„Hvað þá? ha!“ sagði hann, og allir skrifararnir skrifuðu: „Hvað þá? ha!“

„Dugir ekki!“ sagði kóngsdóttirin; „burt með hann!“

Nú kom Hans klaufi og reið á hafrinum beint inn í stofuna. „Mikill steikjandi hiti er þetta!“ sagði hann.

„Það kemur af því, að ég er að steikja kjúklinga,“ mælti kóngsdóttirin.

„Það var ágætt,“ sagði Hans klaufi, „þá get ég líklega fengið kráku steikta.“

„Það er guðvelkomið,“ sagði kóngsdóttirin, „en hefurðu nokkuð til að steikja hana í, því ég á hvorki pott né pönnu?“

„Það hef ég,“ sagði Hans klaufi; „hérna er suðugagn með tinkeng,“ og í því vindur hann fram tréskónum gamla og lætur krákuna í hann.

„Það er nóg til heillar máltíðar,“ sagði kóngsdóttirin, „en hvar fáum við ídýfu?“

„Hana hef ég í vasanum,“ sagði Hans klaufi; „ég hef svo mikið, að einu gildir, þó dálítið fari niður,“ og um leið hellti hann niður dálitlu af forarleðju úr vasa sínum.

„Tarna líkar mér,“ sagði kóngsdóttirin, „þú lætur ekki standa á svörum, þú kannt að koma fyrir þig orði, og þig kýs ég fyrir eiginmann. En veistu það, að hvert orð, sem við segjum og sagt höfum, er skrifað upp og kemur út í fréttablaðinu á morgun? Við hvern glugga standa þrír skrifarar, eins og þú sérð, og einn iðnaðarfélagsstjóri, og iðnaðarfélagsstjórinn er verstur, því hann er skilningslaus,“ – en þetta sagði hún til þess að gera Hans hræddan. Og allir skrifararnir hvíuðu við og slettu blekklessu á gólfið.

„Sá mun húsbóndinn vera,“ sagði Hans klaufi, „og verð ég þá að gefa iðnaðarfélagsstjóranum það, sem best er.“ Og í því sneri hann um vösunum og sletti leðjunni beint framan í hann.

„Það var laglega af sér vikið,“ sagði kóngsdóttirin, „þetta hefði ég ekki getað gert, en sjálfsagt mun ég komast upp á það.“

Og nú varð Hans klaufi konungur, fékk konu og kórónu og settist í veldisstól, – og höfum vér tekið þetta beint úr blaði iðnaðarfélagsstjórans, en það er nú ekki sem allra áreiðanlegast.

Nýju fötin keisarans

Fyrir mörgum árum var keisari nokkur, sem hafði svo ákaflega miklar mætur á fallegum nýjum fötum, að hann eyddi öllum peningum sínum í það að geta verið sem allra skrautklæddastur. Hann kærði sig ekki um dáta sína, og ekki hirti hann um leikhússkemmtanir né skemmtiakstur út í skóga, nema aðeins til að sýna nýju, fallegu fötin sín. Hann átti sér kjól fyrir hverja dagsstund, og eins og sagt er um konung: „Hann er í ráðinu,“ eins var um keisarann alltaf sama viðkvæðið: „Hann er í fataskápnum.“

Í stóru borginni, þar sem hann hafði aðsetur sitt, var sérlega skemmtilegt, og komu þar margir útlendingar á degi hverjum. Og einhvern dag bar svo við, að þar komu tveir svikahrappar; þeir þóttust vera vefarar og kváðust kunna að vefa þann fegursta vefnað, sem hugsast gæti. Það væri ekki aðeins litirnir og mynstrin á vefnaðinum, sem væri svo óvenjufagurt, hvort um sig, heldur fylgdi líka sú náttúra fötunum, sem úr honum væru saumuð, að þau yrðu ósýnileg hverjum þeim manni, sem óhæfur væri í embætti sínu eða ófyrirgefanlega heimskur.

„Já, það væru reyndar afbragðsföt,“ hugsaði keisarinn. „Með því að vera í þeim gæti ég komist fyrir, hverjir í ríki mínu eru nýtir menn og dugandi í embætti sínu, ég gæti þá þekkt vitsmunamennina frá heimskingjunum. Já, þess konar fataefni verður undir eins að vefa handa mér.“ Og hann greiddi báðum svikahröppunum mikið fé fyrirfram, til þess að þeir byrjuðu á verki sínu.

Þeir settu líka upp tvo vefstóla og létu eins og þeir ynnu, en höfðu alls ekki neitt á vefstólunum. Þeir heimtuðu óðum fínasta silki og fegursta gull, en það létu þeir allt niður í sína eigin poka og ófu á tómum vefstólunum og það langt fram á nætur.

„Nú þætti mér gaman að vita, hvað þeim líður með fataefnið,“ hugsaði keisarinn, en einhvern veginn lagðist það ekki vel í hann, þegar hann hugsaði til þess, að sá, sem heimskur væri eða illa hæfur í embætti sínu, gæti ekki séð það. Nú hélt hann reyndar, að hann þyrfti ekki neinu að kvíða um sjálfan sig, en hann vildi samt senda einhvern fyrst til að sjá, hvernig allt væri. Hvert mannsbarn í borginni vissi, hvaða náttúra fylgdi vefnaðinum, og allir brunnu í skinninu af löngun til þess að sjá, hversu ónýtur eða heimskur nágranni sinn væri.

„Ég held það sé best, að ég sendi minn gamla valinkunna ráðgjafa til vefaranna,“ hugsaði keisarinn. „Hann getur borið um, hvernig fataefnið er áferðar, því hann hefur vit á því; hann er greindur maður, og enginn gegnir embætti sínu betur en hann gerir.“

Nú fór þessi gamli, skikkanlegi ráðgjafi inn í salinn, þar sem báðir svikahrapparnir sátu og ófu á tóma vefstólana. „Hvað er þetta?“ hugsaði ráðgjafinn gamli og glennti upp augun, „ég sé ekki nokkurn hlut.“ En ekki sagði hann það.

Báðir svikahrapparnir beiddu hann að gera svo vel að koma nær og spurðu, hvort þetta væri ekki fallegt mynstur og fallegir litir. Bentu þeir svo á tóman vefstólinn, og veslings ráðgjafinn gamli hélt áfram að glenna upp augun, en gat ekki séð neitt, sem ekki var von, því, þar var ekki neitt. „Drottinn minn!“ hugsaði hann, „skyldi ég vera heimskur? Það hef ég aldrei haldið, og það má enginn vita. Skyldi ég vera óhæfur til að vera í embætti mínu? Nei, það tekur engu tali, að ég segi frá því, að ég sjái ekki vefnaðinn.“

„Nú, nú, þér segið ekkert um það,“ sagði annar vefarinn.

„O, það er gullfallegt, það er hreinasta afbragð,“ sagði ráðgjafinn gamli og horfði í gegnum gleraugun, „þvílíkt mynstur og þvílíkir litir! Já, ég skal segja keisaranum, að mér geðjist það sérlega vel.“

„Nú, það þykir okkur vænt um að heyra,“ sögðu báðir vefararnir og tjáðu honum nú, hvað litirnir hétu og nafnið jafnframt á þessu frábrigðilega mynstri. Ráðgjafinn gamli tók vel eftir, til þess að geta munað það orðrétt, þegar hann kæmi heim aftur til keisarans, – enda varð honum ekki skotaskuld úr því.

Nú heimtuðu svikahrapparnir meiri peninga og meira silki og gull til vefnaðarins, og stungu þeir því öllu í sína eigin vasa. Á vefstólinn kom ekki hætishót af því, en þeir héldu áfram að vefa á tómum vefstólunum.

Keisarinn sendi nú bráðum aftur annan skikkanlegan embættismann til að líta eftir, hvað vefnaðinum liði og hvort fataefnið væri ekki bráðum búið. En það fór fyrir honum á sömu leið og fyrir ráðgjafanum, hann horfði og horfði, en af því að ekki var neitt nema tómir vefstólarnir, þá gat hann ekki heldur séð nokkra vitund.

„Er það ekki fallegur vefnaður að tarna?“ sögðu báðir svikahrapparnir og sýndu honum og útskýrðu fyrir honum mynstrið, sem ekkert var.

„Heimskur er ég ekki,“ hugsaði maðurinn, „það er þá heldur hitt, að ég er óhæfur til að vera í þessu mínu góða embætti. Það þykir mér nú nokkuð skrítið, en á því má maður ekki láta bera.“ Hældi hann svo vefnaðinum, sem hann ekki sá, og vottaði vefurunum gleði sína yfir því, hvað litirnir væru fallegir og mynstrið prýðilegt. „Já, það er ljómandi gull,“ sagði hann við keisarann.

Öllu borgarfólkinu varð tíðrætt mjög um þennan forláta vefnað, og vildi nú keisarinn sjálfur sjá hann, meðan hann væri enn í vefstólnum. Tók hann með sér heilan skara valdra manna, og þar á meðal báða hina gömlu, skikkanlegu embættismenn, er áður höfðu verið sendir á fund bragðarefanna, sem nú voru að vefa í gríð og ergju, þó ekki væri nokkur tæta á vefstólnum.

„Já, er það ekki yfirtak?“ sögðu báðir skikkanlegu embættismennirnir, „þóknast yðar hátign að líta á? Hvílíkt mynstur, hvílíkir litir!“ Og um leið bentu þeir á tóman vefstólinn, því þeir héldu fyrir víst, að hinir mundu sjá vefnaðinn.

„Hvað er þetta?“ hugsaði keisarinn með sér, „ég sé ekki neitt; mikil skelfing! er ég heimskur? Er ég óhæfur til að vera keisari? Það var það hræðilegasta, sem fyrir mig gat komið.“ „Ó, það er ofur fallegt,“ sagði hann, „ég hef á því mína allra hæstu velþóknun.“ Hann kinkaði kolli ánægjulega og virti fyrir sér tóman vefstólinn; hann vildi ekki láta uppi hið sanna, að hann sá ekki neitt. Allir, sem í föruneytinu voru, horfðu og horfðu, en urðu engu nær en allir hinir, en þeir sögðu eins og keisarinn: „Ó, það er ofur fallegt,“ og réðu honum til að fá sér fyrstur allra í föt úr þessum nýja dýrindis vefnaði til að vera í á skrúðgönguhátíð þeirri hinni miklu, er þá fór í hönd. „Það er prýðilegt, það er ljómandi, það er fyrirtak,“ sagði hver sem einn, og allir voru hjartanlega ánægðir með það. Keisarinn sæmdi svikahrappana hvorn um sig riddarakrossi til að festa í hnappagatið, og fylgdi þar með sú nafnbót, að þeir skyldu kallast hirðvefarar.

Alla aðfaranótt skrúðgönguhátíðarinnar vöktu svikahrapparnir; unnu þeir við ljós og höfðu kveikt á sextíu kertum. Þar gaf á að líta, hvað þeir kepptust við að geta orðið búnir með nýju fötin keisarans. Þeir létu sem þeir tækju fataefnið ofan af vefstólnum, þeir klipptu út í loftið með stórum skærum, þeir saumuðu með tvinnalausum nálum og sögðu að lokum: „Hana þá! nú eru fötin búin.“

Keisarinn kom nú sjálfur með helstu hirðgæðingum sínum, og báðir svikahrapparnir lyftu upp öðrum handleggnum, eins og þeir héldu á einhverju, og sögðu: „Sko! hérna eru buxurnar, hérna er kjóllinn,“ og svo framvegis. „Það er létt eins og kóngurlóarvefur, maður skyldi halda, að maður væri ekki í neinu, en það er nú einmitt aðalkosturinn við það.“

„Já!“ sögðu allir hirðgæðingarnir, en þeir gátu ekki séð neitt, því þar var ekki neitt.

„Vildi nú yðar keisaralega hátign allranáðugast láta sér þóknast að fara úr fötunum,“ sögðu svikahrapparnir, „þá skulum við færa yður í nýju fötin hérna beint fyrir stóra speglinum!“

Keisarinn fór úr öllum fötunum og svikahrapparnir báru sig til eins og þeir færðu hann í hvert einstakt fat af alklæðnaði þeim hinum nýja, sem hafði átt að sauma handa honum, og þeir tóku yfrum hann og var sem þeir reyrðu eitthvað fastlega, það var kjóldragið, og keisarinn vék sér til og sneri á ýmsa vegu fyrir speglinum.

„Nei, hvað fötin falla prýðilega að, og hvað þau fara dásamlega!“ sögðu allir. „Hvílíkt mynstur! Hvílíkir litir! Þetta er forkostulegur klæðnaður.“

„Nú eru þeir hérna fyrir utan með hásætishimininn, sem á að bera yðar hátign í skrúðgöngunni,“ sagði dróttsetinn.

„Ekki stendur á mér, ég er til,“ sagði keisarinn. „Fara fötin ekki vel?“ Og þar með sneri hann sér við ennþá einu sinni fyrir framan spegilinn, svona hinsegin, eins og hann væri að virða fyrir sér skrautklæðin.

Kammerherrarnir, sem áttu að bera kjóldragið, þreifuðu höndum eftir gólfinu, eins og þeir væru að taka dragið upp; þeir gengu og þeir héldu á lofti; þeir þorðu ekki að láta á því bera, að þeir sáu ekki minnstu vitund.

Og nú gekk keisarinn í skrúðgöngunni undir fagurglæstum hásætishimninum, og allt fólkið bæði á strætunum og í gluggunum sagði einum rómi: „Ó, hvað þau eru dæmalaust falleg, nýju fötin keisarans! Mikið ljómandi gull er hældragið eftir kjólnum hans, og hvað það fer prýðilega á því!“ Enginn vildi láta á því bera, að hann sæi ekkert, því þá hefði hann verið óhæfur til að vera í embætti sínu eða fram úr lagi heimskur. Aldrei hafði keisarinn eignast föt, sem jafnmikið þótti til koma.

„Nú, hann er þá ekki í neinu!“ sagði lítið barn.

„O, sér er nú hvað! heyrið hvað sakleysinginn segir!“ mælti faðir barnsins, og hvíslaði svo einn í annars eyra því sama, sem barnið sagði.

„Hann er ekki í neinu,“ segir barnunginn, „hann er ekki í neinu.“

„Hann er ekki í neinu," kallaði að lokum allt fólkið. Og keisaranum rann kalt vatn milli skinns og hörunds, því honum fannst, að menn hefðu rétt að mæla, en hann hugsaði með sér: „Nú verð ég að þrauka það af, þangað til hátíðargangan er á enda.“ Og keisarinn færðist í aukana og gekk sperrtari en áður, og kammerherrarnir löbbuðu á eftir og báru kjóldragið, sem ekkert var.

Storkarnir

Uppi á ysta húsinu í þorpi nokkru höfðu storkar gert sér hreiður, og sat storkamóðirin í því með fjóra unga sína, og teygðu þeir fram kollana með svört nefin, því enn voru þau ekki orðin rauð eins og á foreldrunum. Skammt þaðan stóð storkapabbi á húsmæninum bísperrtur. Og til þess að það sæist, að hann væri ekki iðjulaus, þá hafði hann kreppt upp undir sig annan fótinn og stóð á hinum eins og í varðstöðu. Hann stóð þarna hreyfingarlaus, eins og hann væri útskorinn úr tré. „Það er heldur en ekki höfðingjamót á þessu,“ hugsaði hann, „að kona mín hefur höfuðvörð hjá hreiðri sínu. Ekki vita þeir, að ég er maðurinn hennar, og munu þeir víst halda, að ég sé skipaður hér til að standa vörð; það er eitthvað svo hressilegt til að líta,“ og hann hélt svo áfram að standa þarna á öðrum fæti.

Á götunni fyrir neðan var heill hópur af börnum, sem voru að leika sér, og jafnskjótt sem þau sáu storkana, þá tók einhver áræðnasti drengurinn í hópnum að syngja gömlu vísuna um storkana, og sungu börnin hana eins og þau mundu hana best hvert um sig:

Storkur, storkur mæti!

Statt' ekki á einum fæti;

heima hreiðrið bíður,

hygg að, hvað því líður;

fljúg þú víf að finna,

fljúg til unga þinna;

einn skal hengja,

annan stengja,

þriðja þenja og spenna

og þann hinn fjórða í eldi brenna.

„Heyrið hvað drengirnir syngja!“ sögðu storkaungarnir, „þeir segja, að það eigi að hengja og brenna okkur.“

„Kærið ykkur ekkert um það,“ sagði móðirin, „hlustið bara ekki á það, þá sakar það ekkert.“

En drengirnir héldu áfram og bentu á storkana, allir nema einn. Hann hét Pétur og sagði, að það væri illa gert að hafa dýrin að spotti, og vildi þar hvergi nærri koma. Storkamóðirin huggaði líka unga sína og sagði: „Gefið ekkert um þetta, sjáið þið ekki, hvað hann faðir ykkar stendur rólegur, og það aðeins á einum fæti?“

„En við erum svo dauðans hræddir,“ sögðu ungarnir og lúpuðu sig niður í hreiðrið.

Daginn eftir komu börnin aftur til að leika sér, og jafnskjótt sem þau sáu storkana, tóku þau að syngja:

„Einn skal hengja,

annan skal brenna.“

„Á að hengja og brenna okkur?“ spurðu ungarnir.

„Víst ekki,“ svaraði móðirin, „þið eigið að læra að fljúga. Ég ætla að kenna ykkur það og æfa ykkur. Svo förum við út á engið og heimsækjum froskana. Þeir munu hneigja sig fyrir okkur niður í vatnið, þeir syngja: „hvakk! hvakk!“ og svo étum við þá. Það verður einstaklega gaman.“

„Og hvað kemur svo?“ spurðu ungarnir.

„Þá safnast saman allir storkar, sem í landinu eru,“ svaraði móðirin, „og halda haustæfingar sínar. Þá ríður lífið á að geta flogið vel, því ef einhver er sá, sem ekki flýgur almennilega, þá rekur foringinn hann í gegn með nefi sínu. Þess vegna verðið þið að taka ykkur til og vera búnir að læra eitthvað, þegar haustæfingarnar byrja.“

„Þá verðum við þó stengdir og hengdir eftir allt saman, eins og drengirnir sögðu, og heyrið! – núna syngja þeir það aftur.“

„Hlustið á mig, en ekki á þá,“ sagði móðirin. „Eftir stóru æfinguna fljúgum við til heitu landanna, en þangað er óravegur héðan yfir fjöll og skóga. Við fljúgum til Egyptalands. Þar má sjá þrístrend steinhús, uppmjó og oddhvött, sem mæna upp yfir skýin. Þau nefnast pýramíðar og eru eldri en nokkur storkur getur ímyndað sér. Fljót er í því landi, sem flæðir yfir, svo allt verður ein aurleðja. Maður veður þar í aurnum og étur froska.“

„Ó, ó!“ sögðu allir ungarnir.

„Já, þar er fjarska fallegt. Þar er ekkert gert nema að éta allan daginn, og meðan við erum þar og líður svona vel, þá er ekki nokkurt grænt laufblað á trjánum í þessu landi, og þá er hér svo kalt, að skýin frjósa og falla til jarðar í örsmáum, hvítum hnoðrum.“ Það var snjórinn, sem hún átti við, en hún gat ekki komið greinilegar orðum að því en svona.

„Frjósa þá slæmu drengirnir líka og detta í stykki?“ spurðu ungu storkarnir.

„Ekki frjósa þeir nú reyndar, svo þeir detti í stykki, en því sem næst. Þeim verður dauðkalt, og þeir verða að dúsa inni í dimmu herbergi, þegar þið getið flogið út um allt í öðru landi, þar sem sól er og sumar og fullt af blómum.“

Nú leið og beið, og voru ungarnir orðnir svo stórir, að þeir gátu staðið uppréttir í hreiðrinu og horft víðs vegar, og á degi hverjum kom storkapabbi með væna froska, smáa snáka og allt það storkagóðgæti, sem hann gat komist yfir. Og þá voru þau ekki mjög óskemmtileg, listabrögðin, sem hann lék fyrir þeim; hann vatt höfðinu aftur fyrir sig ofan á stélið, skrapaði með nefinu, svo það var að heyra eins og smábrestir í hrossaskellu, og sagði þeim jafnframt sögur, sem allar voru um fen og mýrar.

„Heyrið þið!“ sagði móðirin einhvern dag, „nú verðið þið að læra að fljúga,“ – og urðu þá ungarnir allir fjórir að fara út á mæninn. En hvað þeir riðuðu á fótunum fyrst í stað og hvað þeim veitti erfitt að halda sér í jafnvægi með því að baða út vængjunum, svo að þeir steyptust ekki niður á stéttina!

„Horfið á mig,“ sagði móðirin, „svona eigið þið að bera höfuðið, svona eigið þið að setja niður fæturna; einn, tveir, þrír! Það er þetta, sem á að hjálpa ykkur áfram í heiminum.“ Síðan flaug hún spölkorn frá þeim, og ungarnir fóru að bögglast við að hoppa á eftir henni, en duttu um sjálfa sig, því þeir voru enn svo þungir á sér.

„Ekki vil ég fljúga,“ sagði einn af ungu storkunum og skreið aftur niður í hreiðrið. „Ég kæri mig ekkert um að komast til heitu landanna.“

„Viltu þá frjósa hérna í hel, þegar vetrar að. Eiga drengirnir að koma og hengja og brenna og steikja þig? Jæja, nú kalla ég á þá.“

„Æ, nei!“ sagði unginn og hoppaði aftur út á þakið eins og hinir. Á þriðja degi gátu þeir flogið dálítið og héldu þá, að þeir gætu setið í loftinu og hvílt sig, og það ætluðu þeir að gera, en dump! dump! þeir duttu kylliflatir og urðu svo aftur að taka til vængjanna. Og nú komu drengirnir á götuna fyrir neðan og sungu vísuna:

„Storkur, storkur mæti!“

„Eigum við að fljúga ofan og kroppa úr þeim augun?“ sögðu ungarnir.

„Nei, látið það ógert,“ sagði móðirin, „heyrið heldur, hvað ég segi, á því ríður ykkur miklu meira. Einn, tveir, þrír! nú fljúgum við til hægri handar, og nú til vinstri kringum reykháfinn, svona! þetta var mjög gott. Seinasti vængjaslátturinn var svo einstaklega fallegur og réttur, og því skal ég nú lofa ykkur að fara með mér út í mýrina á morgun. Þar kemur fleira af heldra storkafólki með börn sín. Látið nú á sannast, að ég eigi nettust börnin, og munið að kerra hnakkann; það skartar vel og aflar álits.“

„En eigum við þá ekki að klekkja á strákunum?“ spurðu ungarnir.

„Lofið þeim að garga, eins og þeir vilja. Þið fljúgið, hvort sem er, upp til skýjanna, og þið komið til pýramíðalandsins, þegar þeir híma í kuldanum og hafa ekki svo mikið sem eitt grænt laufblað eða eitt sætt epli.“

„Já, hefnast viljum við,“ sögðu þeir í hljóði hver við annan, og var svo aftur tekið til æfinga.

Enginn allra drengjanna á götunni, sem sungu háðvísuna um storkana, var verri en sá, sem fyrstur hafði byrjað á því, og var hann þó ekki nema dálítill hnokki, ekki eldri en sex ára eða þar um bil. Ungu storkarnir héldu reyndar, að hann væri hundrað ára, því hann var svo miklu stærri en móðir þeirra og faðir. En hvað mundu líka storkar geta ætlast á um aldur barna eða fullorðinna? Öll hefnd þeirra átti að koma niður á þessum eina dreng, því hann hafði byrjað fyrstur og hélt alltaf áfram. Ungarnir voru ákaflega æstir og ýfðust æ meira að því skapi sem þeir urðu stærri og eldri. Móðirin varð loksins að lofa þeim, að þeir skyldu fá hefnd harma sinna, en gat þess, að ekki mundi hún koma hefndinni í verk fyrr en síðasta daginn, sem þau væru í landinu.

„Við verðum fyrst að sjá, hvernig ykkur reiðir af við stóra flugprófið. Skyldi ykkur illa takast, svo að foringinn rekur ykkur í gegn með nefinu, þá hafa drengirnir rétt að mæla, að minnsta kosti að nokkru leyti. Sjáum hvernig fer!“

„Já, sjá skaltu það,“ sögðu ungarnir, og nú höfðu þeir sig alla við og æfðu sig á hverjum degi, svo að loksins var yndi á að horfa, hvað fallega og létt þeir flugu.

Nú kom haustið, og tóku þá storkarnir allir að safnast saman til að fljúga burt til heitari landanna, til þess að dvelja þar vetrarlangt. Og nú hófst flugprófið. Þeir flugu yfir skóga og borgir til að reyna, hversu vel þeir gætu flogið, því það var löng ferð, sem þeir áttu fyrir höndum. Ungarnir stóðust prófið svo prýðilega, að þeir fengu ágætlega með frosk og slöngu. Það var langbesta einkunnin, því froskinn og slönguna gátu þeir étið, og það gerðu þeir líka.

„Nú skulum við hefna okkar,“ sögðu þeir.

„Já, að vísu,“ svaraði móðirin. „Ég hef hugsað mér, hvernig best og réttast sé, að við hefnum okkar. Ég veit, hvar tjörnin er, þar sem öll litlu börnin mannanna felast, þangað til storkurinn kemur og sækir þau handa foreldrunum.[1] Blessuð smábörnin sofa og dreymir svo indæla drauma, að þau dreymir aldrei jafn yndislega síðar meir.

Allir foreldrar vilja hjartans fegnir eignast dálítið barn, og öll börn vilja eignast systur eða bróður. Nú skulum við fljúga til tjarnarinnar og sækja ofurlítinn barnunga handa sérhverju þeirra barnanna, sem ekki sungu ótætis háðvísuna um storkana, því hinum skal engra barna auðið verða.“

„En hann þá, sem byrjaði sönginn, ljóti og slæmi drengurinn,“ görguðu ungu storkarnir, „hvað eigum við að gera við hann?“

„Það liggur dálítið andvana barn í tjörninni,“ sagði storkamóðirin, „það hefur dreymt sig í hel, og það skulum við taka handa honum; hann verður þá að tárast yfir því, að við höfum fært honum dálítinn dáinn bróður. En ekki munuð þið hafa gleymt góða drengnum, sem sagði, að það væri synd að hafa dýrin að spotti; honum munum við færa bæði bróður og systur. Hann heitir Pétur, og því nafni skuluð þið líka heita allir saman héðan af.“

Og svo varð sem móðirin hafði fyrir mælt, og hefur Pétursnafnið loðað við storkana allt fram á þennan dag.

Litli Kláus og stóri Kláus

Einu sinni bjuggu í þorpi nokkru tveir menn samnefndir. Báðir hétu Kláus, en annar þeirra átti fjóra hesta og hinn ekki nema einn. Til þess nú að greina þá í sundur, kölluðu menn þann, sem fjóra hestana átti, stóra Kláus, en hinn litla Kláus, sem átti ekki nema einn hestinn. Nú skulum við heyra, hvernig þeim farnaðist báðum, því þetta er sönn saga.

Liðlanga vikuna varð litli Kláus að plægja fyrir stóra Kláus og lána honum eina hestinn, sem hann átti; þar kom á móti, að stóri Kláus hjálpaði honum með öllum sínum fjórum, en það var ekki nema einu sinni í viku, – á sunnudögunum. Það kynni nú að vera, að hann litli Kláus léti keyrið smella duglega yfir öllum fimm hestunum; það gat svo heitið, að þetta væru hans hestar á þeim eina degi. Sólin skein svo yndisfagurt, og allar klukkur í kirkjuturninum hringdu til messu. Fólkið var prúðbúið, og hver maður gekk með sálmabók undir hendinni í guðshús til að heyra prestinn prédika, og allir horfðu á litla Kláus, sem var að plægja með fimm hestum. Og hann varð þá svo hróðugur og ánægður, að hann smellti aftur með keyrinu og kallaði: „Hott, hott, allir mínir hestar!“

„Svona máttu ekki tala,“ sagði stóri Kláus, „það er ekki nema einn hesturinn, sem þú átt.“

En jafnharðan er einhver gekk aftur fram hjá á leið til kirkjunnar, þá mundi litli Kláus ekki eftir, að hann mátti ekki segja þetta, og kallaði: „Hott, hott, allir mínir hestar!“

„Já, nú ætla ég að biðja þig að hætta þessu,“ sagði stóri Kláus, „því ef þú segir þetta einu sinni enn, þá slæ ég hestinn þinn í ennið, svo að hann skal liggja dauður eftir.“

„Svei mér þá ef ég skal segja það oftar,“ sagði litli Kláus. En þegar svo einhverjir gengu fram hjá og heilsuðu honum með því að kinka til hans kolli, þá varð hann svo ofurfeginn og fannst það eitthvað svo mannalegt, að hann hafði fimm hesta til að plægja með, og gerði þá smell með keyrinu og kallaði: „Hott, hott, allir mínir hestar!“

„Ég skal hotta á hestana þína,“ sagði stóri Kláus og tók tjóðurhnallinn og laust þennan eina hest, sem litli Kláus átti, svo mikið högg í ennið, að hann byltist til jarðar og var steindauður.

„Æ, nú á ég engan hest framar!“ sagði litli Kláus og fór að gráta. Síðan fláði hann hestinn, tók hána og lét hana hanga úti, þangað til hún var vel vindþurrkuð. Síðan tróð hann henni í poka, kippti honum á bak sér og sneri á leið til borgarinnar til að selja þar hána.

Það var löng gönguleið sem hann átti fyrir höndum, og lá um skóg nokkurn mikinn og dimman, og nú gerði hræðilegt illviðri. Hann villtist alveg af leið, og áður en hann komst á rétta götu aftur, var orðið kvöldsett og lengra en svo til borgarinnar eða heim til hans aftur, að hann gæti komist það áður en náttaði.

Rétt við þjóðgötuna stóð bóndagarður mikill; þar var stofuhús og útihlerar fyrir gluggum, og lagði út birtu innan frá að ofan til. „Hér get ég líklega fengið að vera,“ hugsaði litli Kláus og drap högg á dyr.

Bóndakonan lauk upp, en þegar hún heyrði, hvað hann vildi, þá sagði hún honum, að hann gæti farið sína leið, maðurinn sinn væri ekki heima og hún tæki ekki á móti gestkomendum.

„Nú, þá verð ég að liggja úti,“ sagði litli Kláus, og bóndakonan skellti dyrunum harkalega aftur beint framan hann.

Rétt hjá stóð stóreflis heystakkur, en í sundinu milli hans og hússins hafði verið byggður dálítill skúr með flötu hálmþaki.

„Þarna uppi get ég legið,“ sagði litli Kláus, þegar hann sá þakið: „það er ágætt rúm. Líklega flýgur storkurinn ekki ofan til að bíta mig í fæturna.“ Uppi á þakinu stóð sem sé storkur, því hann átti þar hreiður.

Nú skreiddist litli Kláus upp á skúrinn, lagðist þar fyrir og hagræddi sér, svo að sem best færi um sig. Gluggahlerarnir luktu ekki fyrir að ofanverðu, og gat hann því séð beint inn í stofuna.

Þar var lagt á borð, og var á því vín og steik og fyrirtaks fiskréttur. Bóndakonan og djákninn sátu við borðið, en ekki nokkur maður annar, og hún hellti í glasið fyrir hann, og hann tók til sín af fiskinum, því fiskur þótti honum mata bestur.

„Æ, nú væri gaman að komast með í þetta góðgæti,“ sagði Kláus og teygði höfuðið allt inn að glugganum. En sú sælgætiskaka, sem hann sá þar framreidda á borðinu! Þvílíkt gildi! það mátti nú segja.

Nú heyrir hann hófdyn, og kemur einhver ríðandi eftir þjóðveginum að húsinu. Það var maðurinn húsfreyjunnar, bóndinn sjálfur, sem var að koma heim.

Bóndi þessi var mesti gæðamaður, en honum fylgdi sá undarlegi kvilli, að hann gat aldrei þolað að sjá djákna; sæi hann djákna, ætlaði hann hreint að ganga af göflunum. Það var líka þess vegna, sem djákninn hafði farið inn, til þess að bjóða konunni góðan daginn, að hann vissi, að bóndinn var ekki heima, og bar hin góða kona á borð fyrir hann allan þann ágætasta mat, sem hún átti í eigu sinni. Þegar þau nú heyrðu, að maðurinn kom, þá urðu þau svo logandi hrædd, og beiddi konan djáknann að skríða niður í stóra, tóma kistu, sem stóð úti í horni, og það gerði hann, því hann vissi, að manntetrið þoldi ekki að sjá djákna. Konan faldi í snatri allar þær ljómandi krásir, og vínið einnig, í bakstursofninum sínum, því hefði bóndinn séð það, þá mundi hann víst hafa spurt, hvað þess konar ætti að þýða.

„Æ!“ sagði Kláus mæðilega uppi á skúrnum, þegar hann sá allan matinn hverfa.

„Er nokkur þarna uppi?“ sagði bóndinn og gægðist upp fyrir sig til litla Kláusar; „því liggurðu þarna? Komdu heldur með mér inn í stofu.“

Litli Kláus sagði honum eins og var, að hann hefði villst af leið, og beiddi hann að lofa sér að vera þar um nóttina.

„Já, það er nú sjálfsagt,“ sagði bóndinn, „en fyrst verðum við að fá okkur eitthvað að borða.“

Konan tók þeim báðum mjög vingjarnlega, breiddi dúk á langt borð og setti fyrir þá stórt fat fullt af graut. Bóndinn var svangur og át með góðri lyst, en Kláus gat ekki annað en verið að hugsa um steikina góðu, fiskinn og kökuna, sem hann vissi, að stóð inni í ofninum.

Pokann með hrosshánni í hafði hann látið undir borðið; hána hafði hann, svo sem fyrr er á vikið, ætlað sér að selja í borginni. Grauturinn gat alls ekki smakkast honum; steig hann þá á pokann sinn, og skrjálaði við það allhátt í þurri hrosshánni.

„Þei! þei!“ sagði litli Kláus við pokann sinn, en steig óðara á hann aftur, svo að skrjálaði enn hærra en áður.

„Hvað er það, sem þú hefur í pokanum þínum?“ spurði bóndi.

„O, það er galdrakarl,“ sagði litli Kláus, „hann segir, að við eigum ekki að éta graut, því hann hefur galdrað allan ofninn fullan af steik og fiski og köku.“

„Hvað ertu að segja?“ mælti bóndi, opnaði í skyndi ofnhurðina og sá nú allan þann ágætismat, sem kona hans hafði falið, og trúði hann nú statt og stöðugt, að galdramaðurinn í pokanum hefði galdrað þetta til þeirra. Konan þorði ekki að segja neitt, heldur setti matinn orðalaust á borðið, og neyttu þeir nú báðir af fiskinum, steikinni og kökunni. Steig nú litli Kláus enn á poka sinn, svo skrjálaði í hrosshánni.

„Hvað segir hann núna?“ spurði bóndi.

„Hann segir,“ svaraði litli Kláus, „að hann hafi sömuleiðis galdrað til okkar þrjár flöskur af víni; þær standa líka inni í ofninum.“ Og nú varð konan líka að taka fram vínið, sem hún hafði falið, og drakk bóndinn og varð hinn hreifasti; svona galdrakarl eins og þann, sem litli Kláus hafði í pokanum, sagði hann, að sig stórlangaði til að eiga.

„Getur hann líka galdrað fram djöfulinn?“ spurði bóndi. „Djöfsa þætti mér gaman að sjá, því nú liggur vel á mér.“

„Já!“ sagði litli Kláus, „galdrakarlinn minn getur allt það, sem ég bið hann um. Er það ekki satt, kunningi?“ bætti hann við og steig á pokann, svo að skrjálaði. „Heyrirðu? hann segir já. En fjandinn er svo afskræmislega ljótur, það er betra að sjá hann ekki.“

„O, ég er hvergi hræddur. Hvernig er hann þá útlits?“

„Alveg eins og djákni, þar skal enginn mun á milli sjá.“

„Ú!“ sagði bóndi; „þá var ekki á verra von, því það skuluð þér vita, að djákna þoli ég ekki að sjá, en nú má það standa á sama; úr því ég veit, að það er djöfullinn, þá get ég betur sætt mig við það. Nú er ég óbilugur, en hann má ekki koma of nærri mér.“

„Nú skal ég spyrja galdrakarlinn minn,“ sagði litli Kláus, steig á pokann og lagði við eyrað.

„Hvað segir hann?“

„Hann segir, að þú getir farið til og lokið upp kistunni, sem stendur þarna úti í horni; þá munir þú sjá fjandann, hvernig hann húkir í kistunni, en þú verður að halda í lokið, svo hann sleppi ekki út,“

„Viltu þá hjálpa mér að halda í það?“ mælti bóndi og gekk að kistunni, sem konan hafði falið í djáknann. Kúrði djákninn þar lafhræddur undir lokinu.

Bóndinn lyfti því dálítið upp og gægðist undir það. Æpti hann þá upp yfir sig og hrökk til baka. „Jú, nú sá ég hann; hann er alveg eins í sjón og djákninn okkar. Það er hræðilegt!“

Ofan á þetta þurfti nú að drekka, og drukku þeir svo langt fram á nótt.

„Þú verður að selja mér þennan galdrakarl,“ sagði bóndinn, „þú getur sett upp á hann, hvað sem þú vilt; já, meira að segja, ég skal þegar í stað gefa þér eina skeppu af peningum fyrir hann.“

„Nei, það get ég ekki,“ sagði litli Kláus, „gáðu að því, hvað mikið gagn ég get haft af þessum galdrakarli.“

„Æ, mér er svo skrambi hugleikið að fá hann,“ sagði bóndinn og linnti ekki á bæninni.

„Jæja þá,“ sagði litli Kláus loksins, „fyrst þú hefur verið svo vænn að hýsa mig í nótt, þá ætla ég að gera það fyrir þig. Þú skalt fá galdrakarlinn fyrir eina skeppu af peningum, en ég vil hafa hana kúfmælda.“

„Það skaltu fá,“ sagði bóndinn, „en kistuna þarna verðurðu að taka með þér, ég vil ekki hafa hana stundu lengur í mínum húsum. Það er ekki að vita, nema hann sitji í kistunni enn.“

Litli Kláus lét bóndann fá pokann sinn með hrosshánni í og fékk eina skeppu af peningum í staðinn og hana kúfmælda. Bóndinn gaf honum í tilbót stórar hjólbörur til að aka burt peningunum og kistunni.

„Vertu sæll!“ sagði litli Kláus, og að svo mæltu ók hann burt peningunum og stóru kistunni með djáknanum í.

Hinum megin við skóginn var mikið og djúpt vatnsfall. Það beljaði fram með svo stríðu falli, að varla voru tiltök að synda móti straumnum; hafði nýlega verið gerð yfir það stór og stæðileg brú. Litli Kláus nam staðar á henni miðri og sagði upphátt, til þess að djákninn í kistunni skyldi heyra það:

„Nei, hvað á ég annars að vera að burðast með þessa bannsettu kistu? Hún er eins þung og hún væri full af grjóti. Ég verð dauðuppgefinn að aka henni. Ég ætla því að steypa henni út í ána; reki hana svo heim til mín, þá er það gott, og verði það ekki, þá stendur mér alveg á sama.“

Nú tók hann í kistuna með annarri hendi og lyfti henni dálítið, eins og hann ætlaði að varpa henni niður í straumiðuna.

„Æ, nei, gerðu það ekki,“ kallaði djákninn í kistunni, „lofaðu mér að komast út fyrst.“

„Hú!“ sagði litli Kláus og lét eins og sér yrði bilt við; „hann situr þá í henni enn. Það er þá eins gott, að ég fleygi henni nú þegar út í ána, svo að hann drukkni.“

„Æ, nei, æ, nei!“ sagði djákninn, „ég skal gefa þér eina skeppu af peningum, ef þú sleppir mér.“

„Nú, þá er allt öðru máli að gegna,“ sagði litli Kláus og lauk upp kistunni. Djákninn skreið óðara upp úr henni, hratt henni tómri út í ána og gekk heim til sín. Fékk litli Kláus þar eina skeppu af peningum, og eina var hann búinn að fá áður hjá bóndanum. Hann hafði nú eignast af peningum eins og komst á hjólbörurnar.

„Sjáum við það, þann hest fékk ég dável borgaðan,“ sagði hann við sjálfan sig, þegar hann kom heim í stofuna sína og hvolfdi niður öllum peningunum í stóra hrúgu á gólfinu. „Mikil raun verður stóra Kláusi að því, þegar hann fréttir, hversu mikinn auð ég hef haft upp úr þessum eina hesti mínum, en ekki ætla ég samt að segja honum það með berum orðum.“

Nú sendi hann dreng heim til stóra Kláusar til þess að fá mæliker að láni.

„Hvað skyldi hann ætla að gera við það?“ hugsaði stóri Kláus með sér og rauð tjöru á botninn, til þess að eitthvað tylldi við það af því, sem mælt yrði, og það varð líka, því þegar hann fékk mælikerið aftur, þá loddu eftir í því þrír nýir silfuráttskildingar.

„Hvað er þetta?“ segir stóri Kláus, hleypur til litla Kláusar og segir: „Hvaðan hefurðu fengið alla þessa peninga?“

„O, það var fyrir hrosshúðina mína, ég seldi hana í gær.“

„Það var, svei mér, vel borgað,“ segir stóri Kláus, hleypur heim, tekur öxi, dauðrotar alla hestana sína fjóra, birkir þá síðan og ekur svo með húðirnar inn í borgina.

„Húðir, húðir! Hver vill kaupa húðir?“ kallaði hann í sífellu, er hann ók um strætin.

Allir skóarar og sútarar komu hlaupandi og spurðu, hvað hann vildi hafa fyrir húðirnar.

„Eina skeppu af peningum fyrir hverja,“ sagði stóri Kláus.

„Ertu vitlaus?“ sögðu þeir allir, „heldurðu að við höfum peninga svo skeppum skiptir?“

„Húðir, húðir! Hver vill kaupa húðir?“ kallaði hann aftur, og öllum, sem spurðu, hvað húðirnar kostuðu, svaraði hann: „Eina skeppu af peningum hver húð.“

„Hann er að gera háð og narr að okkur,“ sögðu þeir allir, og skóararnir tóku lærólar sínar og sútararnir skinnsvunturnar sínar og fóru að lemja á stóra Kláusi.

„Húðir, húðir!“ æptu þeir að honum og skældu sig framan í hann, „já, við skulum fá þér húð, sem snýtir rauðu. Burt með hann úr borginni!“ Og stóri Kláus varð að flýja eins og fætur toguðu og hafði aldrei fengið slíka barsmíð fyrr á ævi sinni.

„Nú, nú!“ sagði hann, þegar heim kom, „þetta skal litli Kláus fá borgað; ég skal drepa hann.“

Nú stóð svo á heima hjá litla Kláusi, að amma hans gamla var dáin. Hún hafði reyndar verið geðstirð og vond við hann, en samt tregaði hann hana mjög, tók hana andaða og lagði hana í sængina sína glóðvolga, ef svo mætti verða, að kerling lifnaði við aftur. Þar ætlaði hann að láta hana liggja alla nóttina, en sitja sjálfur úti í horni og sofa á stól, eins og hann hafði stundum gert áður.

Og sem hann situr þar um nóttina, þá er upp lokið dyrum, og inn kemur stóri Kláus með öxi sína. Honum var vel kunnugt, hvar rúm litla Kláusar stóð, og gekk hann beint að því og hjó í enni ömmu gömlu, því hann hélt, að þar væri litli Kláus. „Búið er það,“ sagði hann, „ekki gabbar þú mig oftar.“ Og þar með fór hann heim aftur.

„Þetta er ljóti maðurinn, þetta er illmenni,“ sagði litli Kláus, „þarna ætlaði hann að drepa mig. Það var lán fyrir ömmu gömlu, að hún var dauð áður, annars hefði hann banað henni.“

Nú færði hann ömmu gömlu í sparifötin hennar, fékk hest að láni hjá nábúa sínum og beitti hann fyrir vagninn. Síðan setti hann ömmu gömlu í baksætið og bjó svo um, að hún gæti ekki oltið út, þegar hann æki. Skokkuðu þau síðan af stað sem leið lá gegnum skóginn, og um morguninn, í sólarupprás, voru þau komin að stóru gistihúsi. Þar lét litli Kláus staðar numið og fór inn til að fá sér hressingu.

Gestgjafinn var stórríkur maður, og þar til valmenni, en hann var nasbráður, eins og eldur og funi, þegar í hann fauk.

„Góðan daginn,“ sagði hann við litla Kláus, „snemma hefur þú farið í sparifötin þín í dag.“

„Já,“ sagði litli Kláus, „ég er á leið til borgarinnar með henni ömmu minni gömlu, hún situr þarna úti á vagninum, ég fæ hana ekki til að koma með mér inn í stofu. Viltu ekki færa henni eitt staup mjaðar, en þú verður að tala hátt, því hún heyrir ekki vel.“

„Ég skal minnast þess,“ sagði gestgjafinn og fór út með fullt staup mjaðar til ömmunnar dauðu, sem sat upprétt í vagninum.

„Hérna er fullt staup mjaðar frá syninum,“ sagði gestgjafinn, en konan dauða sagði ekki orð, heldur sat steinþegjandi.

„Heyrirðu ekki?“ kallaði gestgjafinn eins hátt og hann gat, „hérna er fullt staup mjaðar frá syninum.“

Og einu sinni enn kallaði hann, og enn einu sinni, en þegar kerling hreyfði sig alls ekki úr stað, þá varð hann reiður og grýtti staupinu beint framan í hana, svo að mjöðurinn rann niður um nefið, en hún valt aftur á bak, því hún hafði aðeins verið reist upp, en ekki bundin.

„Heyrðu, maður!“ kallaði litli Kláus, stökk fram úr dyrunum og greip fyrir kverkar gestgjafanum, „þarna hefurðu drepið hana ömmu mína. Líttu á, það er stórt gat á enninu.“

„Æ, mikil ógæfa!“ æpti gestgjafinn og skellti saman höndunum, „allt þetta kemur af fljótlyndi mínu. Elsku litli Kláus minn! ég skal gefa þér eina skeppu af peningum og láta jarða hana ömmu þína, eins og hún væri mín eigin amma, en þegiðu fyrir alla guðs muni, því annars höggva þeir af mér höfuðið, – og það er svo viðbjóðslegt.“

Með þessum hætti fékk litli Kláus eina skeppu af peningum, og gestgjafinn jarðaði ömmu gömlu, eins og hún hefði verið amma hans sjálfs.

Þegar nú litli Kláus var kominn heim með þessa miklu peninga, þá sendi hann drenginn sinn yfrum til stóra Kláusar til þess að biðja hann að ljá sér mæliker.

„Hvernig segir fyrir þessu?“ mælti stóri Kláus, „hef ég þá ekki drepið hann? Að því verð ég að gá sjálfur,“ og fór hann svo með mælikerið til litla Kláusar.

„Nei – hvar hefurðu fengið alla þessa peninga?“ sagði hann og glennti upp augun, þegar hann sá allan þennan auð, sem við hafði bæst.

„Það var hún amma mín, en ekki ég, sem þú drapst,“ sagði litli Kláus. „Ég hef nú selt hana og fengið fyrir hana eina skeppu af peningum.“

„Það var sannarlega vel borgað,“ sagði stóri Kláus og flýtti sér heim, tók öxi og drap ömmu sína gömlu þegar í stað, lét hana svo upp í vagn og ók til borgarinnar, þar sem lyfsalinn bjó, og spurði, hvort hann vildi kaupa dauða mannskepnu.

„Nú, hvaða mannskepnu? og hvar hefurðu fengið hana?“ spurði lyfsalinn.

„Það er hún amma mín,“ sagði stóri Kláus, „ég drap hana til þess að fá eina skeppu af peningum.“

„Guð varðveiti okkur,“ sagði lyfsalinn, „þú mistalar þig, segðu ekki annað eins og þetta, svo þú vinnir þér ekki til ólífis.“ Og nú sagði hann honum eins og satt var, hvílíkt illvirki hann hefði framið og hvílíkt illmenni hann væri, og hlyti hann því að sæta refsingu. Þá varð stóri Kláus svo skelkaður, að hann stökk beint úr lyfjabúðinni upp í vagn sinn, sló upp á hestana og ók heim í skyndi, en lyfsalinn og allir aðrir hugðu hann vera brjálaðan og lofuðu honum að aka hvert sem hann vildi.

„Þetta skaltu fá borgað,“ sagði stóri Kláus, þegar hann var kominn á þjóðbrautina, „já, þetta skaltu fá borgað, litli Kláus!“ – Og jafnskjótt sem hann var kominn heim til sín, tók hann stærsta pokann, sem hann gat fundið, fór yfrum til Kláusar og mælti: „Nú hefurðu gabbað mig í annað sinn; fyrst drap ég hestana mína og þar næst ömmu mína. Það á ég allt upp á þig, en nú skaltu ekki gabba mig oftar.“ Að svo mæltu þreif hann yfir um Kláus, tróð honum í pokann sinn, kippti honum á bak sér og sagði: „Nú fer ég með þig og drekki þér.“

Það var langt nokkuð, sem hann þurfti að ganga áður en til árinnar kæmi, og síður en svo, að litli Kláus væri létt byrði. Leiðin lá fram hjá kirkjunni; var þar inni leikið á orgel og fagur safnaðarsöngur. Setti þá stóri Kláus niður pokann sinn, með litla Kláusi í, rétt við kirkjudyrnar, og hugsaði með sér, að ekki væri úr vegi að fara inn og hlýða fyrst á einn sálm, áður en hann héldi lengra áfram; ekki væri hætt við því, að litli Kláus slyppi út, og allir væru í kirkju. Fór hann því inn í kirkjuna.

„Æ, jæja, æ, jæja!“ sagði litli Kláus stynjandi í pokanum, en hvernig sem hann sneri sér og bylti sér til í honum, þá gat hann ekki leyst bandið. En í sama bili kom gamall kúasmali með snjóhvítt hár og stórt gönguprik í hendi; hann rak á undan sér heilan rekstur kúa og nauta, og varð pokinn fyrir þeim og valt um.

„Æ, æ!“ sagði litli Kláus, „ég er enn svo ungur og á nú svo fljótt að fara í himnaríki.“

„Og ég veslingur,“ sagði kúasmalinn, „ég er orðinn svona gamall og fæ ekki að komast þangað.“

„Leystu frá pokanum,“ kallaði litli Kláus, „skríddu í hann í minn stað, þá kemstu óðara í himnaríki.“

„Já, það vil ég allshugar feginn,“ sagði kúasmalinn og leysti frá fyrir litla Kláusi, og stökk hann þá óðara upp úr pokanum.

„Vilt þú nú gæta nautgripanna?“ sagði gamli maðurinn og skreið í pokann, en litli Kláus batt fyrir og fór svo leiðar sinnar með allar kýrnar og nautin.

Litlu síðar kemur stóri Kláus út úr kirkjunni og tekur aftur pokann á bak sér; finnst honum reyndar, að hann hafi lést mikið, því kúasmalinn var allt að því helmingi léttari en litli Kláus. „En hvað hann er orðinn léttur að bera! já, það mun nú koma af því, að ég hlýddi á sálminn.“ Fór hann svo til árinnar, en hún var bæði mikil og djúp, og fleygði hann út í hana pokanum með gamla kúasmalanum í og kallaði á eftir honum, því hann vissi ekki betur en að það væri litli Kláus: „Hana! búið er það, ekki skalt þú gabba mig oftar.“

Eftir það gekk hann heimleiðis, en þegar þangað kom, sem vegirnir skiptust, þá mætti hann litla Kláusi með allan nautgripareksturinn.

„Hvað er þetta?“ sagði stóri Kláus, „drekkti ég þér ekki?“

„Jú!“ sagði litli Kláus, „þú fleygðir mér út í ána fyrir hálfri stundu.“

„En hvar hefurðu fengið allt þetta ljómandi fallega nautfé?“ spurði stóri Kláus.

„Það eru sjávarnautgripir,“ sagði litli Kláus, „og skal ég nú segja þér upp alla söguna, og hafðu kæra þökk fyrir, að þú drekktir mér. Nú er mér óhætt úr þessu, – já, nú er ég verulega kominn í álnir, því máttu trúa. Ég var svo hræddur, þegar ég lá þarna, innibyrgður í pokanum; vindurinn hvein um eyru mér, þegar þú kastaðir mér niður í kaldan strauminn. Ég sökk undir eins til botns, en meiddi mig ekkert, því ég kom niður á dúnmjúkt gras, sem vex þar neðra, og í sama bili var pokinn opnaður, og kom til mín yndislegasta yngismey í snjóhvítum klæðum og með grænan krans um rennvott hárið. Tók hún í höndina á mér og sagði: „Ert þú þarna, litli Kláus! Þarna er nú, til að byrja með, nokkuð af nautgripum, sem þú mátt eiga, en einni mílu ofar á veginum stendur í viðbót heill rekstur, sem ég ætla að gefa þér.“ Ég sá nú, að áin var breiður þjóðvegur sæbúanna. Niðri á botninum komu þeir gangandi og akandi beint utan að úr sjónum og héldu inn í landið alla leið ána á enda. Þar var mesta auðlegð af indælustu blómstrum og safamikill grasvöxtur, og fiskarnir, sem þar syntu, þutu fram hjá eyrum mínum, alveg eins og fuglarnir hérna í loftinu. En hvað fólkið þar var laglegt! Og þá var ekki minna vert um búpeninginn, sem gekk þar um grund og haga!“

„En því varstu þá að koma hingað upp til okkar aftur?“ sagði stóri Kláus. „Það hefði ég ekki gert, fyrst svo ljómandi fallegt er þar neðra.“

„Jú,“ sagði litli Kláus, „það gerði ég nú einmitt af klókindum, og taktu nú eftir því, sem ég segi þér. Sækonan sagði, að mílu vegar þaðan uppi á veginum, – en með veginum meinar hún ána, því aðra leið getur hún ekki komist, – þar sé enn heill rekstur, sem mér er ætlaður. En ég veit, að áin rennur í alls konar bugðum, ýmist þar og ýmist hér, það er ekki smáræðis krókur; nei, þá er betra að stytta sér leið þegar maður getur, og koma hér upp á land og reka þvers yfir til árinnar aftur. Með því spara ég næstum hálfa mílu og kemst fljótara til sjávarnautgripanna minna.“

„Ó, mikill lánsmaður ertu,“ sagði stóri Kláus, „heldur þú, að ég fái líka sjávarnautgripi, þegar ég kem niður á árbotn?“

„Já, það mundi ég ætla,“ sagði litli Kláus, „en ég get ekki borið þig í pokanum til árinnar. Mér þykir þú heldur þungur, en ef þú vilt ganga þangað sjálfur og skríða svo í pokann, þá skal ég með mestu ánægju fleygja þér út.“

„Þakka þér fyrir,“ sagði stóri Kláus, „en fái ég ekki sjávarnautgripi, þegar niður kemur, skal ég lúberja þig.“

„Æ, vertu ekki svona vondur,“ sagði litli Kláus, og gengu þeir nú til árinnar. Nautféð var þyrst, og þegar það sá vatnið, hljóp það eins hratt og það komst til þess að geta fengið að drekka.

„Sko, hvað það flýtir sér,“ sagði litli Kláus; „það langar aftur niður á botninn.“

„Já, hjálpaðu mér nú fyrst,“ sagði stóri Kláus, „ef þú vilt ekki, að ég berji þig.“ Skreið hann svo í pokann stóra, en áður hafði pokinn legið um þvert bak á einu af nautunum.

„Láttu stein í pokann, því annars er ég hræddur um, að ég sökkvi ekki,“ sagði stóri Kláus.

„Það mun óhætt um það,“ sagði litli Kláus, en lét samt stóran stein í pokann, reyrði fast fyrir opið og hratt honum svo út; plomp! Stóri Kláus var kominn í ána og sökk í sama vetfangi til botns.

„Ég er hræddur um, að hann finni ekki nautkindurnar,“ sagði litli Kláus og hélt svo með rekstur sinn heim á leið.

Þumalína

Einu sinni var kona, sem sárlangaði til að eiga dálítið barn, en vissi ekki, hvaðan hún ætti að fá það. Hún fór því á fund gamallar galdrakerlingar og sagði við hana: „Mig langar svo ákaflega til að eignast ofurlítið barn. Viltu ekki segja mér, hvaðan ég á að geta fengið það?“

„Já, einhver ráð munum við hafa með það,“ sagði kerling, „hérna er byggkorn, sem ég skal gefa þér; það er ekki sams konar og þau, sem á akri spretta, eða þau, sem hænsnin fá að éta. Láttu það í urtapott, þá mun þér síðar gefa á að líta.“

„Þakka þér fyrir,“ sagði konan, gaf kerlingunni tólf skildinga, fór síðan heim og gróðursetti byggkornið. Óx það þegar í stað og varð að stóru og afarfögru blómi. Það var á að sjá alveg eins og túlípani, en blöðin lukust fast saman, sem enn væri það í hnappi.

„Þetta er indælt blómstur,“ sagði konan og kyssti á fallegu rauðu og gulu blöðin, en er hún kyssti á þau, þá heyrðist hvellur í blómstrinu, og í sama bili opnaðist það. Þá sást best, að þetta var sannarlegur túlipani, en í miðju blómstrinu á græna stólnum sat agnarlítil stúlka, fín og yndisleg; hún var ekki lengri en svo sem svaraði þumlungi, og var hún því kölluð Þumalína.

Hún fékk fyrir vöggu prýðisfagra, gljádregna valhnotarskurn, fjólublöð fyrir undirdýnur og rósarblað fyrir yfirsæng. Þar svaf hún um nætur, en um daga lék hún sér á borðinu, en á það hafði konan látið fullan disk af vatni, alsettan blómstrum, sem lágu með stönglana niður í vatnið. Þar var á floti stórt túlípanablað, og á því gat Þumalína setið og siglt frá einni diskhlið til annarrar; fyrir árar hafði hún tvö hvít hrosshár. Það var yndi á að horfa. Sungið gat hún líka, og það var svo fagurt og fínt, að slíkt hafði þar aldrei heyrst.

Það var einhverja nótt, er hún lá í fallega rúminu sínu, að þá kom padda hoppandi inn um gluggann; það var, sem sé, brotin í honum ein rúðan. Paddan var fjarska ljót, stór og rennblaut. Hún hoppaði beina leið niður á borðið, þar sem Þumalína lá sofandi undir rósarblaðinu.

„Þarna væri fallegt konuefni handa syni mínum,“ sagði paddan, þreif í valhnotarskurnina, sem Þumalína svaf í, og hoppaði með hana út um brotnu rúðuna og ofan í garðinn.

Þar rann stór og breið á, en fast við bakkann voru fen og foræði; þar bjó paddan með syni sínum. Hann var líka ljótur og ótótlegur, enda var hann lifandi eftirmynd móður sinnar; „kvax, kvax, breke-ke-kex,“ það var allt og sumt, sem hann gat sagt, þegar hann sá fallegu litlu stúlkuna í valhnotarskurninni.

„Talaðu ekki svona hátt, hún kynni að vakna,“ sagði paddan gamla; „hún gæti hlaupið frá okkur, því hún er létt á sér eins og svanadúnshnoðri. Við skulum setja hana út á eitt af breiðu vatnsrósablöðunum. Það er eins og eyja fyrir hana, sem er svo lítil og létt; þaðan getur hún ekki strokið, meðan við erum að laga til í stássstofunni undir forarleðjunni, þar sem þið eigið að búa framvegis.“

Úti í ánni uxu svo margar vatnsrósir með þessum afarbreiðu, grænu blöðum, sem sýnast fljóta ofan á vatninu. Það blaðið, sem lengst var frá bakkanum, var líka langstærst, og þangað út synti paddan gamla og lét valhnotarskurnina þar upp á með Þumalínu í.

Hún vaknaði, veslings litla ögnin, snemma morguns, og er hún sá, hvar hún var, þá tók hún að gráta beisklega því öllum megin við græna blaðið var vatn, og lífs ómögulegt fyrir hana að komast á land.

Gamla paddan sat niðri í feninu og var að prýða stofu sína með sefi og gulum árknöppum, til þess að sem nettast yrði fyrirbúið fyrir tengdadóttur hennar tilvonandi. Synti hún svo með óþekktinni honum syni sínum út að blaðinu, sem Þumalína stóð á. Þau ætluðu að sækja rúmið hennar fallega, og átti að setja það í brúðarherbergið, áður en hún sjálf stigi þar fæti. Paddan gamla hneigði sig djúpt fyrir henni í vatninu og mælti: „Hér máttu nú sjá son minn; hann á að vera maðurinn þinn, og ykkur er ætlaður prýðilegur bústaður niðri í feninu.“

„Kvax, kvax, breke-ke-kex,“ var allt og sumt, sem sonurinn gat sagt.

Nú tóku þau fallega litla rúmið og syntu burt með það, en Þumalína sat alein eftir og grét á græna blaðinu, því hún vildi ekki vera hjá ljótu pöddunni eða eiga ófétið hann son hennar fyrir mann. En litlu fiskarnir, sem syntu niðri í vatninu, höfðu séð pödduna og heyrt hvað hún sagði, þess vegna teygðu þeir upp höfuðin. Þeim var forvitni á að sjá litlu stúlkuna. Og jafnskjótt sem þeir litu hana, þótti þeim hún svo yndisleg og tók sárt til hennar, að hún skyldi eiga að fara niður til ljótu pöddunnar. Nei, aldrei skyldi það verða. Þeir þyrptust niðri í vatninu utan um græna legginn, sem hélt uppi blaðinu, er hún stóð á, nöguðu hann svo í sundur með tönnunum, og flaut þá blaðið ofan eftir ánni með Þumalínu langa leið, svo að paddan gat ekki komist til hennar.

Þumalína sigldi fram hjá mörgum stöðum, og litlu fuglarnir sátu í runnunum og sungu: „Ó, hvað hún er fögur, ungfrúin litla!“ Blaðið synti alltaf með hana lengra og lengra burt. Með slíkum hætti ferðaðist Þumalína erlendis.

Ofurlítið hvítt fiðrildi undrafagurt fylgdi henni og flögraði stöðugt í kringum hana og settist loksins á blaðið, því það hafði svo góðan þokka á Þumalínu. Var hún nú svo glöð og ánægð yfir því, að paddan náði ekki lengur til hennar, og þar að auki var svo fallegt þar sem hún fór um; sólin skein á vatnið, svo að glitti í það eins og skínandi gull. Hún tók þá mittisband sitt og brá öðrum enda þess um fiðrildið, en hinum festi hún í blaðið; barst það þá miklu hraðara áfram og hún með því, því hún stóð á blaðinu.

Í sama vetfangi kom stór aldinbori flögrandi; hann kom auga á hana, og jafnharðan læsti hann klónni yfir um mjóa mittið hennar og flaug upp í tré með hana. En græna blaðið flaut ofan ána og fiðrildið með, því það var bundið við blaðið og gat ekki losað sig.

Vesalings Þumalína varð hræddari en frá megi segja, þegar aldinborinn flaug með hana upp í tréð. En það tók út yfir, hvað hún angraðist vegna fallega hvíta fiðrildisins, sem hún hafði bundið við blaðið, því hún gekk að því vísu, að ef það gæti ekki losað sig, þá hlyti það að deyja af hungri. En um það hirti aldinborinn ekki grand. Hann settist með hana á stærsta græna laufblaðið á trénu, gaf henni sætan blómsafa að eta og sagði, að hún væri svo prýðisnett, þó hún líktist alls ekki aldinbora. Síðan komu allir hinir aldinborarnir, sem bjuggu í trénu, og heimsóttu hana. Þeir virtu hana fyrir sér, og aldinboraungfrúrnar ypptu fálmstöngum sínum önuglega og sögðu: „Hún hefur þó ekki nema tvo fætur; það er neyðarlegt að sjá.“ „Hún hefur engar fálmstengur.“ „Hún er svo mittismjó, svei, hún er alveg útlits eins og manneskjan! – Hvað hún er ljót,“ sögðu öll aldinborakvendin, og þó var Þumalína svo ofurfríð. Svo virtist líka aldinboranum, sem hafði tekið hana, en þegar allir hinir sögðu, að hún væri ljót, þá trúði hann því að lokum sjálfur og vildi hana alls ekki. Sagði hann, að hún mætti fara fyrir sér hvert sem hún vildi. Flugu þeir svo með hana ofan úr tré og settu hana niður á murusóley eina. Þar grét hún yfir því, að hún var svo ljót, að aldinborarnir vildu ekki hafa hana, og þó var ekki hægt að hugsa sér neitt fegra en hún var, því hún var skær og fíngerð eins og fegursta rósarblað.

Allt liðlangt sumarið hafðist vesalings Þumalína alein við í skóginum. Hún fléttaði sér rúm úr stráum og hengdi það undir stóra njólablöðku, til þess að ekki skyldi rigna á sig; hún flysjaði úr blómunum, það sem sætast var, og át það, og morgundöggina á laufblöðunum hafði hún fyrir svaladrykk. Svona leið sumarið og haustið, en nú kom veturinn að höndum, bæði kaldur og langur. Allir fuglarnir, sem höfðu sungið svo fagurt fyrir hana, flugu nú sína leið. Trén og blómin fölnuðu, og njólablaðkan stóra, sem hún hafði búið undir, smáskorpnaði, og varð seinast ekki eftir nema gulur og visinn stöngull. Þumalínu varð dauðkalt, því fötin hennar voru komin í sundur, og hún var svo fíngerð og lítil, vesalingurinn; hún hlaut að krókna út af. Það fór að snjóa, og hver snjóhnoðri, sem féll á hana, var eins og þegar kúfaðri reku af snjó er kastað okkur, því við erum stór, en hún var ekki nema þumlungur á hæð. Hún sveipaði sig þá í visið laufblað, en það hlúði henni ekkert, svo að hún skalf og nötraði af kulda.

Rétt fyrir utan skóginn, þar sem hún lét fyrirberast, var stór kornakur, en kornið var flutt þaðan fyrir löngu, og stóðu aðeins þurrir og berir kólfarnir upp úr frosnum jarðveginum. Það var eins og skógur fyrir hana, þegar hún gekk á milli þeirra. Hún hríðskalf af kulda. Þá bar hana að dyrum akurmúsar einnar, sem átti sér dálitla holu undir kornhánni. Þar átti akurmúsin sér góðan og hlýjan bústað, stofuna fulla af korni, ágætt eldhús og matarbúr. Þumalína færði sig inn fyrir dyrnar og stóð þar eins og hver önnur förustúlka og bað að gefa sér dálítinn bita af byggkorni, því hún hefði ekki bragðað mat í tvo daga.

„Vesalingur litli,“ sagði akurmúsin, því þetta var í rauninni gömul og góðsöm akurmús, „komdu inn í hlýjuna til mín og borðaðu hjá mér.“

Henni leist einkar vel á Þumalínu og sagði því: „Þér er velkomið að vera hjá mér í vetur, en þá verður þú að halda stofunni minni vel hreinni og segja mér sögur, því á sögum hef ég miklar mætur.“ Þumalína gerði eins og þessi gamla góða akurmús sagði fyrir, og leið henni nú mjög vel.

„Nú eigum við bráðum von á gesti,“ sagði akurmúsin; „nábúi minn er vanur að heimsækja mig einu sinni í viku. Hann er nú enn betur við efni en ég; hann á stóra sali og gengur í ljómandi fallegum flauelsskinnfeldi. Ég vildi, að þú gætir orðið konan hans, þá væri vel séð fyrir þér, en hann er sjónlaus. Þú verður að segja honum allra fallegustu sögurnar, sem þú kannt.“

En um það kærði Þumalína sig ekkert, hún vildi ekki sjá nábúann, því hann var moldvarpa. Hann kom nú eins og til stóð og heimsótti akurmúsina; var hann þá í sínum svarta flauelsskinnfeldi. Sagði akurmúsin, að hann væri flugríkur og hálærður; bústaður hans væri meira en tuttugu sinnum stærri en hennar, og mikill væri lærdómurinn, en sólin og blómin fögru væru honum hvimleið og lægi honum illa orð til þeirra, því hvorugt hefði hann nokkurn tíma séð.

Þumalína varð að syngja fyrir hann, og söng hún vísurnar: „Aldinbori! fljúg, fljúg!“ og „Munkur eigrar um engi.“ Fékk þá moldvarpan ástarhug á henni sakir þess, að hún hafði svo fagra söngrödd, en minntist samt ekki á það einu orði, því hún var forsjál mjög og gætin.

Fyrir skemmstu hafði moldvarpan grafið sér langan gang gegnum jarðveginn frá sínu húsi til þeirra, og leyfði hún nú akurmúsinni og Þumalínu að ganga sér til skemmtunar í gangi þessum, svo oft sem þær lysti. En hún bað þær að verða ekki hræddar við litla, dauða fuglinn, sem lægi í ganginum. Það var fugl með fiðri og nefi, heill og óskertur, sem hafði víst drepist nýlega um veturnætur, og var nú niður grafinn, einmitt þar sem moldvarpan hafði holað sér út ganginn.

Moldvarpan tók fnjóskaögn í munn sér, því fnjóski lýsir sem eldur í myrkri, og gekk á undan og lýsti þeim í ganginum, sem bæði var langur og dimmur. Þegar þau komu þangað, sem dauði fuglinn lá, þá rak moldvarpan trýnið upp undir loftið og ýtti upp moldinni, svo að þar varð stórt op, sem birtan gat skinið í gegnum. Á miðju gólfinu lá dauð svala með vængina fögru fastkreppta að síðunum, en fætur og höfuð dregið inn í fiðrið. Það var svo sem auðvitað, að vesalings fuglinn hafði króknað þarna út af. Þumalínu var sárasta raun að því. Henni þótti svo vænt um alla litlu fuglana; þeir höfðu sungið og kvakað svo fagurt fyrir hana allt sumarið, en moldvarpan ýtti við fuglinum með stuttu löppunum sínum og sagði: „Ekki tístir þessi lengur; aumt má það vera að fæðast sem smáfugl í heiminn. Guði sé lof, að ekkert af mínum börnum verður fugl. Svona fuglgrey hefur ekki nokkurn hlut, nema sitt „tí, tí“, og hlýtur að deyja úr hungri, þegar veturinn kemur.“

„Já, það er von, að þér segið það, svo skynsamur maður sem þér eruð,“ mælti akurmúsin. „Hvað hefur fuglinn fyrir sitt „tí, tí“, þegar veturinn kemur? Hann verður að svelta og kveljast í kulda. En það á nú að vera eitthvað svo mikilsháttar.“

Þumalína sagði ekki neitt, en þegar hin bæði sneru baki að fuglinum, þá laut hún niður, ýtti fiðrinu, sem byrgði yfir kollinn, og kyssti á lokuð augun. „Hver veit, nema það hafi verið þessi, sem söng svo fagurt fyrir mig í sumar?“ hugsaði hún með sér, „mikla gleði gerði hann mér þá, þessi elskulegi, fallegi fugl.“

Moldvarpan tróð nú upp í gatið, sem dagsbirtuna lagði inn um, og fylgdi síðan hefðarkvendunum heim. En um nóttina gat Þumalína ekkert sofið; reis hún því upp úr rúmi sínu og fléttaði saman stóra og fallega ábreiðu úr heyi, fór síðan ofan með hana og breiddi utan um dauða fuglinn og lagði mjúka baðmull, sem hún hafði fundið í stofu akurmúsarinnar, með síðum fuglsins, til þess að honum yrði hlýrra í kaldri jörðinni.

„Vertu sæll, fallegi litli fuglinn minn!“ sagði hún, „vertu sæll, og hafðu þökk fyrir indæla sönginn þinn í sumar, þegar öll trén voru græn og sólin skein svo hlýlega niður á okkur.“ Síðan hallaði hún höfði sínu upp að brjósti fuglsins, en þá varð henni bilt við, því það var eins og eitthvað bærðist fyrir innan. Það var hjarta fuglsins. Fuglinn var ekki dauður; hann lá í dvala, og var nú orðinn vermdur upp og lifnaði við aftur.

Á haustin fljúga allar svölur til heitu landanna, en verði ein of sein, þá slær að henni svo miklum kulda, að hún dettur niður sem dauð væri og liggur þar kyrr, sem hún er fallin, og byrgist undir köldum snjónum.

Það setti skjálfta að Þumalínu af hræðslunni, því í samanburði við hana, sem var ekki nema þumlungur á hæð, þá var þetta stærðar fugl, en hún herti upp hugann, þjappaði baðmullinni enn betur að vesalings svölunni og sótti krúsmintublað, sem hún hafði notað sjálf fyrir yfirsæng, og breiddi það yfir höfuð fuglsins. –

Næstu nótt læddist hún aftur ofan til fuglsins og var hún þá allifandi, en svo máttdregin, að hún gat ekki nema rétt sem allra snöggvast opnað augun og séð Þumalínu, þar sem hún stóð hjá henni með ofurlítinn fnjóska í hendinni, því annars ljósbera var ekki kostur.

„Þakka þér fyrir, fallega barnið litla!“ sagði svalan sjúka, „mér er orðið svo notalega heitt. Bráðum næ ég mér aftur og get þá flogið úti í sólskininu og hlýindunum eins og áður.“

„Æ,“ sagði Þumalína, „það er svo kalt úti, það bæði snjóar og frýs. Vertu kyrr í sænginni þinni hlýju; ég skal stunda þig, vertu óhrædd um það.“

Hún færði þá svölunni vatn í blómblaði, og svalan drakk og sagði henni frá því, að annar vængurinn á sér hefði rifnað á þyrnirunni, og því hefði hún ekki getað flogið eins hratt og hinar svölurnar, sem þá flugu langar leiðir burt til heitu landanna. Hún hefði loksins fallið til jarðar, en meira gæti hún ekki munað og vissi alls ekki, hvernig hún væri í þennan stað komin.

Þarna niðri var hún nú allan veturinn, og Þumalína stundaði hana og þótti svo vænt um hana. Hvorki moldvarpan né akurmúsin fengu neitt um það að vita, því þeim var ekki vel við vesalings fátæku svöluna.

Þegar vorið kom og sólin yljaði jarðveginn, þá kvaddi svalan Þumalínu. Hafði Þumalína tekið frá opinu, sem moldvarpan hafði gert uppi yfir. Sólin skein svo fagurt ofan til þeirra, og spurði svalan Þumalínu, hvort hún vildi ekki fara með sér. Hún gæti setið á baki sínu, og skyldu þær þá fljúga langt út í grænan skóginn. En Þumalína vissi, að það mundi hryggja akurmúsina gömlu, ef hún yfirgæfi hana.

„Nei, ég get það ekki,“ sagði Þumalína. „Vertu sæl, góða, gullfallega stúlka!“ sagði svalan og flaug út í sólskinið. Þumalína horfði á eftir henni og vöknaði um augu, því henni þótti svo vænt um vesalings svöluna.

„Ví, ví!“ söng fuglinn og flaug inn í grænan skóginn.

Það lá svo illa á Þumalínu. Hún fékk ekki að koma út í sólskins hlýviðrið. Kornið, sem sáð hafði verið í akurinn alla leið yfir híbýli akurmúsarinnar, óx nú og varð hátt. Það var eins og þykkur skógur fyrir vesalings litlu stúlkuna, sem var ekki nema þumlungur á hæð.

„Nú átt þú að sauma til heimanfylgjunnar þinnar í sumar,“ sagði akurmúsin við hana, því nú hafði nábúinn, moldvarpan hvimleiða í flauelsskinnfeldinum, beðið hennar. „Þú verður að hafa bæði ullar- og léreftsfatnað; þú verður að eiga það, sem þú getur setið á og legið á, þegar þú verður kona moldvörpunnar.“

Þumalína varð að spinna á snældu, og akurmúsin leigði sér fjórar kóngulær til að spinna og vefa dag og nótt. Moldvarpan kom á hverju kveldi og varð skrafdrjúgt um það, að þegar sumarið liði á enda, þá skini sólin ekki nándar nærri eins heitt, núna brenndi hún jörðina, svo við lægi, að hún yrði hörð sem grjót. Já, þegar nú sumarið væri á enda, þá mundu þau Þumalína halda brúðkaup sitt. En hún var alls ekki ánægð, því hún hafði megna óbeit á þessari hvimleiðu moldvörpu. Á hverjum morgni, þegar sólin rann upp, og á hverju kveldi þegar hún gekk undir, þá læddist Þumalína út í dyrnar, og þegar þá vindurinn greiddi sundur toppana á kornstöngunum, svo að hún sá upp í bláan himininn, þá hugsaði hún um, hve bjart og fagurt væri þar úti fyrir og óskaði þess svo mikillega, að hún fengi aftur að sjá svöluna sína kæru. En hún kom aldrei framar; það var auðvitað, að hún mundi vera að fljúga einhvers staðar langt í burtu í græna skóginum.

Þegar haustið var komið, hafði Þumalína alla fatnaðarheimanfylgjuna tilbúna.

„Að fjórum vikum liðnum verður brúðkaup þitt,“ sagði akurmúsin við hana. En Þumalína grét og sagðist ekki vilja moldvörpuna hvimleiðu.

„Hvaða vitleysa!“ sagði akurmúsin, „blessuð farðu nú ekki að rísa upp á afturfótunum, því þá bít ég þig með hvítu tönninni minni. Þetta er indæll maður, sem þú færð. Ekki á sjálf drottningin einu sinni annan eins svartan flauelsskinnfeld og hann. Hann hefur nóg að bíta og brenna. Þakkaðu þínum sæla, að þú færð hann.“

Nú átti brúðkaupið að vera. Moldvarpan var þegar komin til þess að sækja Þumalínu. Átti Þumalína að búa með henni djúpt niðri í jörðunni og mátti aldrei koma út í sólskinið, því að moldvörpunni var illa við það. Hún var sárhrygg, vesalingur; hún átti nú að kveðja blessaða sólina, sem hún hafði þó mátt sjá út um dyrnar, þegar hún dvaldi hjá akurmúsinni.

„Vertu sæl, þú bjarta sól,“ sagði hún og fórnaði höndum og gekk spölkorn út fyrir híbýli akurmúsarinnar, því nú var búið að skera upp kornið og stóðu ekki eftir nema þurrir kólfarnir. „Vertu sæl, vertu sæl!“ sagði hún við dálitla rauða blómjurt, sem stóð þar; „berðu svölunni kæra kveðju mína, ef þú skyldir sjá hana.“

Þá gall við allt í einu „ví, ví!“ yfir höfði hennar. Hún leit upp fyrir sig, og var það svalan litla, sem nú einmitt fór þar um og lét til sín heyra. Hún varð sárfegin, er hún sá Þumalínu. Sagði Þumalína henni, hversu sér væri nauðugt að giftast moldvörpunni ljótu, og lægi nú fyrir sér að dvelja djúpt í jörðu niðri, þar sem aldrei skini sól. Hún fékk ekki tára bundist, er hún minntist á það.

„Nú kemur kaldur vetur,“ sagði svalan, „ég flýg langt burt til heitu landanna. Viltu verða samferða? Þú getur setið á baki mínu. Bittu þig fast við mig með mittisbandi þínu; svo fljúgum við burt frá moldvörpunni ljótu og myrkrastofunni hennar, fljúgum langar leiðir yfir fjöllin til heitu landanna, þar sem er eilíft sumar og blómin svo dásamlega fögur. Komdu og fljúgðu með mér, elsku Þumalína! þú sem bjargaðir lífi mínu, þegar ég lá frosin í koldimmu jarðhúsinu.“

„Já, ég fer með þér,“ sagði Þumalína og settist á bak fuglinum með fæturna á útþöndum vængjunum. Síðan festi hún linda sinn við einhverja sterkustu fjöðrina og flaug þá svalan upp í háa loft yfir skóga og vötn, hátt yfir reginfjöllin, þar sem alltaf liggur snjór. Var loftið þar efra nístingskalt, en Þumalína bældi sig í volgu fiðri fuglsins og gægðist aðeins út með kollinn litla til að sjá allt hið fagra fyrir neðan sig.

Nú komu þær til heitu landanna. Þar skein sólin miklu bjartar en hér, og himinninn sýndist miklu hærri, og við gryfjur og gerði uxu fegurstu vínber í klösum, græn og blá. Í skógunum héngu sítrónur og appelsínur; sums staðar angaði af murtusviði og krúsmintum; á þjóðvegunum hlupu til og frá yndisfríð börn og léku sér að stórum, allavega litum fiðrildum. En svalan flaug ennþá lengra, og alltaf varð fegurra og fegurra. Hjá fagurbláu stöðuvatni gnæfðu ljómandi fögur græn tré, og undir þeim stóð skínandi hvít marmarahöll frá fornum tímum. Vínviðirnir undu sig upp með hinum háu súlum, en þar efst uppi voru mörg svöluhreiður, og í einu þeirra bjó svalan, sem bar Þumalínu.

„Hérna er húsið mitt,“ sagði svalan, „en viljirðu nú velja þér eitthvert af skrautlegustu blómunum, sem vaxa þarna niðri, þá skal ég setja þig þar niður, og mun þér þá líða svo blessunarlega sem þú getur framast óskað.“

„Það er ágætt,“ sagði Þumalína og klappaði saman litlu lófunum.

Þar niðri lá stór, hvít marmarasúla, sem fallið hafði til jarðar og dottið í þrjú stykki, en á milli þeirra uxu prýðisfögur blóm, stór og hvít. Svalan flaug ofan með Þumalínu og setti hana niður á eitt af hinum breiðvöxnu blómablöðum. En þá varð Þumalína heldur en ekki forviða, því í miðju blóminu sat ofurlítill maður, eins hvítur og gagnsær eins og hann væri úr gleri. Hann hafði skínandi gullkórónu á höfði, en á öxlum hans voru ljómandi bjartir vængir, og sjálfur var hann ekki stærri vexti en Þumalína. Hann var engill blómsins. Í hverju blómi bjuggu þar maður og kona svona smávaxin, en þessi var konungur yfir þeim öllum.

„Ó, hvað hann er fríður!“ hvíslaði Þumalína að svölunni. Litla konungmennið skelfdist að líta svöluna, því í samanburði við hann, svo fíngerðan og pínulítinn, var hún risavaxinn fugl, en þegar hann sá Þumalínu, varð hann stórglaður, hún var sú langfallegasta stúlka, sem hann hafði nokkurn tíma séð. Tók hann því af sér gullkórónuna og setti á höfuð henni, spurði hana, hvað hún héti og hvort hún vildi verða konan sín; hún skyldi þá verða drottning yfir öllum blómunum. Já, það mátti nú segja, að þetta var öðruvísi mannsefni en sonur pöddunnar og moldvarpan í svarta flauelsskinnfeldinum. Hún gaf honum því óðara jáyrði sitt, svona fríðum höfðingja, og kom nú úr hverju blómi hefðarkona eða hefðarmaður, og var það svo nettfrítt fólk, að yndi var að líta. Hver sem einn færði Þumalínu einhverja gjöf, en langbesta gjöfin voru tveir fallegir vængir af stórri hvítri flugu. Þeir voru festir á bak Þumalínu, og gat hún nú einnig flogið frá einu blómi til annars. Var nú hinn mesti fögnuður, og sat svalan uppi í hreiðri sínu og söng fyrir þau eins vel og hún gat, en var þó hrygg í hjarta, því henni þótti svo vænt um Þumalínu og vildi helst aldrei hafa þurft við hana að skilja.

„Þú átt ekki að heita Þumalína,“ sagði blómengillinn við hana. „Það er ljótt nafn, og þú ert svo fögur. Við munum kalla þig Maju.“

„Vertu sæl, vertu sæl,“ sagði svalan litla og flaug nú burt úr heitu löndunum langar leiðir og aftur heim til Danmerkur. Þar átti hún sér lítið hreiður yfir glugga á húsi því, þar sem sá á heima, er ævintýri kann að segja. Fyrir honum söng hún: „Ví, ví!“ – Þaðan er saga þessi öll til okkar komin.

Skugginn

Mikill er sólarbruninn í heitu löndunum, það má nú segja. Hörund manna verður þar dumbrautt og alveg eins og rauðviður, og þar sem er allra heitast, brennast menn svo mjög af sólinni, að þeir verða svertingjar. En það var nú samt til þessara heitu landa, sem maður nokkur lærður var kominn frá köldu löndunum. Hann hélt sem sé, að hann gæti verið þar á gangi út um allt, eins og heima í hans eigin landi, en hann vandist fljótt af því. Hann varð, eins og hver annar heilvita maður, að kúra inni. Gluggahlerum og dyrum var lokað liðlangan daginn, það var eins og húsið allt væri í fasta svefni eða enginn væri heima. Það hagaði nú líka svo til í mjóstrætinu með háu húsunum, þar sem hann hafði leigt sér herbergi, að sólin hlaut að skína þar á frá morgni til kvölds; það veit hamingjan, að það var óþolandi. Lærða manninum frá köldu löndunum, sem var ungur að aldri og vel gefinn að vitsmunum, þótti sem hann sæti í glóandi ofni. Það tók mikið á hann, hann lagði stórum af, og enda skugginn hans gekk saman og varð miklu minni en heima; sólin tók líka á hann. Þeir félagar lifnuðu fyrst við aftur á kvöldin, þegar sólin var gengin undir.

Það var sannarlega gaman á að horfa. Undir eins og ljós var sett inn í herbergið, þá teygði skugginn úr sér alla leið upp með þilinu, seildist meira að segja undir loftið; svo langan gerði hann sig. Hann varð að rétta úr sér til að jafna sig eftir hitann. Lærði maðurinn gekk fram á svalirnar til þess að rétta þar úr sér, og þótti honum þá sem hann lifnaði allur við smám saman, jafnóðum og stjörnurnar birtust í himinheiðríkjunni. Fólkið kom fram á svalir fyrir utan hvern glugga, enda veitir mönnum ekki af að viðra sig, hversu vanir sem þeir eru annars hitanum. Þá varð þar svo fjörugt bæði uppi og niðri. Skraddarar og skóarar, allt, sem vettlingi gat valdið, færði sig út á strætið. Voru sett út borð og stólar, og ljósin loguðu þúsundmörg; einn talaði og annar söng, og fólk var á sífelldum erli fram og aftur; vagnarnir runnu og asnarnir þrömmuðu; kling, kling, gló! því það voru á þeim bjöllur; lík voru jörðuð með sálmasöng, og götustrákarnir skutu púðurkerlingum. Það var heldur en ekki fjörugt niðri á strætinu. Það var einungis eitt hús, þar sem allt var kyrrt og hljótt. Það stóð beint á móti húsinu, sem útlendi lærði maðurinn bjó í. Einhver hlaut þó að búa þar, því á svölunum stóðu blóm og greru svo ljómandi vel í sólarhitanum, en það hefðu þau ekki getað, nema þau væru vökvuð, og einhver hlaut þá að vera, sem vökvaði. Dyrnar þar yfir frá opnuðust líka, þegar á leið kvöldið, en dimmt var þar inni, að minnsta kosti í fremsta herberginu; lengra innan að ómaði sönglist. Fannst lærða manninum hún vera alveg dæmalaus, en það gat nú vel verið, að það væri tóm ímyndun hans, því honum þótti allt vera svo dæmalaust ágætt þarna í heitu löndunum, hefði sólin ekki verið. Húseigandinn, sem lærði maðurinn bjó hjá, kvaðst ekki vita, hver sá væri, sem til leigu byggi í húsi gagnbúa hans. Þar sæist aldrei nokkur maður, og hvað sönglistina snerti, þá þætti sér hún vera fjarska leiðinleg. „Það er eins og einhver sé að æfa sig á einhverju lagi, sem hann getur ekki komist upp á, – alltaf á sama laginu. „Ég skal samt komast upp á það á endanum,“ veit ég hann muni segja, en það verður samt aldrei, hvað lengi sem hann leikur.“

Eina nóttina vaknaði lærði maðurinn. Hann svaf fyrir opnum svaladyrum, vindblærinn lyfti frá dyragluggatjaldinu, og sýndist honum koma undarlega mikil birta frá svölum gagnbúans. Öll blómin voru sem logar og lýstu fegurstu litum, og mitt á meðal blómanna stóð fríð og fagurvaxin yngismey. Það var líka eins og lýsti af henni; það nærri skar í augu hans, enda glennti hann þau upp í meira lagi, er hann var að vakna. Hann þaut í hendingskasti upp úr rúminu og var óðara kominn að baka til við gluggatjaldið, en yngismeyjan var þá öll á burtu. Ljóminn var horfinn, blómin lýstu ekki, en stóðu í prýði sinni eftir vanda, dyrnar voru opnar í hálfa gátt, og langt inni ómaði sönglistin svo blítt og fagurt. Það var ómögulegt annað en að ljúfar hugsanir vektust við þann hljóm. Þetta var töfrum líkt, en hver bjó þarna? Hver var rétti inngangurinn í húsið? Í neðsta gólfi var sölubúð við sölubúð, og ekki gat það verið, að alltaf væri gengið þar í gegnum.

Eitt kvöld sat lærði maðurinn úti á svölum sínum. Ljós logaði í herberginu að baki hans, og var því eðlilegt, að skugga hans bæri á vegg gagnbúans; já, þar sat skuggi beint andspænis á meðal blómanna á svölunum, og þegar lærði maðurinn hreyfði sig, þá hreyfði skugginn sig líka, því það gerir hann ávallt.

„Ég held skugginn minn sé það eina lifandi, sem sést þarna yfirfrá,“ sagði lærði maðurinn. „Sko, hvað nett hann situr þarna innan um blómin. Dyrnar eru opnar í hálfa gátt; nú ætti skugginn að vera svo naskur að fara inn og litast um og segja mér svo á eftir, hvað hann hefur séð. Já, þú ættir að vinna eitthvað þarft,“ sagði hann gamni, „gerðu nú svo vel og skrepptu inn fyrir; nú, nú, farðu þá!“ Og þar með kinkaði hann kolli til skuggans, og skugginn eins til hans. „Jæja! farðu þá, en svíkstu ekki um að koma aftur.“ Og lærði maðurinn stóð upp, og skugginn hans á svölum gagnbúans stóð líka upp, og lærði maðurinn sneri sér við og skugginn eins. Já, hefði einhver verið til að veita þessu almennilega eftirtekt, þá hefði hann getað séð greinilega, að skugginn gekk um hálfopnar dyrnar gagnbúans, alveg í sömu andránni sem lærði maðurinn gekk inn í herbergi sitt og hleypti niður gluggatjaldinu á eftir sér.

Morguninn eftir fór lærði maðurinn út til að fá sér kaffi og lesa fréttablöðin. „Hvað er þetta?“ sagði hann, þegar hann kom út í sólskinið, „er sem mér sýnist? Ég hef þá engan skugga. Svo hann hefur þá farið sína leið í gærkveldi og ekki komið aftur. Það er leiðinlegur skolli.“

Og honum sárnaði í skapi, ekki svo mjög af því, að skugginn var horfinn, heldur af hinu, að hann vissi, að til var saga um skuggalausan mann, og að þá sögu þekkti og kunni hver maður í köldu löndunum, og þegar nú hann, lærði maðurinn, kæmi heim og segði sína sögu, þá mundu þeir segja, að hann væri að líkja eftir öðrum, en þess þóttist hann ekki þurfa. Hann vildi því alls ekkert á þetta minnast, og var það rétt og skynsamlega hugsað af honum.

Um kvöldið gekk hann aftur út á svalirnar hjá sér. Ljósið hafði hann, eins og lög gera ráð fyrir, sett að baki sér, því skugginn vill ætíð hafa herra sinn að hlíf, en ekki tókst honum að lokka hann að sér. Hann gerði sig lítinn, hann gerði sig stóran, en enginn varð skugginn. Hann sagði: „Humm, humm!“ en ekkert stoðaði það.

Það var leiðinlegt mjög, en þarna í heitu löndunum vex allt svo fljótt, og að átta dögum liðnum sér hann, þegar hann kemur út í sólskinið, að farinn er að vaxa nýr skuggi út úr fótum hans. Honum þótti undurvænt um það; hann réð af því, að rótin mundi hafa setið eftir. Og að þremur vikum liðnum hafði hann allsæmilegan skugga. Sneri hann þá heimleiðis til hinna norðlægari landanna, og á leiðinni fór skugginn dagvaxandi og var seinast orðinn svo langur og stór, að ekki þótti á bætandi.

Lærði maðurinn kom nú heim aftur og samdi bækur um það, sem satt væri í heiminum, og um það, sem gott væri og fagurt, og svo liðu dagar og svo liðu ár. Það liðu mörg ár.

Eitt kvöldið situr hann í herbergi sínu, og er þá drepið hægt á dyr.

„Kom inn!“ sagði hann, en enginn kom. Hann lýkur upp, og stendur frammi fyrir honum maður nokkur fram úr lagi magur, svo að honum varð undarlega við. Að öðru leyti var maðurinn á sérlega fínum fötum. Það hlaut að vera einhver maður af heldra tagi.

„Hver er sá, sem mér veitist sú virðing við að tala?“ mælti hinn lærði.

„Já, þetta grunaði mig alténd,“ sagði fíni maðurinn, „að þér munduð ekki þekkja mig. Ég er nú orðinn svo líkamlegur; ég hef fengið almennilegt hold og spjarir utan á mig. Yður hefur víst aldrei dottið í hug, að þér munduð sjá mig svona uppdubbaðan. Þekkið þér ekki skuggann yðar gamla? Já, þér hafið víst ekki haldið, að ég mundi koma aftur nokkurn tíma framar. Mér hefur gengið mæta vel, síðan ég var hjá yður seinast. Ég er í alla staði velmegandi maður; skyldi ég þurfa að kaupa mig lausan úr vistinni, þá get ég það.“ Og um leið hringlaði hann í heilli kippu af dýrindis signetum, sem héngu við vasaúrið hans, og smeygði hendinni undir digra gullfesti, sem hann hafði um hálsinn. Demantssteinhring bar hann á hverjum fingri, og stóð af demöntunum tindrandi ljómi! Og allt var þetta í raun og veru.

„Ég get ekki áttað mig á þessu,” sagði lærði maðurinn, „hvað er allt þetta?“

„Já, það er nú ekki neitt algengt,“ sagði skugginn, „og þér eigið nú ekki heldur sjálfur neitt skylt við þetta algenga, og hvað mig snertir, þá vitið þér, að ég hef frá blautu barnsbeini fetað í yðar fótspor. Þegar yður sýndist, að ég hefði þroska til að fara einn út í heiminn, þá fór ég mína eigin götu, og nú er svo komið, að ástæður mínar eru ljómandi góðar, en það greip mig einhvers konar löngun eftir að sjá yður einu sinni áður en þér deyið. Þér eigið sem sé að deyja. Og svo vildi ég líka feginn sjá aftur þessi lönd, því alténd þykir manni vænt um ættjörð sína. Ég veit þér hafið nú aftur fengið annan skugga; ber mér nokkuð að borga honum eða yður? Þér gerið svo vel að segja til.“

„Nei, ert það þú?“ sagði lærði maðurinn, „þetta er þó stórmerkilegt; aldrei hefði ég trúað því, að gamli skugginn nokkurs manns gæti komið aftur og sjálfur verið orðinn að manni.“

„Segið mér,“ mælti skugginn, „hvað mér ber að borga, mér er ekki um að vera í neins konar skuld.“

„Því talarðu svona!“ sagði lærði maðurinn, „hvaða skuld getur hér verið um að ræða? Vertu svo frjáls sem nokkur getur verið. Ég gleðst óumræðilega yfir hamingju þinni; tylltu þér á skákina, gamli góðkunningi, og segðu mér nú, blessaður, allt, sem farið hefur, og hvað það var, sem þú sást yfir frá hjá gagnbúa okkar þarna í heitu löndunum.“

„Já, það skal ég segja yður,“ mælti skugginn og settist „en þá verðið þér líka að lofa mér því, að hvar sem þér hittið mig, þá segið þér aldrei nokkrum manni hérna í borginni frá því, að ég hafi verið skugginn yðar. Ég hef í hyggju að trúlofast; ég get staðið straum af einni fjölskyldu og þó fleiri væru.“

„Vertu öruggur um það,“ sagði lærði maðurinn, „ég skal ekki segja nokkrum manni, hver þú í rauninni ert. Hérna er höndin mín; ég lofa þér því með æruorði. Maður er maður, og orð er orð.“

„Orð er orð, og skuggi er skuggi,“ mælti hinn og var það honum líkt að mæla á þá leið.

Það var mesta furða, hvað skugginn var orðinn vel að manni. Hann var á svörtum fötum úr fínasta klæði, með gljástígvél á fótum og með þess konar hatt á höfði, er smella mátti saman, svo að barð og kollur fór í eitt, að við nú ekki tölum um hitt, sem áður var nefnt, signetin, hálskeðjuna og demantshringana. Já, það var óhætt að segja, að skugginn var fyrirtaks vel búinn, og það var einmitt það, sem gerði hann alveg að manni.

„Nú skal ég taka til frásagna,“ mælti skugginn og lagði gljástígvéluðu fæturna eins óþyrmilega og hann gat á ermi nýja skuggans lærða mannsins, þar sem hann lá eins og rakki við fætur hans. Gerði gamli skugginn það annaðhvort af drembilæti eða til þess að hinn skyldi tolla betur við, en hann lá líka grafkyrr og bærði ekki á sér, til þess að taka betur eftir. Honum þótti víst nógu gaman að fræðast um, hvernig maður ætti að fara að til að losa sig svona og hafa sig svo upp, að maður gæti átt með sig sjálfur.

„Vitið þér, hver það var, sem bjó í húsi gagnbúans?“ mælti skugginn, „það var hún, sem fegurst er allra, það var Skálddísin. Ég var þar í þrjár vikur, og verkar það eins mikið eins og ef maður lifði í þrjú þúsund ár og læsi allt, sem hefur verið skáldað og skrifað. Það segi ég, og það er sannleikur. Ég hef séð allt og ég veit allt.“

„Skálddísin!“ kallaði lærði maðurinn upp, „já, já, hún er oft einsetukona í stórborgunum. Skálddísin! Já, ég hef aðeins einu sinni séð hana í svip, en þá voru stírur í augunum á mér. Hún stóð á svölunum og skein eins og bragandi norðurljós. Æ, segðu, segðu mér frá öllu. Þú varst á svölunum, þú fórst inn um dyrnar, og þá –“

„Þá var ég kominn í forsalinn,“ sagði skugginn.

„Þér hafið öllum stundum setið og horft yfir í forsalinn. Þar var alls ekkert ljós, þar var eins konar rökkur, en innar af voru stofur og salir í langri röð með opnum dyrum, sem stóðust á hverjar við aðrar, og var þar allt ljósum lýst. Ljósin hefðu alveg gert út af við mig, ef ég hefði komist alla leið til yngismeyjarinnar. En ég hafði vit fyrir mér; ég fór í hægðum mínum, og það á maður að gera.“

„Og hvað sástu þá?“ spurði lærði maðurinn.

„Ég sá allt, og ég skal segja yður frá því – en, meðal annarra orða, það er alls ekki af neinum gikkshætti, heldur af því, að ég er nú frjáls orðinn, og svo líka vegna þeirrar þekkingar, sem ég hef til að bera, – að ég nú ekki nefni mína góðu stöðu og ágætu lífskjör, – þá væri mér ofur kært, ef þér vilduð þéra mig.“

„Æ, fyrirgefið þér,“ sagði lærði maðurinn, „það var af gamla vananum, sem loðir við. Þér hafið alveg rétt fyrir yður, og ég skal muna eftir því, en segið mér nú, hvað þér sáuð.“

„Allt,“ sagði skugginn, „ég sá allt og ég veit allt.“

„Hvernig er umhorfs í innstu sölunum?” spurði lærði maðurinn, „var þar eins og í grænum skógi? Var þar eins og í heilagri kirkju? Voru salirnir eins og stjörnubjartur himinn, þegar maður stendur uppi á háfjöllum?“

„Þar var allt,“ sagði skugginn; „ég fór ekki alveg inn, ég staðnæmdist í fremsta herberginu, í rökkurskímunni, en ég hafði þar bestu sjónarstöðu; ég sá allt, og ég veit allt. Ég hef verið við hirð skálddísarinnar, – í forsalnum.“

„En hvað sáuð þér? Gengu allir guðir fornaldarinnar um stóru salina? Börðust fornhetjurnar? Léku blessuð börnin sér og sögðu frá draumum sínum?“

„Ég segi yður svo mikið, að ég var þar, og skiljið þér, ég sá allt, sem þar var að sjá. Hefðuð þér komist þangað yfrum, þá hefðuð þér ekki orðið að manni, en það varð ég. Og jafnframt fór ég að þekkja mitt innsta eðli, það, sem mér er meðskapað, og þá frændsemi, sem ég er í við skáldskapinn. Já, þegar ég var hjá yður, þá hugsaði ég ekki út í það, en ætíð, eins og þér munið, þegar sól rann upp og sól settist, þá varð ég svo undarlega stór; í tunglskini lá við, að ég sæist greinilegar en þér sjálfur. Ég var þá ekki búinn að fá skilning á eðli mínu. Í forsalnum opnuðust hugskotsaugu mín, og þá varð ég maður.

Fullþroskaður kom ég þaðan út, en þér fóruð þá alfarinn úr heitu löndunum. Ég skammaðist mín fyrir sjálfan mig eins og ég var og stóð, þar sem ég nú var orðinn maður. Mér lá á stígvélum, mér lá á fötum – í stuttu máli, mér lá á þessari góðu litgljá, sem einkennir manneskjuna. Ég segi yður það svona í trúnaði, þér farið ekki að setja það í neina bók, – ég smaug að pilsi kryddbrauðssölukonunnar og undir því faldi ég mig. Konukindinni datt ekki í hjartans hug, að hún hefði svo mikið að geyma. Fór ég nú ekki út, fyrr en kvöldsett var orðið, og var ég svo á reiki um strætin í tunglskininu. Ég teygði mig langt upp eftir múrnum; það kitlaði mig svo þægilega í bakinu; ég hljóp upp og ofan, gægðist inn um hæstu glugga, inn í salinn og upp á þakið. Ég gægðist þar inn, sem enginn getur gægst, og ég sá það, sem engir aðrir sáu, það, sem enginn átti að sjá. Ljót er hún annars þessi veröld. Ekki vildi ég vera manneskja, ef það nú ekki einu sinni væri álitið, að það væri einhver fremd í að vera það. Ég sá það, sem enginn lifandi maður mundi ímynda sér, – hjá konunum, hjá mönnunum þeirra, hjá foreldrunum og hjá blessuðum börnunum; – ég sá,“ sagði skugginn, „það, sem enginn mátti vita, en sem þeir allir vilja svo fegnir vita, en það er illt um nágranna sinn. Hefði ég haldið úti fréttablaði, þá hefði það víst orðið lesið. En ég skrifaði ekki fréttablað, heldur skrifaði ég þeim til hverjum í sínu lagi, og stóð af því mikill ótti í öllum þeim borgum, þar sem ég kom. Þeir urðu svo hræddir við mig, og þeim þótti svo vænt um mig; prófessorarnir gerðu mig að prófessor, skraddararnir gáfu mér ný föt, enda er ég nú heldur en ekki vel fataður; myntmeistarinn myntaði handa mér peninga, og konurnar sögðu, að ég væri svo fallegur, – og varð ég svo sá maður, sem ég er, og nú ætla ég að kveðja. Hérna er nafnmiðinn minn; ég bý sólarmegin og er ætíð heima, þegar rignir.“

Að svo mæltu fór skugginn.

„Þetta er þó merkilegt,“ sagði lærði maðurinn.

Svo leið ár og dagur, og kom þá skugginn aftur.

„Hvernig gengur?“ segir skugginn.

„Æ!“ sagði lærði maðurinn, „ég er að rita um hið sanna og hið góða og hið fagra, en enginn hirðir um að heyra slíkt. Ég er hreint að örvilnast, því ég tek mér þetta svo nærri.“

„En það geri ég ekki,“ sagði skugginn, „ég er alltaf að fitna, og það á maður að gera sér far um. Já, þér hafið ekki vit á veraldlegum efnum. Yður gerir ekki nema hraka. Þér þurfið að ferðast. Ég ætla að ferðast í sumar; viljið þér vera með? Ég vildi hafa einhvern með mér til samlætis; viljið þér slást með í ferðina sem skuggi? Það skal vera mér sönn ánægja að hafa yður með mér. Ég borga ferðina.“

„Það er nokkuð langt farið, að ætlast til þess af mér,“ sagði lærði maðurinn.

„Það er nú eins og það er virt;“ mælti skugginn, „þér munuð hafa mjög gott af því að ferðast. Ef þér viljið vera skugginn minn, þá skuluð þér fá allt ókeypis á ferðinni.“

„Það væri þó ótækur skolli,“ sagði lærði maðurinn.

„En svona er nú veröldin,“ mælti skugginn, „og svona mun hún verða,“ og þar með fór hann.

Lærða manninum leið alls ekki vel, hryggð og leiðindi fylgdu honum hvarvetna, og hvað sem hann sagði um hið sanna og hið góða og hið fagra, þá var það fyrir flesta eins og perlur fyrir svín. – Að síðustu varð hann alveg sjúkur.

„Þér eruð orðinn hreint eins og skuggi,“ sögðu menn, og það fór eins og hrollur um lærða manninn, því hann hugsaði margt.

„Þér verðið að ferðast til baðstaðar,“ sagði skugginn, er hann kom að vitja hans, „annað tjáir ekki. Ég skal taka yður með mér upp á gamlan kunningsskap; ég borga ferðina, og þér semjið ferðasöguna og eruð mér svona ögn til skemmtunar á leiðinni. Ég ætla til baðstaðar. Skeggið vill ekki vaxa á mér almennilega, það er líka sjúkdómur fyrir sig, og skegg verður maður þó að hafa. Látið yður nú segjast og þiggið boðið, við ferðumst svo sem aðrir lagsbræður.“

Og svo varð það úr, að þeir ferðuðust. Var þá skugginn herra og herrann skuggi; þeir óku, riðu og gengu saman, hvor við annars hlið, og fór það eftir því, sem sól var á lofti, hvor á undan var eða eftir; skugginn var ætíð viss með að vera þar, sem herranum byrjaði að vera, en ekki var lærði maðurinn neitt að fást um það. Hann var hjartabesti maður og ljúfmennskan sjálf, og því var það, að hann einhvern dag sagði við skuggann: „Fyrst við nú erum orðnir lagsbræður á þessu ferðalagi og höfum vaxið upp saman frá blautu barnsbeini, væri þá ekki réttast að við drykkjum dús, það er eitthvað meiri vináttubragur á því?“

„Þarna segið þér nokkuð,“ mælti skugginn, sem nú var í raun réttri orðinn herra hins; „það er sérlega hispurslaust og góðgjarnlega talað af yður, og ég ætla þá aftur á móti að vera eins góðgjarn og hispurslaus í svörum. Þér eruð svo lærður maður, að þér vitið víst, hvað náttúran er stundum undarleg. Sumar manneskjur þola ekki að snerta á grápappír, þeim verður óglatt af því; sumum ískrar gegnum alla limi, ef nagla er núið við glerrúðu. Eitthvað líka tilfinningu hef ég, þegar ég heyri yður þúa mig, mér finnst, eins og mér sé þrýst niður í fyrri stöðu mína, þegar ég var hjá yður. Þér sjáið sjálfur, að þetta er eðlileg tilfinning mín, en alls ekki drembilæti. Ég get ekki lofað yður að þúa mig, en það er velkomið að ég þúi yður, og er þá beiðnin veitt að hálfu leyti.“

Og nú þúaði skugginn fyrrverandi herra sinn.

„Nú kastar þó tólfunum,“ hugsaði lærði maðurinn með sér, „að ég verð að þéra hann, en hann þúar mig.“ Honum tjáði nú samt ekki annað en að sætta sig við það.

Eftir þetta komu þeir til baðstaðar, þar sem fjöldi aðkomenda var fyrir, þar á meðal kóngsdóttir ein yndisfögur, sem haldin var af þeim kvilla, að hún sá of vel, en það getur valdið hjartveiki.

Hún varð undir eins vör við, að þessi herra, sem nú var kominn, var af allt öðru tagi en allir hinir aðrir. „Hann ætlar að dveljast hér til þess að fá skeggið til að vaxa, segja þeir, en ég sé sönnu orsökina til þess: hann getur ekki látið bera af sér skugga.“

Forvitnin var vöknuð hjá henni, og því gaf hún sig óðara á tal við þennan ókunna herra á skemmtigöngusvæðinu. Hún var kóngsdóttir og þurfti ekki að hafa á því margar sveiflur, og því sagði hún: „Ég veit hvað að yður gengur, þér getið ekki látið bera af yður skugga.“

„Yðar konunglega hátign hlýtur að vera á batavegi,“ mælti skugginn. „Ég veit, að yðar meinsemd er í því fólgin, að þér sjáið alltof vel, en hún er í rénun. Þér eruð orðnar góðar. Ég hef, skal ég segja yður, alveg óvenjulegan skugga; sjáið þér ekki þessa persónu, sem alltaf gengur með mér? Aðrir hafa algengan skugga, en mér er nú ekki mikið gefið um þetta algenga. Maður lætur þjóninn sinn fá fínna klæði í gervið sitt en maður hefur sjálfur í sín eigin föt, og eins er það, að ég hef enda dubbað upp skuggann minn í mannsmynd; já, meira að segja, ég hef gefið honum skugga, eins og þér sjáið. Það er mjög kostnaðarsamt, en ég er nú reyndar svo gerður, að ég vil hafa eitthvað út af fyrir mig sérstaklega.“

„Hvað er þetta?“ hugsaði kóngsdóttirin, „skyldi mér þá vera batnað? Böðin hérna eru ágæt. Vatnið hefur á okkar tímum stórfurðulegan kraft. En ég fer ekki héðan, því nú fer að verða skemmtilegt hér. Þennan ókunna mann líst mér sérlega vel á. Bara að skeggið hans spretti því þá fer hann héðan.“

Um kvöldið dönsuðu þau í danssalnum stóra, kóngsdóttirin og skugginn. Hún var létt, en hann var enn léttari; slíkan dansara hafði hún aldrei þekkt. Hún sagði honum, frá hvaða landi hún væri, og hann kannaðist við landið, því hann hafði verið þar, en þá var hún ekki heima. Hann hafði gægst inn um gluggana, hátt og lágt, hann hafði séð hvað eina, og var honum því svo létt um svörin, að kóngsdóttirin varð steinhissa. Hann hlaut svo mikla virðingu fyrir þekkingu sína, og þegar þau dönsuðu í annað sinn, þá varð hún ástfangin, og það fann skugginn vel, því það lá við, að hún blíndi alveg í gegnum hann. Dönsuðu þau svo ennþá einu sinni, og var þá rétt komið að henni að segja það, en hún var stillt og gætin. Hún hugsaði um lönd sín og ríki og allan þann lýð, sem hún átti yfir að ríkja. „Vitur maður er hann,“ sagði hún við sjálfa sig, „gott er það, og ljómandi vel dansar hann, það er líka gott. En skyldi hann nú hafa grundaða þekkingu? Það er eins gott að prófa hana.“ Og tók hún þá smám saman að leggja fyrir hann spurningar, og þær svo þungar, að hún mundi ekki sjálf hafa getað leyst úr þeim. Varð þá skugginn undarlegur í framan.

„Þessu getið þér ekki svarað,“ mælti kóngsdóttirin.

„Þetta er í barnafræðum mínum,“ sagði skugginn, „ég held jafnvel, að skugginn minn þarna við dyrnar geti leyst úr því.“

„Skugginn yðar!“ sagði kóngsdóttirin, „það væri þó heldur en ekki merkilegt.“

„Ég segi ekki fyrir víst, að hann geti það,“ sagði skugginn, „en vel gæti ég ímyndað mér það. Hann hefur nú fylgt mér í svo mörg ár og tekið eftir, – ég gæti ímyndað mér það, en með leyfi yðar hátignar vildi ég benda yður á, að honum þykir svo mikil fremd að því að vera talinn maður, að það verður að fara með hann eins og hvern annan mann, ef vel á að liggja á honum, en þess þarf, ef hann á að geta svarað vel.“

„Þetta líkar mér,“ sagði kóngsdóttirin. Því næst fór hún til lærða mannsins við dyrnar og talaði við hann um sólina og tunglið og um mennina, hvernig þeir eru bæði hið ytra og innra, og svaraði hann öllu vel og viturlega.

„Hvílíkur má sá maður vera, sem hefur svo vitran skugga!“ hugsaði hún með sér, „mikil blessuð hamingja mundi það vera fyrir þjóð mína og ríki, ef ég kysi hann fyrir eiginmann; – það geri ég!“

Og um það voru þau ekki lengi að koma sér saman, kóngsdóttirin og skugginn, en enginn átti um það að vita, fyrr en hún kæmi heim í ríki sitt.

„Enginn, ekki einu sinni skugginn minn,“ sagði skugginn og hugsaði margt.

Komu þau nú í landið, þar sem kóngsdóttirin annaðist stjórnina, þegar hún var heima.

„Heyrðu, góði vinur!“ sagði skugginn við lærða manninn, „nú er ég orðinn svo hamingjusamur og voldugur sem nokkur getur orðið, og nú ætla ég líka að gera meira en lítið fyrir þig. Þú skalt hafa ævivist hjá mér í höllinni, aka með mér í mínum konunglega vagni og hafa að launum hundrað þúsund ríkisdali á ári, en þú verður að láta menn kalla þig skugga, hvern sem einn. Þú mátt ekki láta á því bera, að þú hafir nokkurn tíma verið maður, og þegar svo ber undir, sem ekki er nema einu sinni á ári, að ég sit á svölunum í sólskininu og lofa mönnum að sjá mig, þá verður þú að liggja við fætur mér, eins og skugga hæfir. Þér að segja, ætla ég að eiga kóngsdótturina, og í kvöld á brúðkaupið að vera.“

„Nei, þetta tekur þó engu tali,“ sagði lærði maðurinn, „það vil ég ekki, og það geri ég ekki. Það væru svik við landið og við kóngsdótturina líka. Ég segi allt eins og er, að ég er maðurinn, en þú ert skugginn. Þú ert ekki nema gervið tómt.“

„Enginn leggur trúnað á slíkt,“ mælti skugginn, „vertu nú góður, að öðrum kosti kalla ég á hallarverðina.“

„Ég fer beint til kóngsdótturinnar,“ sagði lærði maðurinn.

„En ég fer til hennar fyrst,“ sagði skugginn, „og þú ferð í myrkvastofu.“ – Og það varð hann að fara, því verðirnir hlýddu honum, sem þeir vissu, að kóngsdóttirin ætlaði að giftast.

„Þú skelfur,“ sagði kóngsdóttirin, þegar skugginn kom inn til hennar, „hefur nokkuð komið fyrir? Þú mátt ekki sýkjast undir kvöldið. Nú á brúðkaupið að vera.“

„Mér hefur mætt það hræðilegasta, sem að höndum getur borið, og nú skaltu heyra! Já, heilinn í svona skuggagreyi þolir ekki mikið. – Geturðu ímyndað þér það? – Skugginn minn er orðinn vitlaus og heldur, að hann sé maðurinn og að ég, – hvað líst þér? – að ég sé skugginn hans.“

„Það er hræðilegt,“ sagði kóngsdóttirin, „það mun þó vera búið að loka hann inni?“

„Svo er víst. Ég er hræddur um, að honum batni aldrei.“

„Vesalings skuggi,“ sagði kóngsdóttirin, „hann er sárilla farinn. Það væri sönn velgerð að losa hann við þá litlu líftóru, sem í honum er, og þegar ég fer að hugsa um það, þá held ég brýna nauðsyn beri til, að ráð verði séð fyrir honum í kyrrþey.“

„Hart er það reyndar, því hann var dyggur þjónn,“ sagði skugginn, – og var sem hann andvarpaði.

Um kvöldið var öll borgin skrautlýst, og fallbyssuskotin riðu af, – bumm! – og dátarnir heilsuðu með byssunum. Það var verið að halda brúðkaup. Þau kóngsdóttirin og skugginn gengu út á svalirnar til að sýna sig og láta enn einu sinni fagna sér með húrraópi.

Lærði maðurinn heyrði ekkert af þeim látum. Það var búið að taka hann af lífi.

Farlami drengurinn

Frá því er að segja, að á herragarði nokkrum bjuggu ágætishjón á besta aldri. Þau höfðu auð og allsnægtir, þau vildu gera alla ánægða, eins og þau voru sjálf ánægð.

Um jólakvöldið stóð ljómandi vel skreytt jólatré í riddarasalnum gamla, eldur logaði á arinofninum, og grenikvistir höfðu verið hengdir á litmyndaspjöldin gömlu. Þar voru samankomin höfðingshjónin og gestir þeirra, og var bæði sungið og dansað.

Nokkru fyrr um kvöldið var haldin jólagleði í vinnufólksstofunni. Þar inni stóð líka stórt grenitré með logandi kertaljósum, rauðum og hvítum, litlum pappírsnetjum, fullum af „gottigotti“. Fátæku börnunum í sókninni hafði verið boðið, og mæðrum þeirra líka. Þær horfðu ekki svo mjög á tréð; þeim varð oftar litið til jólaborðanna, en á þeim lágu ullar- og léreftsdúkar, kjólaefni og buxnaefni. Já, þangað litu mæðurnar og stálpuðu börnin; það voru ekki nema minnstu krakkarnir, sem terruðu fingurna eftir ljósunum, næfurgullsglysinu og fánunum.

Þetta boðsfólk kom snemma um kvöldið og fékk til snæðings jólagraut og gæsasteik með rauðkáli. Þegar búið var að skoða jólatréð í krók og kring og gjöfunum var útbýtt, þá var púns til glaðnings á eftir, eitt glas á mann, og eplaskífur með.

Þegar heim var komið í fátæklegu stofurnar, var talað um matarsæluna og góðgjörðirnar, og voru þá gjafirnar ennþá einu sinni vandlega skoðaðar.

Það var nú hún garða-Stína og hann garða-Óli. Þau voru hjón og fengu húsnæði og daglegt brauð fyrir að pæla í garði herragarðshjónanna og reyta upp úr honum illgresið. Á hverri jólahátíð fengu þau sinn drjúga hlut í gjöfunum; þau áttu líka fimm börn, og öll voru þau fimm börn fötuð af herragarðshjónunum.

„Þau eru góðgjörðasöm, herragarðshjónin, húsbændur okkar,“ sögðu þau, „en þau hafa líka efni á því og þau hafa sjálf ánægju af því.“

„Hér eru komin góð slitföt handa fjórum krökkunum,“ sagði garða-Óli. „En því er hér ekkert handa krypplinum? Þau eru þó vön að hugnast honum eitthvað líka, þó ekki sé hann með í gildinu.“ Það var elsta barnið, sem þau kölluðu „kryppil“; það var drengur og hét Hans.

Hann hafði fyrst framan af verið fjörugt og efnilegt barn, en svo varð hann allt í einu afllaus í fótunum, hann gat ekki staðið né gengið, og nú var hann búinn að vera rekkjulægur á fimmta árið.

„Já, eitthvað fékk ég nú líka handa honum,“ sagði móðirin, „en það er ekki mikið í það varið, það er ekki nema bók, sem hann getur lesið í.“

„Ekki verður hann feitur af því,“ sagði faðirinn.

En hvað sem um það var, Hans varð bókinni feginn. Hann var mesti skýrleiks drengur og gefinn fyrir bóklestur, en varði líka tíma sínum til vinnu og leitaðist við að verða að gagni á heimilinu, eins og framast mátti vænta af honum, sem alltaf var í rúminu. Hann hafði góða krafta í höndunum, og þeim beitti hann óspart; hann prjónaði ullarsokka og enda heilar rúmábreiður. Herragarðsfrúin hafði lokið lofsorði á þær og keypt þær.

Það var ævintýrabók, sem Hans hafði fengið. Í henni var margt að lesa og mikið til íhugunar.

„Hún er ekki til nokkurs gagns hér á heimilinu,“ sögðu foreldrarnir. „En lofum honum að lesa í henni, svo þreyir hann af þær stundirnar; hann getur ekki alltaf verið að prjóna sokka.“

Vorið kom, grös og grænar jurtir tóku að spretta og illgresið með, og því nafni mun mega nefna netlurnar, og er þó svo fallega að orði komist um þær í sálminum:

„Þó kóngar fylgdust allir að

með auð og valdstign hárri,

þeir megnuðu ei hið minnsta blað

að mynda á netlu smárri.“

Það var mikið að gera í garðinum, ekki aðeins fyrir garðyrkjustjórann og lærisveina hans, heldur einnig fyrir garða-Stínu og garða-Óla.

„Þetta er ljóta slitið og stritið,“ sögðu þau, „og þegar við svo erum búin að rífa upp úr göngunum og þrífa þá til, svo þeir verða fallegir, þá eru þeir óðara traðkaðir út og skemmdir. Hér er eilífur gestagangur og vaðall á herragarðinum. Það kostar víst ekkert smáræði, en þau eru líka forrík, herragarðshjónin.“

„Því er undarlega skipt niður,“ sagði Óli. „Við erum öll börn Drottins vors, segir presturinn. Því er þá þessi feikna munur?“

„Það stafar af syndafallinu,“ sagði Stína.

Þetta barst aftur í tal á milli þeirra um kvöldið, þar sem Hans kryppill lá og var að lesa í ævintýrabókinni.

Fátæktin með slitinu og stritinu hafði ekki aðeins gert hjónin sigghörð í lófum, heldur einnig hörð í dómum og skoðunum. Þetta efni var þeim ofvaxið, þau gátu ekki greitt úr því og urðu æ því ömurlegri og sárari í skapi sem þau töluðu lengur um það.

„Sumar manneskjur fá auðlegð og hamingju, en aðrir ekki annað en fátæktina. Hvers vegna eigum við að gjalda forvitninnar í okkar fyrstu foreldrum? Við mundum ekki hafa farið eins að og þau tvö.“

„Jú, það hefðum við víst,“ gall Hans við allt í einu. „Það stendur allt hérna í bókinni.“

„Hvað stendur í bókinni?“ sögðu foreldrarnir.

Og þá las Hans fyrir þau ævintýrið gamla um viðhöggvarann og konu hans; þau hallmæltu líka Adam og Evu fyrir forvitnina, sem orsök var í ógæfu þeirra. Þá bar þar að konunginn í landinu. „Komið þið heim með mér,“ sagði hann, „þá skuluð þið eiga eins gott og ég. Þið fáið sjö rétti matar og einn skoðunarrétt. Hann er í lokaðri skál; á henni megið þið ekki snerta, því ef þið gerið það, þá er herrasælan á enda.“ „Hvað skyldi vera í skálinni?“ sagði konan. „Það varðar okkur ekki um,“ svaraði maðurinn. „Ja, ég er nú ekki forvitin,“ sagði konan, „mig langaði bara til að vita, hvers vegna við megum ekki lyfta lokinu frá. Það er víst undir því eitthvert fyrirtaks hnossgæti.“ „Bara það sé þá ekki einhver vélatilbúningur,“ sagði maðurinn, „skammbyssuskot eða því um líkt, sem gerir hvell og vekur hvern mann í húsinu.“ „Það væri nú verra,“ sagði konan og snerti ekki á skálinni. En um nóttina dreymdi hana, að lokið lyfti sér sjálft, og kom þá ilmur af indælasta púnsi, eins og maður fær það best í brúðkaupsveislum og erfisdrykkjum. Stór silfurpeningur lá þar, og voru letruð á hann þessi orð: „Ef þið drekkið af þessu púnsi, þá verðið þið hjónin ríkust í heimi, og allir aðrir verða húsgangar.“ Í sama bili vaknaði konan og sagði manninum draum sinn. „Þú hugsar of mikið um þetta, kona!“ sagði hann. „Nú, við getum létt undir lokið með hægð,“ sagði konan. „Já, með hægð,“ sagði maðurinn. Og konan lyfti upp lokinu ofur hægt. Þá stukku út tvær bráðkvikar mýslur og voru óðara þotnar burt og horfnar inn í holu sína. „Góðar nætur,“ sagði kóngurinn. „Nú getið þið farið og háttað heima hjá ykkur. Hallmælið nú ekki framar Adam og Evu; þið hafið sjálf verið eins forvitin og óþakklát.“

„Hvaðan er þessi saga komin í bókina?“ mælti garða-Óli; „það er eins og hún væri stíluð upp á okkur. Það er í henni töluvert umhugsunarefni.“

Daginn eftir fóru þau aftur til vinnu sinnar. Þau steiktust af sólbakstrinum og urðu vot inn að skinni af rigningunni; innanbrjósts voru þau full af ama og ógeðsgrillum, sem þau jórtruðu á með sjálfum sér.

Það var ennþá bjart fram eftir um kvöldin heima hjá þeim. Þau voru búin að borða mjólkurgrautinn sinn.

„Lestu aftur fyrir okkur söguna um viðhöggvarann,” sagði garða-Óli.

„Það eru svo margar ljómandi góðar sögur í þessari bók,“ sagði Hans, „svo margar, sem þið ekki þekkið.“

„Já, þær kæri ég mig ekkert um,“ sagði garða-Óli, „ég vil heyra þá söguna, sem ég þekki.“

Og nú hlýddu þau hjónin á hana aftur.

Og þau voru fleiri kvöldin, sem hugur þeirra hvarf að þeirri sögu.

„Ekki get ég botnað í því almennilega,“ sagði garða-Óli. „Það er með manneskjurnar eins og nýmjólkina. Sumir verða að nýmjólkurosti, sumir verða að þunnri mysu; sumir eru lánsmenn í öllu, sitja við háborðið alla daga og ekkert amar að þeim.“

Þetta heyrði Hans kryppill. Hann hafði vesöld í fótum, en vit í kolli. Hann las hátt fyrir þau úr ævintýrabókinni, las um manninn, sem ekkert amaði að. Já, hvar var þann mann að finna? Það var lífs áríðandi að finna hann.

Kóngurinn lá veikur og varð ekki læknaður, nema hann yrði færður í slitna skyrtu, er sá maður hefði í verið og slitið, sem sagt gæti um sig með sanni, að aldrei hefði neitt amað að sér.

Nú voru gerðir menn til allra heimsins landa, til allra halla og herragarða, til allra, sem lifðu í gleði og velgengni, en væru þeir þaulspurðir, þá kom jafnan upp úr kafinu, að eitthvað hafði amað að þeim.

„Ekki hót að mér!“ sagði svínahirðirinn; hann sat ofan til í grófinni við þjóðveginn, hló og söng; „ég er allra manna sælastur.“

„Láttu okkur þá fá skyrtuna þína,” sögðu þeir, sem sendir voru, „þú skalt fá hálft kóngsríkið fyrir hana.“

En hann átti enga skyrtu og kallaði sig þó allra manna sælastan.

„Já, hann var kyndugur, karlinn sá,“ sagði garða-Óli, og hlógu þau hjónin bæði svo dátt, að það var ár og dagur síðan þau höfðu jafnhátt hlegið.

Þá kom skólastjórinn þar aðvífandi.

„Mér þykir liggja heldur vel á ykkur núna,“ sagði hann, „það ber eitthvað til fagnaðar hérna á heimilinu og heldur meira en minna. Hafið þið unnið í happdrættinu?“

„Nei, ekki er nú því að heilsa,“ sagði garða-Óli, „það var hann Hans; hann var að lesa fyrir okkur í ævintýrabókinni. Hann las um manninn, sem ekkert amaði að, og hann átti enga skyrtu, karlfuglinn. Hver hefur sína byrði að bera; maður er ekki einn um það. Það er þó alténd huggun.“

„Hvar hafið þið fengið þá bók?“ sagði skólastjórinn.

„Hann Hans fékk hana fyrir rúmu ári. Herragarðshjónin gáfu honum hana. Þau vita, að hann er svo mikið fyrir bókina, og hann er líka farlama. Okkur hefði í það skipti komið betur, að hann hefði fengið tvær strigaléreftsskyrtur. En bókin er merkileg. Það er eins og hún leysi úr því, sem maður er að brjóta heilann um.“

Skólastjórinn tók bókina og opnaði hana.

„Látið þér okkur nú heyra sömu söguna aftur,“ sagði garða-Óli. „Ég er ekki búinn að grípa hana almennilega enn. Og svo verðið þér líka að lesa hina söguna um viðhöggvarann.“

Óli kærði sig ekki um meira en þessar tvær sögur, og þær nægðu honum áfram. Þær voru eins og tveir sólargeislar, sem skinu inn í hina fátæklegu stofu hjónanna og lýstu inn í þeirra döpru hugskot, milduðu mæðuhugsanirnar og mýktu stirðlyndið.

Hans hafði lesið alla bókina spjalda milli, já, lesið hana mörgum sinnum. Ævintýrin báru hann út í heiminn, þangað sem hann komst ekki sjálfur, af því að fæturnir gátu ekki borið hann.

Skólastjórinn sat hjá rúmi hans. Þeir töluðu saman og var það ánægja fyrir þá báða.

Upp frá þeim degi kom skólastjórinn alloft til Hans, þegar foreldrarnir voru úti við verk sín. Hlýddi Hans með mestu athygli á gamla manninn, þegar hann var að segja honum frá hinu og þessu, frá stærð jarðarinnar og mörgum löndum, frá því, að sólin væri næstum milljón sinnum stærri en jörðin og svo langt í burtu, að fallbyssukúla með fullum hraða þyrfti tuttugu og fimm ár til þess að komast frá sólinni til jarðarinnar, þar sem ljósgeislarnir frá sólinni væru ekki nema átta mínútur að berast til jarðarinnar.

Þetta veit nú hver skóladrengur, sem nokkurn veginn er að sér, en það var nýtt fyrir Hans og ennþá furðulegra en allt það, sem stóð í ævintýrabókinni.

Skólastjórinn var vanalega boðinn svo sem tvisvar á ári til borðs hjá herragarðshjónunum, og einu sinni, er svo bar undir, sagði hann þeim, hve mikilsverð ævintýrabókin hefði reynst á fátæktarheimilinu, þar sem aðeins tvær sögur í henni hefðu orðið til vakningar og blessunar. Litli skýrleiksdrengurinn farlami hefði lesið þær, og með því hefði hann vakið þar á heimilinu umhugsunarefni og gleði, sem ekki var þar áður.

Þegar skólastjórinn fór heim frá herragarðinum, lét frúin tvo silfurdali í lófa honum og bað hann færa Hans litla.

„Hann faðir minn og hún móðir mín verða að fá þetta,“ sagði drengurinn, þegar skólastjórinn færði honum peningana.

Og garða-Óli og garða-Stína sögðu: „Hann Hans tetrið er þó líka til gagns og blessunar.“

Fám dögum síðar bar svo til, er foreldrarnir voru úti í garði við verk sitt, að herragarðsvagninum var ekið að húsdyrum þeirra hjóna, og var það frúin hjartagóða, sem komin var til að votta gleði sína yfir því, að jólagjöfin hennar hafði orðið drengnum og foreldrunum til svo mikillar huggunar og ánægju.

Hún hafði meðferðis sætabrauð og ávexti og flösku með aldinsafa, og svo færði hún drengnum nokkuð, sem honum þótti enn vænna um. Það var gyllt búr með dálitlum svörtum fugli í, sem söng yndislega. Búrið með fuglinum var sett upp á dragkistuna gömlu skammt frá rúmi drengsins. Hann gat séð til fuglsins og heyrt til hans, og enda þeir, sem fóru um þjóðveginn, gátu heyrt til hans, er hann söng.

Garða-Óli og garða-Stína komu ekki heim, fyrr en frúin var farin; þau sáu og fundu, hvað Hans var glaður, en þeim sýndist nú, að þessi gjöf, sem honum hafði verið gefin, væri ekki nema til ómaks og fyrirhafnar.

„Þetta ríka fólk er ekki svo nærgætið sem skyldi,“ sögðu þau. „Eigum við nú líka að hafa fuglsins að gæta? Það fer svo að lokum, að kötturinn tekur hann.“

Nú leið ein vika og önnur til; kötturinn hafði á þeim tíma verið oft í stofunni og ekki einu sinni gert fuglinn hræddan, hvað þá heldur gert honum neitt mein.

Þá kom nokkuð fyrir, sem tíðindum sætti. Það var einhverju sinni síðdegis, að Hans var aleinn heima; foreldrarnir og hin börnin voru úti við vinnu. Hann hafði ævintýrabókina milli handa og las um konu fiskimannsins, sem fékk allar óskir sínar uppfylltar. Hún vildi verða kóngur, og hún varð það, hún vildi verða keisari, og hún varð það, en svo vildi hún verða algóður guð, – og þá sat hún aftur í forargryfjunni, þar sem hún var í fyrstunni.

Sú saga átti nú ekkert skylt við fuglinn eða köttinn, en það hittist einmitt svo á, að það var sagan, sem hann var að lesa, þegar þessi viðburður varð; það leið honum aldrei úr minni síðan.

Búrið stóð á dragkistunni; kötturinn stóð á gólfinu og hvessti grængul augun á fuglinn. Það var eitthvað í svip kattarins, eins og hann vildi segja við fuglinn: „Ó, hvað þú ert indæll! feginn vildi ég éta þig.“

Þetta skildi Hans; hann las það beint út úr svip kattarins.

„Burt með þig, kisa!“ kallaði hann, „ætlarðu ekki að snáfa út úr stofunni?“

Það var eins og kötturinn hneppti sig saman til að taka stökkið.

Hans gat ekki náð til hans, hann hafði ekkert, sem hann gæti hent í hann, nema kærasta dýrgripinn sinn, ævintýrabókina. Henni kastaði hann, en hún var orðin laus í bandinu, svo að bindið hraut til annarrar hliðar, en bókin sjálf til hinnar. Kötturinn hopaði seinstígur til baka á stofugólfinu og gaut augunum til Hans, eins og hann vildi segja:

„Vertu ekki að sletta þér fram í þetta, Hans litli! Ég get bæði gengið og stokkið, en þú getur hvorugt.”

Hans hafði ekki augun af kettinum og var órór mjög; fuglinn var það líka. Það var enginn, sem á yrði kallað, og var eins og kötturinn vissi það. Hann myndaði sig aftur til að stökkva. Hans veifaði rúmábreiðunni, en kötturinn var ekki vitund hræddur við hana, og þegar Hans hafði líka kastað henni á hann árangurslaust, þá stökk hann upp á stólinn, og var þá kominn nær fuglinum.

Hans fann blóðið glóðhitna í æðum sér, en hann var ekki að hugsa um það; hann hugsaði ekki nema um köttinn og fuglinn. Hann var ekki sjálfbjarga ofan úr rúminu, hann gat ekki staðið á fótunum og enn síður gengið. Og nú var sem hjartað berðist upp við kverkar honum, er hann sá, hvernig kötturinn einhenti sér úr glugganum beint yfir á dragkistuna og hratt búrinu, svo að það valt um.

Fuglinn flögraði innan í búrinu ærður af hræðslu.

Hans hljóðaði upp yfir sig; hann kipptist allur við, og í hugsunarleysi stökk hann ofan úr rúminu og þaðan að dragkistunni, kippti niður kettinum og hélt um búrið fastatökum, með fuglinum í dauðskelkuðum. Hljóp hann síðan með búrið í hendinni út um húsdyrnar og út á veginn.

Tárin flóðu af augum honum fyrir fagnaðar sakir; hann kallaði hátt með feginslátum: „Ég get gengið, ég get gengið.“

Hann hafði fengið heilsuna aftur. Slíks eru dæmi, og nú kom það fram á honum.

Skólastjórinn bjó skammt þaðan, og nú hljóp Hans þangað berfættur á skyrtunni og treyjunni og með fuglinn í búrinu.

„Ég get gengið!” kallaði hann, „guð minn góður!“ Og hann var grátkjökrandi af eintómum fögnuði.

Nú varð mikil gleði heima hjá garða-Óla og garða-Stínu. „Meiri gleðidag en þennan getum við ekki lifað,“ sögðu þau bæði.

Hans var boðaður heim á herragarðinn, en þá leið hafði hann ekki gengið í mörg ár. Það var eins og trén og hnoturunnarnir, sem hann þekkti svo vel, kinkuðu kolli til hans og segðu: „Góðan daginn, Hans, velkominn hingað!“ Sólin skein í andlit honum, og hún skein beint inn í hjarta hans.

Ungu ágætishjónin á herragarðinum létu hann sitja hjá sér, og mátti sjá á þeim, að þau voru eins fegin og drengurinn væri þeirra eigið barn.

En glöðust allra var herragarðsfrúin, sem hafði gefið honum ævintýrabókina, – gefið honum litla söngfuglinn. Fuglinn var nú reyndar dauður, – dauður af hræðslunni, en það var eins og hann hefði verið meðalið til þess, að Hans fékk heilsuna aftur, og bókin hafði verið til andlegrar vakningar fyrir hann og foreldrana. Hann hafði hana enn, og hana vildi hann geyma og lesa, hvað gamall sem hann yrði. Nú gat hann líka sjálfur orðið foreldrum sínum að liði. Hann vildi læra einhverja handiðn, helst af öllu bókband, „því þá,“ sagði hann, „get ég fengið allar nýjar bækur að lesa.“

Að áliðnum degi boðaði herragarðsfrúin foreldrana á fund sinn. Þau herragarðshjónin höfðu átt tal saman um Hans. Hann var hjartahreinn og efnilegur drengur, sem bæði var gefinn fyrir bækur og hafði námsgáfur góðar. Guð styrkir það, sem gott er, og sannaðist það hér.

Það kvöldið lá einstaklega vel á hjónunum, er þau komu heim frá herragarðinum, einkum þó á Kristínu, en viku síðar grét hún, því þá lagði Hans litli af stað. Hann var þá kominn í góð föt. Hann var góður drengur, en nú átti hann að fara langt í burtu yfir saltan sjó; hann átti að ganga í skóla – latínuskóla, – og mundi því líða svo árum skipti, þangað til foreldrarnir sæju hann aftur.

Ævintýrabókina fékk hann ekki að hafa með sér; foreldrarnir vildu halda henni í minningarskyni. Og faðirinn las oft í henni, en aldrei nema tvær sögurnar, því þær þekkti hann.

Og þau fengu bréf frá Hans, hvert öðru ánægjulegra. Hann var hjá góðu fólki og átti við góð kjör að búa. Skemmtilegast af öllu sagði hann sér þætti að ganga í skóla, því þar mætti svo margt læra og fræðast um. Hann óskaði sér aðeins, að hann mætti verða hundrað ára og svo með tíð og tíma skólastjóri.

„Ef við nú lifðum það,“ sögðu foreldrarnir og tókust fast í hendur eins og við altarisgöngu.

„Já, merkilegt er þetta, sem komið hefur fyrir hann Hans,“ sagði Óli. „Drottinn hugsar líka um fátæks manns barn; það átti að sýna sig á krypplinum okkar. Er það ekki því líkast, sem hann Hans læsi það upp fyrir okkur úr ævintýrabókinni?“

Svínahirðirinn

Einu sinni var fátækur kóngssonur. Hann átti kóngsríki, sem var ofurlítið, en það var þó alténd nógu stórt til þess að það mátti gifta sig upp á það, og það vildi hann nú.

Nú var það reyndar nokkuð mikil dirfska af honum, að hann þorði að segja við keisaradótturina: „Viltu mig?“ en það þorði hann nú samt, því hann var frægur víða um lönd; það voru kóngsdætur svo tugum skipti, sem mundu hafa þakkað honum fyrir í tilbót, en hún var nú ekki rétt á því.

Nú skulum við heyra.

Á leiði kóngsins, föður hans, óx rósatré, einstaklega fallegt rósatré. Það bar ekki blóm nema fimmta hvert ár, og það aðeins eitt blóm, en það var rós, sem angaði svo sætt, að ef maður þefaði af henni, þá gleymdi maður öllum sorgum og áhyggjum. Kóngssonurinn átti líka næturgala, sem var svo mikill söngfugl, að það var eins og öll fögur sönglög væru saman komin í barka hans. Þessa rós og þennan næturgala átti nú keisaradóttirin að fá, og var hvort um sig látið í silfurhylki og henni sent.

Keisarinn lét bera sendingarnar á undan sér inn í stóra salinn. Var þar dóttir hans þá í „gestakomuleik“ með hirðmeyjum sínum; þær gerðu ekki annað. Þegar hún sá stóru hylkin með gjöfunum í, þá klappaði hún saman lófunum af fögnuði.

„Ég vildi það væri dálítil kisa,“ sagði hún, en þá var það rósin fallega, sem upp kom.

„Nei, hvað hún er snoturlega gerð!“ sögðu allar hirðmeyjarnar.

„Hún er meira en snotur, hún er fögur,“ sagði keisarinn.

En keisaradóttirin tók á móti henni, og lá henni þá við að gráta.

„Fý, pabbi!“ sagði hún, „hún er ekki tilbúin, hún er náttúrleg.“

„Látum okkur nú fyrst sjá, hvað í hinu hylkinu er, áður en við reiðumst,“ mælti keisarinn, og kom þá upp úr því næturgalinn. Hann söng svo yndislega, að það var enginn hægðarleikur svona fyrsta kastið að segja neitt illt um hann.

„Superbe![2] charmant![3]“ sögðu hirðmeyjarnar, því þær töluðu allar frönsku, hver annarri verr.

„Það er einstakt,“ sagði einn aldraður hirðarherra, „hvað þessi fugl minnir mig á spiladós hásællar keisaradrottningarinnar; æ, já! það er alveg sami hreimurinn, sami framburðurinn.“

„Já,“ sagði keisarinn og grét eins og barn.

„Ég vona þó, að hann sé ekki náttúrlegur,“ sagði keisaradóttirin.

„Jú, það er náttúrlegur fugl,“ sögðu þeir, sem höfðu komið með hann.

„Jæja, látið þá þann fugl fljúga,“ sagði keisaradóttirin, og ekki vildi hún með nokkru móti leyfa, að kóngssonurinn kæmi.

En hann var ekki svo gerður, að hann heyktist við þess konar; hann málaði sig í framan með mórauðum og svörtum lit, dró húfuna langt niður um höfuð sér og barði á dyr.

„Góðan daginn, keisari!“ sagði hann, „gæti ég ekki orðið ráðinn til þjónustu hér í höllinni?“

„Já, það eru nú svo margir, sem sækja,“ sagði keisarinn, „en látum sjá, – mér er þörf á pilti, sem getur gætt svínanna, því að við höfum svo mikinn sæg af þeim.“

Kóngssonurinn fékk nú það embætti að vera keisaralegur svínahirðir. Til íbúðar var honum fengin léleg kytra niðri við svínastíuna, og þar varð hann að kúra. En hann sat allan daginn við vinnu, og þegar kvöld var komið, var hann búinn að smíða dálítinn pott, einstaklega snotran; hann var kringsettur með bjöllum, og jafnskjótt sem sauð í honum, þá klingdu þær svo fagurt og léku gamla lagið:

„Æ, minn kæri Ágústín!

Allt horfið burt, allt horfið burt.“

En það listilegasta, sem þessum potti fylgdi, var það, að þegar maður hélt fingrinum í reykjargufunni upp úr honum, þá mátti óðara lykta, hvaða mat væri verið að búa til á hverri einustu eldstó í allri borginni. Þetta var nú reyndar af allt öðru tagi en rósin.

Þá bar þar að keisaradótturina með öllum hirðmeyjunum, og voru þær á skemmtigöngu, og er hún heyrði lagið, þá stóð hún við í sömu sporum og varð svo ánægjuleg í framan, því hún kunni líka að leika lagið: „Æ, minn kæri Ágústín“. Það var eina lagið, sem hún kunni, en það lék hún líka reiprennandi.

„Það er einmitt lagið, sem ég kann,“ sagði hún; „þetta hlýtur þá að vera menntaður svínahirðir. Heyrið þið! það verður einhver ykkar að fara inn og spyrja, hvað hljóðfærið kosti.“

Ein af hirðmeyjunum varð þá að fara inn, en tréskó tók hún á fætur sér.

„Hvað seturðu upp fyrir þennan pott?“ sagði hirðmeyjan.

„Ég vil fá tíu kossa hjá keisaradótturinni,“ sagði svínahirðirinn.

„Ó, guð varðveiti okkur!“ sagði hirðmeyjan.

„Já, það getur nú ekki verið minna,“ sagði svínahirðirinn.

„Nú, nú, hvað segir hann?“ spurði keisaradóttirin.

„Ég get sannarlega ekki fengið af mér að segja það,“ mælti hirðmeyjan, „það er svo ljótt.“

„Þú getur þá hvíslað,“ og hirðmeyjan hvíslaði.

„Ekki nema það, hann er dónalegur,“ sagði keisaradóttirin og fór sína leið, en þegar hún hafði gengið spölkorn, hljómuðu bjöllurnar svo yndislega.

„Æ, minn kæri Ágústín!

Allt horfið burt, allt horfið burt.“

„Heyrðu!“ sagði keisaradóttirin, „spurðu, hvort hann vilji tíu kossa hjá hirðmeyjunum mínum.“

„Nei, ég held ég þakki fyrir,“ sagði svínahirðirinn, „ég vil fá tíu kossa hjá keisaradótturinni, að öðrum kosti læt ég ekki pottinn.“

„Ósköp er það nú leiðinlegt,“ sagði keisaradóttirin, „en þá verðið þið að standa fyrir á meðan, svo enginn sjái.“

Og hirðmeyjarnar skipuðu sér fyrir og breiddu út kjóla sína, og fékk svo svínahirðirinn kossana tíu, en keisaradóttirin fékk pottinn.

Nú var glatt á hjalla. Allt kvöldið og allan daginn sauð potturinn; það var engin sú eldstó í allri borginni, að þær ekki vissu hvað eldað var á henni, hvort heldur hjá kammerherranum eða ræflaskóaranum. Hirðmeyjarnar dönsuðu og klöppuðu saman lófunum.

„Við vitum, hver á að borða sætsúpu og pönnukökur, við vitum, hver á að borða graut og rifjasteik. Er það ekki fróðlegt?“

„Jú, stórfróðlegt,“ sagði yfirfræðifóstran.

„Já, – en verið nú þagmælskar, því ég er dóttir keisarans.“

„Já, það veit hamingjan, það skulum við vera,” sögðu þær allar.

Nú er að segja af svínahirðinum, eða réttara kóngssyninum, – en ekki vissu þær betur en að hann væri óbreyttur svínahirðir –, hann lét ekki daginn líða svo, að hann hefði ekki eitthvað fyrir stafni, – og nú smíðaði hann hrossabrest. Þegar hann sneri honum, þá hljómuðu allir þeir valsar, hopsar og polkar, sem þekktir voru frá fyrstu sköpun heimsins.

„Nei, þetta er „superbe“,“ sagði keisaradóttirin, um leið og hún gekk fram hjá, „aldrei hef ég heyrt fallegri hljómlist. Heyrðu, farðu inn og spurðu, hvað hljóðfærið kosti; en ekki kyssi ég aftur.“

„Hann vill fá hundrað kossa hjá keisaradótturinni,“ sagði hirðmeyjan, sem inn fór til að spyrja.

„Er hann vitlaus?“ sagði keisaradóttirin og gekk áfram. En er hún hafði gengið spölkorn, staldraði hún við. „Maður verður að hlynna að listinni,“ sagði hún, „ég er keisaradóttir. Segðu honum, að hann skuli fá tíu kossa eins og í gær; það, sem á brestur, getur hann fengið hjá hirðmeyjunum mínum.

„Já, en ekki er okkur um það,“ sögðu hirðmeyjarnar.

„Hvaða vitleysa!“ sagði keisaradóttirin. „Þegar ég kyssi hann, þá getið þið gert það líka; minnist þess, að hjá mér fáið þið kost og kaup.“ Tjáði þá hirðmeyjunum ekki annað en að fara inn til hans aftur.

„Hundrað kossa vil ég hafa hjá keisaradótturinni,“ sagði hann, „eða hvort okkar um sig heldur sínu.“

„Hvaða þys skyldi þetta vera þarna niður frá hjá svínastíunni?“ sagði keisarinn, sem rétt í þessu hafði gengið fram á svalirnar. Hann neri augun og setti upp gleraugun. „Nú, það eru hirðmeyjarnar, sem eru þarna að ólátast; ég verð víst að fara ofan til þeirra;“ – og hann setti upp inniskóna sína, sem voru troðnir niður á hælunum.

Það kynni nú að vera, að hann flýtti sér.

Þegar hann var kominn niður í garðinn, gekk hann hljóðlega, en hirðmeyjarnar áttu svo annríkt með að telja kossana, til þess að allt yrði rétt og svínahirðirinn fengi ekki of marga og ekki heldur of fáa. Þær urðu því ekkert varar við keisarann. Hann tyllti sér þá á tá.

„Hvað er þetta?“ sagði hann þegar hann sá þau kyssast, og lamdi þau í höfuðið með öðrum skónum sínum, rétt í því, er svínahirðirinn fékk sjötugasta og sjötta kossinn.

„Snáfið þið burt,“ sagði keisarinn, því hann var reiður, og bæði tvö, dóttir hans og svínahirðirinn, voru flæmd burt úr keisararíki hans.

Þarna stóð hún nú grátandi; svínahirðirinn skammaði hana og hellirigning dundi niður úr lofti.

„Æ, ég vesalingur!“ sagði keisaradóttirin, „ó, að ég hefði tekið fríða kóngssyninum! Æ, mig ógæfusama!“

En svínahirðirinn gekk bak við tré og þurrkaði svarta og mórauða litinn af andliti sínu, varpaði af sér vondu flíkunum og gekk nú fram í kóngssonarskarti sínu og var nú svo fríður ásýndum, að keisaradóttirin varð ósjálfrátt að hneigja sig fyrir honum.

„Ég er búinn að fá á þér fyrirlitningu,“ sagði hann, „þú vildir ekki eiga ærlegan kóngsson. Þú kunnir ekki að meta rósina og næturgalann, en svínahirðinn gastu kysst fyrir skröpur einar. Þetta hefurðu nú fyrir.“

Og hann gekk inn í kóngsríki sitt, skellti aftur hurð-inni og skaut fyrir loku, og svo gat hún staðið fyrir utan og sungið:

„Æ, minn kæri Ágústín!

Allt horfið burt, allt horfið burt.“

Tindátinn staðfasti

Einu sinni voru tuttugu og fimm tindátar. Allir voru þeir bræður, og móðir þeirra var gömul tinskeið. Þeir höfðu byssuna á handleggnum og otuðu beint fram andlitinu. Þeir voru rauðir og bláir. Einkennisbúningurinn var prýðisfallegur. „Tindátar!“ var fyrsta orðið, sem þeir heyrðu í þessum heimi. Það var þegar lokið var tekið af öskjunni, sem þeir lágu í. Þá kallaði lítill drengur upp: „Tindátar!“ og klappaði saman lófunum. Hann hafði fengið þá í afmælisgjöf og raðaði þeim nú á borðið. Þeir voru svo líkir að ekki mátti milli sjá. Aðeins einn var dálítið frábrugðinn. Hann var einfættur, því hann var steyptur síðast, enda var þá tinið á þrotum. En samt stóð hann eins fastur á sínum eina fæti og hinir á tveimur, og það var einmitt þessi dáti, sem gerði sig dálítið frásagnarverðan.

Á borðinu, þar sem tindátunum var raðað, voru einnig önnur barnagull, en það, sem mest gekk í augun, var pappírshöll ljómandi fögur og skrautleg. Mátti sjá inn í sali hennar gegnum örsmáa gluggana. Fyrir utan stóðu lítil tré kringum dálítinn spegil, sem átti að vera stöðupollur. Á honum syntu álftir úr vaxi og spegluðu sig. Allt þetta var ofur fallegt, en það fallegasta var samt smámey ein, er stóð í opnum hallardyrunum. Hún var líka klippt úr pappír, en hún var í kjól úr smágjörvasta líni og brugðið um axlirnar bláum linda, litlum og mjóum, og á honum miðjum var glitrandi stjarna af málmi, viðlíka stór og andlit hennar sjálfrar. Smámeyjan rétti út báða handleggina, því hún var dansmey, og svo lyfti hún öðrum fætinum svo hátt upp, að tindátinn gat ekki fundið hann, og hugði hann, að hún væri einfætt eins og sjálfur hann.

„Þar væri konuefni handa mér,“ hugsaði hann, „en hún er æði mikils háttar. Hún á heima í höll, en ég í öskju, þar sem við erum tuttugu og fimm saman. Það er ekki bústaður við hennar hæfi, en hvað sem því líður, þá verð ég samt að reyna að komast í kunningsskap við hana.“ Síðan lagðist hann endilangur á bak við tóbaksdósir, sem lágu á borðinu. Þar gat hann virt fyrir sér þessa litlu stássmey, sem alltaf stóð bísperrt og haggaðist ekki.

Seint um kvöldið voru hinir tindátarnir látnir í öskjuna sína, og fólkið í húsinu tók á sig náðir. Þá fóru barnagullin að leika sér, bæði að „leika gestaleik“, „heyja hildi“ og „slá upp dansgleði“, og tindátarnir hringluðu í öskjunni, því þeir vildu komast með í leikinn, en gátu ekki lyft af lokinu. Hnotubrjóturinn steypti stömpum og griffillinn ólátaðist á töflunni. Það var svo mikill gauragangur, að kanarífuglinn vaknaði við og fór að leggja orð í belg og lét meira að segja fjúka í kviðlingum. Hin einu sem ekki hreyfðust úr sporunum, það voru þau tvö, tindátinn og dansmeyjan. Hún stóð keiprétt á tábroddinum með útrétta báða handleggi. Hann stóð eins staðfastur á einum fæti og hafði aldrei af henni augun.

Nú sló klukkan tólf, og í sama bili hrökk upp lokið á tóbaksdósunum, en það var alls ekki neitt tóbak í þeim, heldur var í þeim dálítill svartur dvergur. Dósirnar voru hagvirki.

„Tindáti þarna!“ sagði dvergurinn, „hafðu nú gætur á augum þínum.“

En tindátinn lét sem hann heyrði ekki.

„Jæja, bíddu við til morguns,“ sagði dvergurinn.

Morguninn eftir, þegar börnin voru komin á fætur, var tindátinn látinn út í glugga, en hvort sem það nú hefur verið dvergurinn, sem olli því, eða dragsúgurinn, þá hrökk glugginn opinn allt í einu og steyptist dátinn á höfuðið ofan af þriðja sal. Það var voðaferð á honum. Fóturinn sneri beint í loft upp, og festist dátinn á húfunni og byssustingnum milli götusteinanna, þar sem hann kom niður, og þar stóð hann á höfði.

Vinnukonan og litli drengurinn fóru undir eins ofan að leita, en þó þau væru rétt við það að stíga ofan á hann, komu þau samt ekki auga á hann. Hefði tindátinn kallað: „Hér er ég!“ þá mundu þau víst hafa fundið hann, en honum fannst það ekki eiga við að æpa upp yfir sig, því hann var í einkennisbúningi.

Nú tók að rigna alltaf þéttara og þéttara og loksins varð gríðar úrfelli. Þegar því létti, komu tveir götustrákar.

„Sérðu,“ sagði annar, „þarna liggur tindáti; það er best að lofa honum út að sigla.“

Þeir bjuggu til bréfbát úr dagblaði og létu dátann út í bátinn, og nú sigldi hann ofan eftir göturæsinu, en báðir strákarnir hlupu með fram og klöppuðu saman lófunum. Skárri voru það nú bylgjurnar og straumurinn í ræsinu! En það hafði líka verið úrhellis rigning.

Bréfbáturinn hossaðist upp og niður og stundum hringsnerist hann, svo að skjálfti kom á tindátann. En hann var staðfastur sem fyrr og brá sér hvergi, horfði beint fram og hélt um byssu sína.

Þá rak bátinn allt í einu inn undir langt borð, sem var yfir steinræsinu. Varð þá eins dimmt og verið hafði í öskju tindátans.

„Hvert skyldi ég nú ætla að berast?“ hugsaði hann, „já, já! þetta er af völdum dvergsins. Æ, væri smámeyjan hérna í bátnum, þá mætti fyrir mér vera helmingi dimmra en er.“

Í sama vetfangi kom stór vatnsrotta, sem hafði bækistöð sína undir borðinu.

„Hefurðu vegabréf?“ sagði rottan. „Upp með vegabréfið!“

En tindátinn þagði og hélt enn fastar um byssuna. Báturinn þaut áfram og rottan á eftir. Hún gnísti tönnum og kallaði til tréspóna og hálmstráa:

„Stöðvið hann, stöðvið hann! hann hefur ekki borgað toll, hann hefur ekki sýnt vegabréf.“

En straumurinn varð stríðari og stríðari. Tindátinn sá reyndar birtuna fram undan, þar sem borðinu sleppti, en hann heyrði líka gjálfrandi vatnshljóð, sem vel mátti skjóta hraustum manni skelk í bringu. Tarna var ljóta gamanið. Þar sem borðið endaði féll ræsið beint út í „Kanalinn“, og mundi því þetta eins mikill háski fyrir tindátann eins og fyrir okkur að sigla beint ofan eftir stóreflis fossi.

Nú var hann kominn svo nærri, að ekki varð stöðvað. Bátinn bar fram af. Veslings tindátinn gerði sig eins stífan og hann gat. Enginn hefði getað brugðið honum um, að hann svo mikið sem blaktaði augunum.

Báturinn hringsnerist þrisvar eða fjórum sinnum. Hann fylltist vatni upp á barma og hlaut að sökkva. Vatnið tók tindátanum í höku, og báturinn sökk dýpra og dýpra. Pappírinn drafnaði sundur meir og meir og nú gekk vatnið yfir höfuð dátanum. Þá minntist hann fallegu litlu dansmeyjarinnar, sem hann átti aldrei að sjá framar, og nú ómaði fyrir eyrum hans:

„Far þú, far þú, stríðsmaður!

Feigðin að þér kallar.“

Og nú rifnaði pappírinn og tindátinn sökk, en í sama bili kom stærðar fiskur og gleypti hann.

Nei, nú tók út yfir hvað þar var dimmt inni. Það var ennþá verra en undir ræsis-borðinu, og þar á ofan voru svo mikil þrengsli, en tindátinn var staðfastur og lá eins og hann var langur til með byssuna.

Fiskurinn þaut til og frá með ógnarlegum sporðaköstum. Loksins varð hann grafkyrr. Það fór eins og leiftur í gegnum hann, og allt í einu varð skínandi bjart og einhver kallaði hárri röddu: „Tindáti!“ Fiskurinn hafði veiðst. Það hafði verið farið með hann á torgið, hann hafði verið seldur og var nú kominn upp í eldhúsið, og nú slægði eldastúlkan hann með stóru saxi. Hún tók dátann milli fingra sinna og fór með hann inn í stofu. Fannst þar öllum mikið um að sjá slíkan merkismann, sem verið hafði á ferðalagi í fiskskviði, en tindátinn var alls ekkert montinn af því. Nú var hann settur á borðið, og sjá! – hversu undarlega getur stundum að borið í heimi þessum! – tindátinn var nú staddur í sömu stofunni, sem hann hafði verið í fyrrum. Hann sá sömu börnin, og sömu barnagullin voru á borðinu, sama dýrðarhöllin með fallegu, litlu dansmeynni. Og enn stóð dansmeyjan á einum fæti og lyfti hinum hátt upp. Hún var líka staðföst. Það hrærði hjarta tindátans, svo að honum lá við að gráta tini, en það átti ekki við. Hann horfði á hana og hún horfði á hann, en þau töluðu ekki orð.

Þá tók annar litli drengurinn dátann og fleygði honum beint inn í ofninn, og gat ekkert um, hvers vegna hann gerði það. Það var án efa dvergurinn í dósunum, sem átti sök á því.

Tindátinn stóð í eldsbjarmanum og kenndi ógurlegs hita, en hvort það var af eldinum sjálfum eða ástinni, það vissi hann ekki. Litirnir voru alveg farnir af honum, en hvort það hafði orðið á ferðalaginu eða það var af harmi, það gat enginn um sagt. Hann horfði á smámeyna og hún horfði á hann, og hann fann, að hann bráðnaði, og ennþá stóð hann staðfastur og hélt um byssuna. Þá var lokið upp dyrum, vindgusturinn þreif dansmeyna, og hún flaug eins og fiðrildi beint inn í ofninn til tindátans, fuðraði upp og var þar með horfin. Þá bráðnaði tindátinn og varð að tinklessu, og þegar vinnukonan bar út öskuna daginn eftir, fann hún það, sem eftir var af honum, og það var ofurlítið tinhjarta. En af dansmeynni var ekkert eftir nema stjarnan, og hún var orðin kolsvört af brunanum.

Prinsessan á bauninni

Einu sinni var prins. Hann vildi fá prinsessu fyrir konu, en það átti að vera sönn prinsessa. Hann ferðaðist því um veröld víða til þess að finna eina slíka, en alls staðar var eitthvað að. Nóg var af prinsessunum, en hvort það væru sannar prinsessur, það gat hann ekki almennilega komist fyrir, því að alltaf var eitthvað, sem ekki stóð alls kostar heima. Kom hann svo heim aftur úr þessu ferðalagi og var hnugginn mjög, því hann vildi svo gjarnan eignast sanna prinsessu.

Eitt kvöldið gerði vonskuveður og gengu þrumur og eldingar. Það rigndi eins og hellt væri úr fötum. Það var afskaplegt. Þá var barið á borgarhliðið, og gamli kóngurinn fór ofan sjálfur til að ljúka upp.

Það var prinsessa, sem stóð fyrir utan. En hvílík ósköp voru að sjá hana, eins og hún var til reika af rigningunni og illviðrinu! Vatnið rann niður úr hári hennar og förum, það rann inn um tána á skónum hennar og út um hælinn og samt sagðist hún vera sönn prinsessa.

Já, við skulum nú ekki vera lengi að ganga úr skugga um það, hugsaði drottningin gamla með sér, en sagði ekki neitt. Fór hún svo inn í svefnherbergið, tók öll sængurfötin upp úr rúminu og lét baun ofan á rúmbotninn, tók síðan tuttugu dýnur og lagði ofan á baunina, og í tilbót tuttugu dúnsængur og hlóð þeim ofan á dýnurnar.

Þar átti nú prinsessan að hvílast um nóttina.

Um morguninn spurðu þau hana, hvernig henni hefði sofnast.

„O, tarna var ljóta nóttin,“ sagði prinsessan. „Mér hefur varla komið dúr á auga alla nóttina. Hamingjan má vita, hvað hefur verið í rúminu! Ég hef haft eitthvað hart undir mér, svo ég er bæði blá og marin um allan kroppinn. Þvílík skelfing!“

Nú gátu þau séð, að þetta var sönn prinsessa, þar sem hún hafði orðið vör við baunina gegnum tuttugu dýnur og tuttugu dúnsængur. Svo hörundssár gat engin verið nema sönn prinsessa.

Prinsinn gekk að eiga hana, því að nú vissi hann, að hún var sönn prinsessa, og baunin var látin í gersemasafnið og þar er hún enn til sýnis, nema ef einhver skyldi hafa tekið hana.

Jæja, börnin góð! Þetta er nú áreiðanlega sönn saga.

Rauðu skórnir

Einu sinni var lítil stúlka, fríð og snotur, en á sumrin varð hún alltaf að ganga berfætt, af því hún var fátæk, og á veturna varð hún að ganga á tréskóm, svo að litla ristin varð þrútin og rauð og það var aumkunarleg sjón.

Í miðju þorpinu átti heima gömul skóarakona. Hún tók sig til og saumaði dálitla skó úr gömlum rauðum klæðisræmum. Það var gróft handbragð á þeim, en þeir voru af góðum huga gerðir og ætlaðir litlu stúlkunni, en hún hét Katrín.

Svo hittist á, að hún fékk skóna einmitt sama daginn sem átti að jarða móður hennar, og þá setti hún þá upp í fyrsta sinni. Það voru nú reyndar ekki skór, sem við áttu á sorgardegi, en hún hafði enga aðra og lét þá á bera, sokkalausa fæturna, og gekk svo á eftir fátæklegu kistunni hennar móður sinnar.

Í þeim svifum kom stór vagn og fornlegur að sjá, og í honum sat frú nokkur mikil vexti og öldruð. Hún virti litlu stúlkuna fyrir sér og sagði við prestinn: „Heyrið þér! látið þér mig fá litlu stúlkuna. Ég skal verða henni góð.“

Og Katrín hélt, að þetta væri allt vegna rauðu skónna, en gamla frúin sagði, að þeir væru hræðilega ljótir, og þeim var stungið í eldinn, en Katrín sjálf var látin fara í hrein föt og ný. Henni var kennt að lesa og sauma, og menn sögðu, að hún væri lagleg, en spegillinn sagði: „Þú ert meira en lagleg, þú ert ljómandi falleg.“

Þá bar svo til einhverju sinni, að drottningin var á ferð um landið, og hafði með sér litlu dóttur sína, og hún var nú prinsessa. Allt fólkið flykktist að höllinni, og þar á meðal Katrín. Stóð kóngsdóttirin litla hvítklædd uppi í glugga og lofaði fólkinu að horfa á sig. Ekki hafði hún slóða á eftir sér og ekki bar hún kórónu á höfði, en á fótunum hafði hún ljómandi fallega rauða silkiskó.

Nú var Katrín litla komin á þann aldur, að hún átti að fá nýja skó. Skóari nokkur í borginni tók mál af litla fætinum hennar. Hann gerði það heima hjá sér í stofunni sinni, og þar voru stórir skápar með glerhurðum fullir af forláta skóm og gljáandi stígvélum. Það var skínandi fallegt. En frúnni gömlu var farin að förlast sjón, og hafði hún því enga ánægju af þess konar. Mitt á meðal skónna voru einir rauðir, alveg eins og skórnir prinsessunnar, og þeir voru einstaklega fallegir. Skóarinn sagði líka, að þeir hefðu verið gerðir handa greifabarni, en hefðu ekki reynst mátulegir.

„Það mun vera gljáleður í þeim,” sagði frúin gamla, – „þeir gljá.“

„Já, þeir glansa,“ sagði Katrín, og þeir reyndust henni mátulegir, en gamla frúin vissi ekki, að þeir voru rauðir, því hún mundi aldrei hafa leyft Katrínu að ganga til fermingar með rauða skó á fótunum, en það gerði nú Katrín engu að síður.

Öllum varð starsýnt á fætur hennar, og þegar hún gekk inn eftir kirkjugólfinu að kórdyrunum, þá þótti henni sem gömlu myndirnar á legsteinunum, þessar myndir af prestum og prestkonum, með stífu kragana og á síðu, svörtu fötunum, væru að hvessa augun og horfa á rauðu skóna hennar. Um rauðu skóna og annað ekki var hún að hugsa, þegar presturinn lagði hönd á höfuð hennar og talaði um heilaga skírn og sáttmálann við guð og um það, að nú ætti hún að vera fullorðin, sannkristin stúlka. Og orgelið hljómaði svo hátíðlega og barnaraddirnar ómuðu svo fagurt og organleikarinn söng með, en Katrín hugsaði ekki um nokkurn skapaðan hlut nema rauðu skóna.

Seinna um daginn varð gamla konan þess vís af allra umtali, að skórnir hefðu verið rauðir, og hún sagði, að það væri ljótt og að Katrín ætti framvegis að hafa svarta skó á fótum, þegar hún færi til kirkju, og það gerði ekkert til, þó skórnir væru gamlir.

Sunnudaginn eftir var altarisganga. Katrín horfði á svörtu skóna, – hún horfði á rauðu skóna og svo leit hún á þá aftur, og það varð úr, að hún setti upp þá rauðu.

Það var glaða sólskin. Þær Katrín og frúin gamla gengu eftir stígnum, sem lá eftir kornakrinum, og þar var ryksamt í meira lagi.

Við kirkjudyrnar stóð gamall dáti með hækjur og fáránlega sítt skegg og var það fremur rautt en hvítt. Hann laut til jarðar og spurði gömlu konuna, hvort hann mætti strjúka rykið af skónum hennar. Katrín rétti líka fram litla fótinn sinn. „Nei, sko! tarna eru fallegir dansskór!“ sagði dátinn, „sitjið þið fastir, þegar þið dansið,“ og um leið skellti hann fast með lófa sínum undir sólana.

Gamla frúin gaf dátanum skilding og gekk síðan með Katrínu inn í kirkjuna.

Og allt fólkið þar inni horfði á rauðu skóna, sem Katrín hafði á fótunum, og allar myndirnar horfðu á skóna, og þegar Katrín kraup við gráturnar og færði gullkaleikinn að vörum sínum, þá hugsaði hún ekki um annað en rauðu skóna og henni þótti sem hún sæi þá fljótandi í kaleiknum. Og hún gleymdi að syngja sálminn sinn og lesa „faðir vor“.

Nú gengu allir út úr kirkjunni og gamla frúin steig upp í vagn sinn. Katrín lyfti fæti til að stíga upp á eftir, en þá stóð dátinn gamli hjá henni og sagði: „Nei, sko! tarna eru fallegir dansskór!“ og Katrín gat ekki á sér setið. Hún mátti til að stíga nokkur dansspor, og úr því byrjað var, þá héldu fæturnir áfram að dansa. Það var eins og skórnir hefðu fengið vald yfir fótunum. Hún dansaði fyrir kirkjuhornið. Henni var það ekki sjálfrátt. Vagnstjórinn varð að hlaupa á eftir henni og ná henni, og hann lyfti henni upp í vagninn, en fæturnir héldu áfram að dansa, svo að hún meiddi góðu, gömlu frúna með sparki sínu. Loksins náðust skórnir af henni, og þá kyrrðust fæturnir.

Þegar heim kom, voru skórnir látnir inn í skáp, en Katrín gat ekki stillt sig um að horfa á þá.

Nú lagðist frúin gamla veik og var sagt, að henni væri ekki lífs von. Þurfti þá að hjúkra henni og hlynna að henni, og var það engum skyldara en Katrínu, en einhvers staðar í borginni átti þá að vera fjölmenn dansgleði, og var Katrínu boðið þangað. Hún leit á gömlu frúna, sem ekki gat batnað aftur, hvort sem var, og hún leit á rauðu skóna og henni sýndist það í alla staði saklaust. Hún setti upp rauðu skóna, og það mátti hún víst líka. – En svo fór hún á dansleikinn og þar fór hún að dansa.

En þegar hún ætlaði að dansa til hægri handar, dönsuðu skórnir til vinstri, og þegar hún ætlaði að dansa innar eftir gólfinu, þá dönsuðu skórnir fram eftir því, ofan þrepin, eftir strætinu og út um borgarhliðið. Hún dansaði og henni var nauðugur einn kostur að dansa, – beina leið áfram inn í koldimman skóginn.

Þá sá hún eitthvað uppi milli trjánna og hélt það væri tunglið, því það var eins og andlit, en þetta var þá gamli rauðskeggjaði dátinn. Hann sat og kinkaði kolli og sagði: „Nei, sko! tarna eru fallegir dansskór!“

Þá varð hún dauðhrædd og ætlaði að fleygja rauðu skónum, en þeir sáru fastir, og hún reif af sér sokkana, en skónir voru holdgrónir við fæturna. Hún dansaði og mátti til að dansa yfir akur og engi, í regni og sólskini, nótt og nýtan dag, en á nóttunni var það verst.

Hún dansaði inn í opinn kirkjugarðinn, en hinir dauðu, sem þar voru, höfðu eitthvað betra fyrir stafni en að dansa. Hún ætlaði að tylla sér niður á leiði fátæklingsins, þar sem tannjurtin beiska greri, en henni veittist engin hvíld né ró, og þegar hún dansaði inn að opnum kirkjudyrunum, sá hún þar engil í síðum klæðum fannhvítum og með vængi, sem náðu frá öxlum ofan til jarðar. Svipurinn á ásjónu hans var strangur og alvarlegur og í hendi sér hélt hann á breiðu, leiftrandi sverði.

„Dansa skaltu,“ sagði hann, „dansa á rauðu skónum þínum, þangað til þú verður helbleik og köld, þangað til hörund þitt skorpnar og þú verður að visinni beinagrind. Dansa skaltu frá einu húsi til annars, og þar sem dramblát hégómabörn eiga heima, skaltu berja á dyr, svo að þau heyri til þín og hræðist þig. Dansa skaltu, dansa –“

„Vægð, vægð!“ æpti Katrín. En hún heyrði ekki, hverju engillinn svaraði, því skórnir báru hana út um sáluhliðið og út á víðavang, um allar jarðir, – og alltaf varð hún að dansa.

Einn morguninn dansaði hún fram hjá húsdyrum, sem voru henni vel kunnugar. Fyrir innan hljómaði sálmasöngur, og þar var hafin út kista blómum þakin. Þá vissi hún, að frúin gamla var dáin, og fann það, að hún var af öllum yfirgefin og fordæmd af engli drottins.

Og hún dansaði og varð að dansa, – dansa um niðdimma nóttina. Skórnir báru hana yfir þyrna og trjástubba, svo að hún varð öll blóðrisa. Hún dansaði yfir móana, þangað til hún kom að einu litlu afskekktu húsi. Þar vissi hún, að böðullinn átti heima. Hún drap með fingrunum á gluggarúðu og sagði: „Komdu út, komdu út. Ég get ekki komið inn, því ég er að dansa.“

Og böðullinn sagði: „Þú veist víst ekki, hver ég er. Ég hegg höfuð af vondum mönnum, og nú verð ég var við að syngur í öxi minni.“

„Höggðu ekki af mér höfuðið,“ mælti Katrín, „því ef þú gerir það, þá get ég ekki iðrast synda minna, en höggðu af mér fæturna með rauðu skónum.“

Síðan játaði hún allt, sem hún hafði af sér brotið, og böðullinn hjó af henni fæturna með rauðu skónum, en skórnir dönsuðu jafnt sem áður með litlu fæturna eftir vellinum og langt inn í skóg.

Og böðullinn telgdi handa henni tréfætur og hækjur og kenndi henni sálm, er syndugir allajafna syngja, og hún kyssti á höndina, sem höggvið hafði af henni fæturna með öxinni, og hélt síðan út á móana.

„Nú hef ég þolað nóg fyrir rauðu skóna,“ sagði hún, „nú vil ég fara í kirkju, svo menn geti séð mig,“ og þar með hvataði hún göngunni beina leið að kirkjudyrunum, en þegar þar var komið, þá dönsuðu rauðu skórnir á undan henni, svo að hún varð hrædd og sneri aftur.

Alla liðlanga vikuna var hún sárhrygg og sígrátandi, en þegar kominn var sunnudagur, sagði hún: „Hana! nú er ég búin að þola og þjást nógu lengi. Ekki skal ég öðru trúa en að ég sé eins góð og margir hverjir, sem sitja sperrtir þarna inni í kirkjunni.“

Lagði hún svo ókvíðin af stað, en komst ekki lengra en að sáluhliðinu. Þá sá hún rauðu skóna dansa á undan sér og sneri aftur óttaslegin og iðraðist synda sinna af öllu hjarta.

Nú fór hún á prestsetrið og beiddist þar vistar, sagðist skyldu verða iðin og vinna öll verk, sem hún gæti. Hún væri ekki að hugsa um kaupið, heldur aðeins um það, að geta fengið húsaskjól og mega vera hjá góðu fólki. Og prestkonan kenndi í brjósti um hana og vistaði hana. Og Katrín var iðjusöm og hugsandi. Hún sat kyrrlát og eftirtektarsöm, þegar presturinn las hátt í biblíunni. Öllum börnunum þótti einstaklega vænt um hana, en þegar þau töluðu um prjál og prýði og um það að vera fríð eins og drottning, þá hristi hún höfuðið.

Næsta sunnudag fóru allir til kirkju og var hún þá spurð, hvort hún ætlaði ekki líka, en hún leit sorgbitin og með tárin í augunum á hækjur sínar. Fór svo hitt fólkið að heyra guðs orð, en hún fór alein inn í kytru sína, sem var ekki stærri en svo, að þar komst fyrir rúmið hennar og einn stóll. Þar settist hún niður með sálmabókina sína og fór að lesa í henni með guðræknu hjarta, og meðan hún las, bar vindurinn orgelhljóminn frá kirkjunni yfir til hennar, og hóf hún þá upp andlitið grátandi og sagði: „Guð minn góður hjálpi mér!“

Þá skein sólin svo skært, og frammi fyrir henni stóð engill drottins í hvítum klæðum, sá hinn sami, sem hún hafði séð um nóttina fyrrum í kirkjugarðinum, en nú hélt hann ekki, eins og þá, á hvasseggjuðu sverði, heldur á ljómandi fagurgrænni grein, sem var alþakin rósum. Hann drap greininni á loftið, og þá hóf það sig hátt upp, og þar sem greinin hafði við komið, blikaði gullskær stjarna. Og hann snart veggina og þeir víkkuðu út, og Katrín sá orgelið, sem á var leikið, og hún sá gömlu myndirnar af prestunum og prestkonunum, og safnaðarfólkið sat í kirkjustólunum og söng á sálmabækurnar – því kirkjan sjálf var komin heim til veslings stúlkunnar í litlu kytruna, eða þá hitt, að hún var komin þangað. Hún sat í stólnum hjá hinu prestsfólkinu, og þegar sálmurinn var sunginn á enda og það leit upp, þá horfði það vinalega til hennar og sagði:

„Það var rétt gert af þér, Katrín, að koma.“

„Það var drottins náð,“ svaraði hún.

Og orgelið hljómaði og barnaraddirnar í söngflokknum ómuðu svo blítt og fagurt. Sólskinið lagði svo hlýlega gegnum gluggann inn í kirkjustólinn, þar sem Katrín sat. Hjarta hennar varð svo fullt af sólskini, friði og fögnuði, að það brast. Sál hennar sveif í sólskinsljómanum til guðs, og þar var enginn, sem spurði um rauðu skóna.

Svanirnir

Langt í burtu héðan, í því landi, sem svölurnar fljúga til, þegar fer að vetra hér, ríkti einu sinni konungur, sem átti ellefu sonu og eina dóttur, Elísu að nafni. Kóngssynirnir gengu í skóla með stjörnu á brjósti og korða við hlið, og þeir skrifuðu á gulltöflur með demantsgrifflum og lásu jafn reiprennandi utan bókar sem á bókina, svo auðheyrt var, að það voru kóngssynir. Elísa systir þeirra sat á dálitlum fótskemli, og átti myndabók, sem faðir hennar hafði keypt og gefið fyrir hálft kóngsríkið.

Og þessum börnum leið mæta vel, en það átti nú ekki að verða svo alltaf.

Faðir þeirra, sem réð yfir landinu, kvongaðist í annað sinn og gekk að eiga vonda drottningu, og það var síður en svo að hún væri góð við vesalings börnin. Þau fengu undir eins að kenna á því fyrsta daginn. Þá var mikið um dýrðir í höllinni, og öll börnin voru að leika gestaleik, en í stað þess, að þau fengu endranær allar þær kökur og öll þau steiktu epli, sem fyrir hendi voru, þá gaf nýja drottningin þeim ekkert nema sand í tebolla og sagði þeim, að þau gæru látið sem það væri eitthvert góðgæti.

Viku síðar kom hún Elísu litlu fyrir hjá bændafólki úti á landsbyggðinni, og ekki leið á löngu áður hún fékk konunginn til að trúa ýmsum ósönnum áburði á vesalings drengina, sonu hans, svo að hann hirti ekkert um þá framar.

„Fljúgið út í víða veröld og sjáið fyrir ykkur sjálfir,“ sagði vonda drottningin, „fljúgið í líki stórra fugla, sem enga rödd hafa.“ Samt fékk hún ekki eins miklu illu áorkað og hún vildi, því bræðurnir breyttust í ellefu prýðisfagra svani. Síðan flugu þeir með undarlegu gargi út um hallargluggana, yfir aldingarðinn, sem tilheyrði höllinni, og svo yfir skóginn, sem þá tók við.

Um aftureldingu bar þá þangað sem Elísa systir þeirra hafðist við á bóndabænum og svaf þar fasta svefni. Þar sveimuðu þeir yfir þakinu, sveigðu hálsana og börðu vængjunum, en enginn heyrði það né sá, og var þá ekki annað fyrir en að fljúga þaðan hátt upp í skýin og langar leiðir út í víða veröld, og flugu þeir svo, uns þeir komu í stóran skóg og dimman, sem náði alla leið ofan að sjó.

Elísa litla, vesalingurinn, var að leika sér að grænu laufblaði í stofunni á bóndabænum, því annað leikfang hafði hún ekki. Hún gerði gat á blaðið og horfði gegnum það upp í sólina. Þá þótti henni sem hún sæi augu bræðra sinna, björt og hýr, og í hvert sinn er ylgeislar sólarinnar skinu á vanga hennar, minntist hún allra kossanna, sem þeir höfðu kysst hana.

Svona leið nú hver dagurinn af öðrum. Blési vindurinn gegnum rósarunnana fyrir framan húsið, þá hvíslaði hann að rósunum: „Hver skyldi geta verið fallegri en þið?“ „Hún Elísa,“ sögðu rósirnar, og hristu höfuðin. Og sæti bóndakonan gamla í húsdyrunum með sálmabókina sína og læsi í henni, þá fletti vindurinn blöðunum og sagði við bókina: „Hver skyldi geta verið guðræknari en þú?“ – „Hún Elísa,“ sagði sálmabókin, og það var líka hverju orði sannara, sem þær sögðu, rósirnar og sálmabókin.

Þegar Elísa var orðin fimmtán ára, átti hún að fara heim, og er drottningin sá, hvað hún var orðin falleg, þá fylltist hún heift og hatri og mundi fegnust hafa brugðið henni í sams konar líki og bræðrum hennar, en þorði það ekki fyrst um sinn, með því að konungurinn vildi fyrir hvern mun fá að sjá dóttur sína.

Snemma morguns fór drottning inn í baðherbergi sitt. Það var gert af marmara og skreytt með fegurstu ábreiðum og mjúkum hægindum. Hún tók þrjár pöddur, kyssti þær og sagði við eina: „Sestu á höfuð Elísu, þegar hún kemur til að baða sig, svo að hún verði eins doðaleg og þú. – Sestu á ennið á henni,“ sagði hún við aðra, „svo að hún verði eins ljót og þú, þá mun faðir hennar ekki kannast við hana. Hvíldu við hjarta hennar,“ hvíslaði hún að hinni þriðju, „gerðu hana svo skapilla, að hún verði sjálfri sér til kvalar.“ Að svo mæltu fleygði hún pöddunum í tært vatnið og varð það þá óðara grænt á litinn. Síðan kallaði hún á Elísu, færði hana úr fötunum og lét hana fara ofan í laugina. Og er Elísa fór ofan í, þá settist ein paddan í hár hennar, önnur á enni hennar og sú þriðja á brjóstið, en það var eins og Elísa tæki alls ekki eftir því. Í sama bili og hún fór upp úr lauginni flutu ofan á vatninu þrjú rauð svefngrös. Hefðu kvikindin ekki verið eitruð og mögnuð fyrir koss nornarinnar, mundu þau hafa breyst í rauðar rósir, en hvað sem öðru líður, þá urðu þau nú samt að blómum fyrir það, að þau hvíldu á höfði Elísu og við hjarta hennar. Hún var betri og saklausari en svo, að galdrar gætu hrinið á henni.

Þegar drottningin vonda sá þetta, neri hún Elísu alla í valhnotusafa svo að hörund hennar varð dökkmórautt. Hún rauð þefillum smyrslum á yndisfríða andlitið og hleypti hárinu hennar fagra í berði og samloðandi flygsur, svo að vita ómögulegt var að þekkja þar aftur Elísu hina fögru.

Því var það, að þegar faðir hennar sá hana, varð honum hverft við og sagði, að ekki væri þetta sín dóttir. Enginn vildi kannast við hana, nema varðhundurinn og svölurnar, en þau voru ekki nema vesalings dýr, sem ekkert gátu.

Þá grét Elísa, vesalingurinn, og hugsaði til hinna ellefu bræðra sinna, sem allir voru horfnir. Hrygg í huga læddist hún burt úr höllinni og gekk allan daginn yfir merkur og mýrar, þangað til hún kom í skógana miklu. Hún vissi ekkert hvað hún var að fara, en hún fann til sárrar hryggðar og þráði innilega bræður sína. Þeir höfðu víst líka verið flæmdir út í víða veröld eins og hún, og hún vildi fyrir hvern mun leita þá uppi.

Hún var ekki búin að vera lengi í skóginum, þegar náttmyrkrið datt á. Hún var orðin villt og hafði alveg týnt veginum. Þá lagðist hún niður í mjúkan mosann, las kvöldbænina sína og hallaði höfði sínu upp við tréstofn. Allt var þar svo kyrrt og loftið svo blítt og þægilegt, og bæði í grasinu og á mosanum allt í kringum hana ljómaði eins og grænn eldbjarmi. Það var ótölulegur urmull af ljósormum, sem þessi birta stóð af. Hvað lítið sem hún kom við trjágreinarnar, hrundu þessi skínandi skordýr ofan til hennar eins og stjörnuhröp.

Alla nóttina var hana að dreyma bræður sína. Hana dreymdi, að þau væru aftur orðin börn og lékju sér saman, skrifuðu með demantsgriffli á gulltöflu og væru að skoða myndabókina indælu, sem hafði kostað hálft kóngsríkið. En nú rituðu bræður hennar ekki eintóm núll og strik á töfluna eins og fyrrum. Nei, þeir rituðu þar um hin djarflegustu fremdarverk, sem þeir höfðu unnið, allt sem þeir höfðu séð og lifað, og í myndabókinni var allt lifandi, fuglarnir sungu og mennirnir komu út úr bókinni og töluðu við þau Elísu og bræður hennar, en óðara en hún fletti við blaðinu, stukku þeir inn í bókina aftur til þess að myndirnar færu ekki í rugling.

Þegar Elísa vaknaði, var sólin hátt á lofti. Hún gat reyndar ekki séð hana, því skógurinn var hávaxinn og skyggði fyrir með þéttu greinaþykkni, en úti fyrir léku sólargeislarnir og iðuðu glitrandi eins og netofnar blaktandi gullslæður. Það angaði af grænu laufinu, og fuglarnir voru svo gæfir, að við sjálft lá, að þeir settust á axlir henni. Hún heyrði vatnsnið skammt frá sér, og kom niðurinn frá mörgum vatnsríkum lindum, sem allar runnu út í tjörn eina með fegursta sandbotni. Reyndar var þéttsett skógarrunnum kringum tjörnina, en á einum stað höfðu hirtirnir grafið stórt hlið á gerðið, og þar út um komst Elísa ofan að tjörninni. Vatnið í henni var svo tært, að hefði blærinn ekki komið dálitlu kviki á greinar trjánna og runnana, þá hefði hún mátt ætla, að þær væru málaðar á tjarnarbotninn, svo greinilega speglaðist hvert laufblað á vatnsfletinum, bæði þau, sem sólin skein á, og eins hin, sem voru í skugga.

Jafnskjótt sem hún sá mynd sjálfrar sín í vatninu, varð hún yfirkomin af ótta, svo dökkt og ljótt var andlit hennar orðið, en þegar hún vætti hönd sína og neri enni og augu, þá kom aftur fram hörundið skínandi hvítt. Hún fór því úr öllum fötunum og óð út í tjörnina og baðaði sig.

Þá var hún svo fríð, að engin kóngsdóttir í heimi var fríðari.

Þegar hún hafði klæðst aftur og fléttað hárið sitt síða, gekk hún að bunandi lindinni, drakk úr lófa sínum og gekk síðan áleiðis inn í skóginn. Hún vissi samt ekkert, hvert hún væri að fara. Hún var að hugsa um bræður sína, hún hugsaði til guðs; hann mundi víst ekki yfirgefa hana. Það væri hann, sem léti villieplin vaxa í skóginum til að seðja hina hungruðu. Hann vísaði henni nú á eitt þess konar tré. Greinar þess svignuðu af ávexti, og þarna át hún dagverð sinn, setti stoðir undir greinar trésins og gekk svo inn í skóginn, þar sem hann var dimmastur. Þar var svo kyrrt, að hún heyrði fótatak sjálfrar sín, heyrði hvernig skrjáfaði í hverju skrælnuðu laufi, sem hún steig á. Þar sást enginn fugl, og greinarnar voru svo þéttar, að enginn sólargeisli náði að skína í gegnum þær. Hinir háu stofnar voru svo þéttir, að þegar hún horfði beint fram fyrir sig, var engu líkara, en að hver bjálkagirðingin tæki við af annarri og lyki um hana á alla vegu. Slíka einveru sem þessa hafði hún aldrei þekkt á ævi sinni.

Nóttin var koldimm og ekki var svo mikið, sem að lítill ljósormur glórði í mosanum. Hún lagðist raunamædd til svefns, en þá þótti henni sem trjágreinarnar uppi yfir sér þokuðust í sundur og að drottinn sjálfur horfði ofan til hennar líknarmildum augum og að litlir englar gægðust fram yfir höfði hans og undan handarkrikum hans.

Þegar hún vaknaði um morguninn, vissi hún ekki, hvort sig hefði dreymt þetta eða þetta hefði verið veruleiki.

Hún gekk spölkorn áleiðis og mætti þá gamalli konu með berjakörfu. Konan gaf henni dálítið af berjum. Elísa spurði hana, hvort hún hefði ekki séð ellefu kóngssonu ríða um skóginn.

„Nei,“ sagði sú gamla, „en í gær sá ég ellefu svani með gullkórónur á höfði synda ofan eftir ánni hérna rétt hjá.“

Konan leiddi hana dálítið lengra á leið, þangað til þær komu fram á brekkubrún nokkra. Þar fyrir neðan rann á í bugðum og seildust trén á bökkum hennar með langar, allaufgaðar greinarnar hvert á móti öðru, og þar sem þau gátu ekki náð saman eftir eðlilegum vexti sínum, höfðu þau slitið upp ræturnar og slúttu fram yfir strauminn með greinarnar fléttaðar saman.

Elísa kvaddi gömlu konuna og gekk ofan með ánni, þangað til hún rann í opinn sjóinn.

Þarna lá nú hafið ljómandi fagurt fram undan Elísu, en ekki var þar nokkurt skip á siglingu. Þar sást ekki svo mikið sem bátkæna. Hvernig átti hún að komast lengra áleiðis? Hún virti fyrir sér hina óteljandi malarsteina á sjávarströndinni. Sjórinn hafði sorfið og slípað þá alla hnöttótta. Gler, járn og steinar og hvað eina, sem þar hafði á land rekið, hafði fengið lögun af sjónum, og þó var sjórinn miklu mýkri en þýða meyjarhöndin hennar. „Sjórinn bylgjast endalaust og þreytist aldrei,“ sagði hún, „og við það sléttast hið hrjúfa og harða. Ég ætla mér að vera eins óþreytandi. Ég þakka ykkur fyrir kenninguna, þið björtu, síkvikandi bylgjur! Og svo segir mér hugur um, að þið munuð einhvern tíma fyrr eða síðar bera mig til minna ástkæru bræðra.“

Ofan á þanghrönninni í fjörunni lágu ellefu fannhvítar svanafjaðrir. Þær tíndi Elísa upp og batt saman í vöndul. Vatnsdropar voru á þeim og var ekki auðið að greina, hvort það voru tár eða daggardropar. Það var einmanalegt þarna við sjóinn, en hún fann ekki til þess, því hafið var fullt af tilbreytingum og aldrei eins. Það sýnir meiri margbreytni á fáum stundum en stöðuvatn á heilu ári. Kæmi stór og svartur skýflóki, þá var eins og sjórinn segði: „Ég get líka verið svartur á svipinn,“ og þá fór að hvessa og bylgjurnar földuðu hvítu. En yrðu skýin skínandi rauð, og svæfi vindurinn, þá var hafið sem rósarblað á að sjá. Í einn tíma var það grænleitt, en aðra stundina var það hvítt, en hvað mikið lognmók sem á því var, þá var samt ætíð ofurlítil kvika við fjöruborðið. Sjórinn lyftist með hægð eins og brjóst á sofandi barni.

Í þann mund, er sól var að setjast, sá Elísa hvar ellefu svanir, allir með gullkórónu á höfði, flugu að landi. Þeir svifu hver á eftir öðrum, svo að hópurinn varð tilsýndar eins og hvít ræma. Þá gekk Elísa upp á sjávarbakkann og faldi sig þar bak við runna. Svanirnir settust þar hjá henni og böðuðu út vængjunum.

Í sama bili og sólin hvarf undir hafsbrúnina, féllu af þeim hamirnir, og nú stóðu þar ellefu forkunnar fríðir kóngssynir, bræður Elísu. Hún hljóðaði upp yfir sig, því þó að þeir hefðu mikið breyst, þá vissi hún samt, að þetta voru þeir. Hún fann það á sér, að svo hlaut að vera. Hún flaug í fangið á þeim og ávarpaði þá með nafni, og þeir urðu himinglaðir, þegar þeir sáu og þekktu aftur hana litlu systur sína, sem nú var orðin svo stór og falleg. Þau systkinin ýmist hlógu eða grétu og skildu nú fljótt, hve níðingslega stjúpunni hafði farist við þau öll.

„Við bræður þínir,“ sagði hinn elsti, „fljúgum í líki villisvana meðan sól er á lofti, en óðara og hún er gengin undir, fáum við mannsmynd okkar aftur. Þess vegna verðum við ætíð um sólarlagið að gá vandlega að vera einhvers staðar þar nálægt, sem við getum hvílt fætur okkar, því ef við værum þá á flugi uppi við skýin, mundum við óðara hrapa niður í sjávardjúpið. Ekki eigum við heima hérna, en fyrir handan hafið er land nokkurt engu ófegra en þetta. Þangað er óravegur, og verðum við að fara yfir hafið stóra, en engin ey er á leiðinni, sem við gætum haft fyrir náttstað, ekkert nema dálítið sker, sem stendur eitt sér upp úr sjónum miðs vegar milli landa, og gerir ekki betur en að við getum allir hvílt okkur þar, með því að þjappa okkur saman, svo er það lítið. Þegar illt er í sjóinn, ganga brimgusurnar yfir okkur, en allt um það þökkum við guði fyrir skerið. Þar látum við fyrirberast náttlangt meðan við erum í okkar mannlegu mynd, og væri ekki þetta klettasker, þá gætum við aldrei vitjað okkar kæra ættlands, því tveir lengstu dagar ársins ganga til þess að fljúga yfir hafið. Aðeins einu sinni á ári megum við vitja átthaganna, og ellefu daga er okkur leyft að dveljast hér og notum við þann tíma til að fljúga yfir þennan víðáttumikla skóg, þar sem hann faðir okkar á heima og þar sem við fæddumst, og svo líka kirkjuna með háa turninum, þar sem hún móðir okkar er grafin. Hér finnst okkur eins og trén og runnarnir séu í ætt við okkur. Hérna rása villihestarnir um sléttlendið, eins og við sáum þá gera á bernskuárunum. Hérna syngur kolamaðurinn þjóðvísurnar gömlu, sem við dönsuðum eftir, þegar við vorum börn. Hingað dregur hugurinn okkur og hér höfum við hitt þig, elsku systir! Í tvo daga megum við vera hér enn, en svo verðum við að fljúga yfir hafið í annað land, sem hefur að vísu fegurð og indæli til að bera, en er ekki föðurland okkar. – Hvernig eigum við nú að fá þig í förina með okkur? Við höfum hvorki skip né bát.“

„Hvernig ætti ég að fara að frelsa ykkur úr álögunum?“ sagði Elísa.

Um þetta voru þau að tala nærri því alla nóttina og sváfu aðeins fáar klukkustundir.

Elísa vaknaði við þyt af svanavængjunum, því bræðurnir voru aftur komnir í hami sína og flugu í stórum hringum, uns þeir bárust úr augsýn langa leið í burt, en einn bræðranna, sá yngsti, varð eftir hjá systur sinni. Og svanurinn lagði höfuðið í kjöltu hennar og hún klappaði honum á hvítu vængina. Undir kvöldið komu hinir svanirnir aftur, og jafnskjótt sem sól var runnin, fengu þeir aftur sína réttu mannsmynd.

„Á morgun fljúgum við héðan,“ sagði einn þeirra, „og megum ekki koma aftur fyrr en að fullu ári liðnu. En þig megum við ekki yfirgefa svona. Hefur þú hug í brjósti til að slást í förina? Ég er nógu handleggjasterkur til að bera þig alla leið um skóginn, og ætli við séum þá ekki allir nógu vængjasterkir til að fljúga með þig yfir hafið?“

„Já, lofið mér að fara með ykkur,“ sagði Elísa. Eftir þetta voru þau alla nóttina að ríða net úr mjúkum pílviðarberki og seigum sefreyr, og varð það bæði stórt og traust. Í net þetta lagðist Elísa, og er sólin rann upp og bræðurnir brugðust í svana líki, þá gripu þeir nefjum í netið og flugu hátt upp til skýja með systur sína sofandi. Sólargeislarnir stóðu beint í andlit henni og flögraði því einn af svönunum uppi yfir höfði hennar, til þess að skyggja yfir hana með vængjum sínum.

Þegar Elísa vaknaði, voru þau komin langt frá landi, og hélt hún sig enn vera að dreyma, svo undarlegt fannst henni að berast svona í hálofti yfir hafið. Við hliðina á henni lá lítil hrísla vaxin alþroskuðum berjum og hnippi af ljúffengum rótum. Yngsti bróðirinn hafði tínt þetta saman og látið það þarna handa henni. Hún leit til hans með þakklátu brosi, því hún vissi, að þetta var frá honum, sem flögraði yfir höfði hennar og skýldi henni með vængjunum.

Nú voru þau svo hátt uppi, að fyrsta skipið, sem þau sáu fyrir neðan sig, var til að sjá líkast því sem hvítur mávur synti þar á sjónum. Að baki þeirra var stórt ský í líkingu við heljarstórt fjall, og sá Elísa bera á það risavaxna skugga af sér og hinum ellefu svönum, er þau þutu áfram á fluginu. Fallegra málverk en þetta hafði hún aldrei séð, en er sólin hækkaði á lofti og skýið dróst smám saman lengra aftur úr, þá hvarf þessi svífandi skuggamynd.

Allan daginn flugu svanirnir gegnum geiminn sem kólfi væri skotið og þó flugu þeir að þessu sinni ekki eins hratt og endranær, þar sem systir þeirra var þeim byrðarauki. Nú dró upp vonskuveður og tók að kvölda. Elísa horfði kvíðandi á sólina, er hún var að renna, og ekki gat hún enn þá komið auga á skerið staka úti á regindjúpinu. Henni fannst svanirnir vera að herða á vængjatökunum. Æ, það var hennar vegna, að þeim sóttist ekki nógu fljótt leiðin. Jafnskjótt sem sól væri af lofti, mundu þeir verða að mönnum, steypast niður í sjóinn og drukkna. Hún bað til guðs af innsta hjartans grunni, en ekki sást skerið að heldur. Skýsortinn var alltaf að færast nær og nær, og snarpir kastvindar boðuðu, að voðaveður væri í aðsigi. Skýin keyrðust saman í eina blýfasta bólstrahrönn, sem óðum veltist áfram, og samfara því leiftruðu eldingarnar hver á fætur annarri.

Nú var sólin rétt við hafsbrúnina. Hjartað barðist og titraði í brjósti Elísu. Þá renndu svanirnir svo hratt niður á við, að hún hélt þau væru að detta, en það var ekki nema snöggvast. Nú liðu þau aftur jafnt áfram. Sólin var hálf niðri í sjónum. Þá kom Elísa fyrst auga á litla skerið fyrir neðan sig og var það ekki stærra en svo, að það var líkast sem selur gægðist með kollinn upp úr vatnsbrúninni. Sólin hneig svo fljótt, að nú var ekki eftir af henni nema eins og stjarna. Í því tyllti Elísa fótum á fasta jörð og um leið slokknaði sólin eins og síðasti neistinn í útbrunnu pappírsblaði. Elísa sá bræðurna standa í kringum sig og haldast í hendur, og var öllu til skila haldið, að þau kæmust fyrir á skerinu. Einum fleira hefði það ekki rúmað. Þarna skullu nú bylgjurnar á skerinu og sjávarlöðrið dundi yfir þau eins og hellirigning. Loftið bálaði jafnt og þétt af eldingum, og hver þruman reið af annarri, en systkinin héldust í hendur og sungu sálm, sem jók þeim hug og dug og veitti þeim huggun.

Með morgninum kyrrði veðrið og birti í lofti, og með upprennandi sólu flugu svanirnir af stað með Elísu. Öldugangur var ennþá mikill á hafinu, og úr hæðinni, þar sem þau svifu, var froðan á dökkgrænum bylgjunum á að líta eins og óteljandi sægur fannhvítra svana synti þar á sjónum.

Þegar sólin hækkaði á lofti, sá Elísa fjallaland fram undan sér, eins og sveimandi í lausu lofti, og voru fjöllin þakin skínandi íshrönnum. Miðja vega uppi á þeim gnæfði höll, sem var að minnsta kosti míla á lengd, og hófu sig þar hver súlnagöngin upp af öðrum, en fyrir neðan sáust bylgjandi pálmaskógar og ljómandi skrautblóm á stærð við mylluhjól.

Hún spurði, hvort þetta væri landið, sem þau ætluðu til, en svanirnir hristu höfuðin og sögðu, að þetta væri höllin hennar Fata Morgana,[4] skýjahöllin síbreytilega, þar sem enginn mennskur maður mætti stíga fæti. Elísa starblíndi á þessa furðu, en þá hrundu í sama vetfangi fjöllin, skógarnir og höllin, og í þeirra stað blöstu við tuttugu glæsilegar kirkjur með háum turnum og bogamynduðum gluggum. Elísu þótti sem hún heyrði orgelhljóma, en það var í rauninni sjávarniðurinn, sem lét svo í eyrum hennar. Nú voru þau rétt að kalla komin að kirkjunum, en þá breyttust þær í stóran skipaflota, sem brunaði áfram undir fullum seglum fyrir neðan þau. Hún horfði aftur niður fyrir sig, og þá var þetta ekki annað en hafþoka, sem bylti sér áfram eftir sjónum. Svona hafði hún sífelldar tilbreytingar fyrir augum, þangað til hún loksins sá með sönnu landið, sem þau ætluðu til. Það opnaðist fyrir þeim með fagurbláum fjöllum, sedrusviðarskógum, borgum og höllum. Og löngu fyrir sólarlag sat hún uppi í fjalli fyrir framan víðan helli, sem var alvaxinn grænum flækjuplöntum hátt og lágt og líkast til að sjá sem væri hann prýddur með ljómandi tjöldum og glitábreiðum.

„Nú verður gaman að vita, hvað þig dreymir hérna í nótt,“ sagði yngsti bróðirinn og sýndi henni, hvar hún ætti að sofa.

„Hamingjan gæfi, að mig dreymdi, hvernig ég á að frelsa ykkur!” sagði hún, og svo varð hún gagntekin af þessari hugsun, að hún bað til guðs af allri sál og öllu hjarta og hélt enda áfram bæn sinni í svefninum. Þá þótti henni sem hún svifi hátt í loft upp til skýjahallarinnar, þar sem Fata Morgana átti heima. Og álfkonan kom á móti henni fögur og ljómandi og var svipuð konunni, sem gaf henni berin í skóginum og sagði henni frá svönunum með gullkórónurnar.

„Bræður þínir geta orðið leystir úr álögunum,“ sagði hún, „en ertu nú nógu huguð og þolgóð? Að vísu er sjórinn mýkri en fíngerðu hendurnar þínar, og ummyndar þó harða steinana, en ekkert mun hann finna til þess logandi sviða, sem þú munt verða að þola í fingrum þínum. Sérðu brenninetluna þá arna, sem ég held á í hendinni? Af þess kyns netlum vaxa fjölmargar úti fyrir hellinum, sem þú sefur í. Þær einar, sem þar vaxa, og þær, sem í kirkjugarði vaxa á gröfum framliðinna, geta komið þér að haldi. Taktu vel eftir því. Þær verðurðu að tína, þó þær brenni þig og hleypi upp blöðrum á hörundi þínu. Myldu þær með höndum og fótum og muntu þá fá hör, og skaltu spinna hann og prjóna úr bandinu ellefu ermalangar brynjur. Þeim skaltu varpa yfir svanina, og munu þeir þá leysast úr álögunum. En mundu vel eftir því, að allt frá þeirri stund, er þú byrjar á verkinu, og þangað til því er lokið, – og það enda þó á því stæði árum saman, – þá mátt þú ekki orð mæla. Það fyrsta orð, sem kemur yfir varir þínar, mun smjúga sem morðhnífur í hjörtu bræðra þinna. Þeir eiga allir líf sitt undir tungu þinni. Fest þér allt þetta vel í minni.“

Að svo mæltu kom hún við hönd hennar með netlunni, og sveið undan henni sem brennandi eldi. Við það vaknaði Elísa og var þá orðið bjart af degi. Hún féll á kné og þakkaði drottni, gekk síðan út úr hellinum og byrjaði á verkinu. Hún þreif niður í ótætis netlurnar, og voru þær sem eldur og hleyptu upp blöðrum á höndum hennar og handleggjum, en það vildi hún fegin leggja á sig, ef hún aðeins mætti frelsa bræður sína, sem henni þótti svo innilega vænt um. Hún þvældi sundur netlurnar með berum fótunum og spann grænan hörinn.

Þegar sól var af lofti, komu bræðurnir og urðu hræddir, er þeir sáu hana svo steinþegjandi. Þeir héldu að það væru nýir gjörningar af völdum stjúpunnar vondu, en þegar þeir sáu hendur hennar, þá skildu þeir, hvað hún var að gera þeirra vegna, og yngsti bróðirinn grét, og þar sem tár hans féllu, þar kenndi hún einskis sviða og blöðrurnar hjöðnuðu.

Alla nóttina var hún við vinnu sína. Hún hafði enga eirð né ró fyrr en hún hefði frelsað bræður sína. Allan næsta dag, meðan svanirnir voru í burtu, sat hún alein við vinnu sína, og aldrei fannst henni, að tíminn hefði liðið eins fljótt. Ein brynja var fullbúin og nú byrjaði hún á þeirri næstu.

Þá heyrðist allt í einu veiðihornsþytur frammi til fjalla. Hljóðið færðist nær og nær. Hún heyrði hundgá og forðaði sér inn í hellinn, batt saman netlurnar og hörinn í bagga og settist á hann.

Í sama vetfangi kom stór hundur geltandi fram úr kjarrinu, og svo kom annar og svo kom þriðji. Þeir geltu hátt, hlupu aftur inn í kjarrið og komu fram á ný. Að fám mínútum liðnum stóð allur veiðimannahópurinn fyrir utan hellisdyrnar. Einn í hópnum var lang fríðastur þeirra allra, og var hann konungur þar í landi. Honum fannst til um Elísu, því aldrei á ævi sinni hafði hann séð fríðari mey. Hann gekk að henni og mælti: „Hvernig ert þú komin hingað, yndisfagra mey?“ Elísa hristi höfuðið, því hún mátti ekki tala, þar sem við lá líf og frelsi bræðra hennar, og hún faldi hendurnar undir svuntu sinni, svo kóngurinn skyldi ekki sjá hvað hún píndist.

„Komdu með mér,“ sagði hann, „hér máttu ekki vera framvegis. Sértu eins góð og þú ert fríð, þá skal ég klæða þig í silki og flauel, setja gullkórónu á höfuð þér og fá þér bústað í fallegustu höllinni minni,“ – og því næst tók hann hana og lét á bak hjá sér. Hún grét mikið og sló höndum, en kóngurinn mælti við hana þessum orðum: „Ég vil ekki annað en það, sem þér er fyrir bestu, og sá tími mun koma, að þú munt kunna mér þakkir fyrir.“ Að því mæltu hleypti hann af stað með Elísu fyrir framan sig og stefndi upp til fjallanna og veiðimennirnir þeysandi á eftir.

Í það mund er sól var að renna, fór að sjást til konungsborgarinnar, og blasti hún við með kirkjum og kúptum stöplum. Þegar þangað var komið, leiddi konungurinn Elísu inn í höll sína. Þar inni gusu stórkostlegir gosbrunnar í háum marmarasölum, en veggir og loft voru prýdd ljómandi málverkum, en það var eins og Elísa sæi alls ekki þessa prýði. Hún gerði ekki annað en að gráta og harma. Hún lofaði þjónustumeyjunum mótstöðulaust að færa sig í konungleg klæði, flétta perlur í hár sitt og toga fína hanska á netlubrennda fingurna.

Og er hún stóð þarna í öllu skartinu, þá var hún svo ljómandi fögur, að hirðin hneigði sig enn dýpra fyrir henni en áður, og konungurinn kaus hana sér að brúði, þrátt fyrir það, að erkibiskupinn hristi höfuðið og tautaði fyrir munni sér, að þessi fallega skógarstúlka hlyti að vera seiðkona. Það væri ekki efamál, að hún gerði þeim öllum sjónhverfingar og heillaði hjarta konungsins með fjölkynngi.

En konungurinn gaf því engan gaum. Hann lét samstundis hefja hljóðfæraslátt. Hann lét frambera dýrindis rétti og yndisfagrar meyjar dansa í kringum brúðarefnið. Hann leiddi Elísu gegnum ilmandi aldingarða, inn í skrautlega sali, en ekki var svo mikið sem að henni vaknaði bros á vörum eða að augun hýrnuðu. Það var eins og sorgin hefði sest þar að. Því næst opnaði konungurinn fyrir henni dálítið herbergi, rétt hjá svefnstofunni, sem henni var ætlað. Það var líkt hellinum þar sem hún hafði verið. Á gólfinu lá hörbandsbagginn hennar, sem hún hafði spunnið úr netlunum, og uppi undir loftinu hékk hörbrynjan, sem hún hafði lokið við að prjóna. Einn af veiðimönnum konungs hafði hrifsað þetta handa sér í hellinum svo sem sjaldséðar minjar.

„Hérna geturðu látið þig dreyma, að þú sért í þínu gamla heimkynni,“ mælti konungur, „hérna er vinnan, sem þú hafðir milli handa. Nú mun þér í allri dýrðinni þykja gaman að minnast liðins tíma.“

Þegar Elísa sá hluti þessa, sem lágu henni svo mjög á hjarta, þá lifnaði bros á vörum hennar og blóðið streymdi aftur fram í kinnarnar. Hún fór að hugsa um frelsun bræðra sinna og kyssti á hönd konungsins, en hann þrýsti henni upp að hjarta sínu og lét hringja öllum klukkum til þess að gera heyrinkunnugt, að nú ætlaði hann að halda brúðkaup sitt. Fallega stúlkan mállausa, sem fundin var í skóginum, átti nú að verða drottning ríkisins.

Þá hvíslaði erkibiskupinn illum dylgjum í eyra konungs, en ekki náðu þær til hjarta hans. Brúðkaupið var fastráðið, og átti erkibiskupinn sjálfur að setja kórónuna á höfuð brúðarinnar, en þá þrýsti hann hinni kröppu umgjörð kórónunnar svo óþyrmilega á enni hennar, að hana kenndi til. En það var önnur umgjörð, sem lá um hjarta hennar og sárar kreppti. Það var sorgin yfir ástandi bræðra hennar. Um kvalir líkamans hirti hún ekki. Hún þagði sem steinn. Eitt einasta orð af vörum hennar mundi hafa orðið bræðrum hennar að bana, en úr augum hennar skein djúp og innileg ást á hinum fríða og göfuglynda konungi, sem allt gerði, er í hans valdi stóð, til að gleðja hana. Henni þótti vænna og vænna um hann dag frá degi og sárlangaði til að trúa honum fyrir leyndarmáli sínu og segja honum frá sálarkvölum sínum, en þögul varð hún að vera, og þögul varð hún að ljúka verki sínu. Þess vegna læddist hún á nóttunni úr rúminu frá honum og fór inn í launklefann, er gerður hafði verið sem líkastur hellinum hennar að allri innanprýði, og þar lauk hún við að prjóna Hverja hörbrynjuna eftir aðra, en þegar hún byrjaði á þeirri sjöundu, var hörinn þrotinn.

Það vissi hún vel, að netlurnar, sem hún þurfti, uxu í kirkjugarðinum, en sjálf varð hún að tína þær, annars var allt ónýtt. Og hvernig átti hún að komast þangað?

Sárt svíður mig í fingurna, en lítið er það hjá því, hvað mig svíður í hjartanu, hugsaði hún með sér. Ég verð að hætta á það. Góður guð mun ekki sleppa af mér hendi. Full af hugarangist, eins og hún ætlaði að fremja illt, læddist hún á náttarþeli í glaða tunglskini ofan í aldingarðinn, gekk svo eftir hinum löngu trjágöngum og auðum borgarstrætunum, þangað til hún kom út að kirkjugarðinum. Þar inni sá hún þá hvar lamíur[5] nokkrar afskræmislega ljótar sátu í hvirfing á einhverjum breiðasta legsteininum. Þær færðu sig úr ræflum sínum, eins og þær ætluðu að fara í laug, og grófu svo með skorpnum, fingralöngum krumlunum niður í nýjustu grafirnar, rifu upp líkin og átu af þeim holdið. Elísa varð að fara fram hjá þeim og komst það ekki nema með því að fara svo nærri þeim, að hún nálega straukst við þær, og hvesstu þær þá augun grimmdarlega á hana, en hún las bænir sínar í hljóði, tíndi saman brenninetlurnar og fór með þær heim í höllina.

Það var aðeins einn maður, sem séð hafði til ferða hennar, og það var sjálfur erkibiskupinn. Hann hafði verið á fótum meðan aðrir sváfu. Honum þóttu nú fullar sönnur fengnar á því, að hann hefði rétt að mæla, að ekki væri einleikið um drottningu þessa. Hún væri áreiðanlega galdranorn og hefði vélað konunginn og alla þjóðina með töfrabrögðum sínum.

Nú sætti erkibiskupinn lagi, er konungurinn skriftaði fyrir honum, og sagði honum frá því, sem hann hafði sjálfur séð, og hvað hann væri hræddur um, að vera mundi, og er þau hin hörðu orð liðu yfir varir hans, þá hristu hin útskornu dýrlinga-líkneski höfuðin, eins og þau vildu segja: „Það er ósatt, Elísa er saklaus.“ En erkibiskupinn skildi það á allt annan veg. Hann hélt, að dýrlingarnir bæru vitni á móti Elísu, og að þeir hristu höfuðin yfir syndum hennar. Þá hrundu tvö höfug tár niður eftir kinnum konungsins og hann gekk heim með efa í hjarta sínu. Um nóttina kom honum ekki dúr á auga, en þó lét hann svo sem hann svæfi, og þess varð hann vís, að Elísa fór á fætur og það gerði hún á hverri nóttu, og í hvert einasta skipti fór hann í humátt á eftir henni og sá, að hún hvarf inn í leyniklefann.

Alltaf var konungur að verða þungbúnari á svipinn dag frá degi, og veitti Elísa því eftirtekt, en skildi ekki, af hverju það gæti verið. Það fékk henni mikils kvíða, og bættist hann svo ofan á sorgina, sem hún bar í hjarta vegna bræðranna. Tárin hrundu brennheit niður á tignarskrúðann hennar, flauelið og purpurann. Þau glitruðu þar eins og demantar, og allir, sem sáu hana í drottningarskartinu og dýrðinni, óskuðu sér að vera í hennar stað. Nú var hún samt bráðum búin með verk sitt. Það var aðeins ein brynjan eftir, en hör átti hún engan framar og ekki svo mikið sem eina netlu. Það var því ekki annað fyrir en að fara einu sinni enn, – sjálfsagt í síðasta sinni – út í kirkjugarðinn og tína netlur. Henni óaði við að fara þetta alein, og hugsaði með kvíða til lamíanna, sem voru svo ógurlegar, en viljaþrek hennar og traustið á varðveislu drottins var óbilandi.

Nú fór hún af stað, en konungurinn og erkibiskupinn veittu henni eftirför og sáu þeir á eftir henni, er hún hvarf inn í kirkjugarðinn inn um grindahliðið. Þegar þeir komu að hliðinu, sáu þeir lamíurnar sitja á legsteininum, alveg eins og þær voru, þegar Elísa sá þær, og sneri konungurinn sér undan, því í þeirra hópi hélt hann að sú væri, sem á þessu sama kvöldi hafði hvílt við brjóst hans.

„Þjóðin verður að dæma hana,“ sagði hann, og þjóðin dæmdi, að hún skyldi brennast á björtu báli.

Eftir það var farið með hana úr dýrðarsölum konungshallarinnar í dimma og saggasama fangakytru, þar sem vindsúginn lagði inn um grindagluggann. Í staðinn fyrir flauel og silki var henni fengið netluhnippið hennar. Það átti hún að hafa undir höfðinu fyrir svæfil. Brynjurnar hörðu og snörpu, sem hún hafði prjónað, átti hún að hafa fyrir dýnur og ábreiður, en ekkert hefðu menn getað látið hana fá, sem henni var kærkomnara. Hún byrjaði nú aftur á vinnu sinni og bað til guðs síns. Úti fyrir sungu götustrákarnir kersknisvísur um hana, en enginn huggaði hana með einu vingjarnlegu orði.

Þegar leið undir kvöldið heyrðist vængjaþytur við grindagluggann, og var það yngsti bróðirinn, sem kominn var og hafði nú loksins fundið systur sína. Hún grét hástöfum af fögnuði, þó hún vissi, að nóttin, sem í hönd fór, mundi að líkindum verða sín síðasta í þessum heimi. Enda var nú verkinu því nær lokið og bræður hennar komnir.

Erkibiskupinn kom til þess að vera hjá henni síðustu stundirnar. Því hafði hann lofað konunginum. En hún hristi höfuðið og lét hann skilja á svip sínum og augnaráði, að hún beiddi hann að fara. Á þessari nóttu varð hún að ljúka verki sínu. Annars var allt til ónýtis, sem hún hafði þolað, sorgin og sviðinn, tárin og vökurnar. Erkibiskupinn jós yfir hana illyrðum og fór sína leið, en vesalings Elísa vissi sig saklausa og hélt áfram vinnu sinni.

Litlu mýsnar voru á sífelldum erli um gólfið, þær roguðust með netlurnar að fótum hennar til að hjálpa henni eins og þær best gátu, og þrösturinn settist við grindagluggann og söng þar alla nóttina, til þess að hún léti ekki hugfallast.

Það var ekki meira en svo farið að birta af degi og stund til sólaruppkomu eða vel það. Þá voru bræðurnir ellefu komnir að hallarhliðinu og beiddust þess, að þeim væri fylgt á konungs fund, en þeim var svarað, að þess væri enginn kostur, nóttin væri ekki enn á enda og konungurinn svæfi og vildi ekki láta vekja sig. Þeir ýmist báðu eða hótuðu og létu sig ekki. Þá komu hallarverðirnir og seinast konungurinn sjálfur og spurði, hvað á gengi. Í sama bili rann sólin upp, og úr því sáust ekki bræðurnir, en ellefu villisvanir sáust fljúga yfir konungshöllina.

Allir, sem vettlingi gátu valdið, þustu nú út um borgarhliðið, því allir vildu horfa á, þegar galdranornin væri brennd. Henni var ekið í kerru, sem húðarjálkur gekk fyrir, en sjálf hafði hún verið færð í slopp úr grófgerðum striga. Hárið hennar síða og fagra féll laust niður á herðarnar. Kinnarnar voru nábleikar og varirnar bærðust aðeins lítið eitt, en fingurnir prjónuðu í sífellu grænan hörinn. Jafnvel á leiðinni til banabálsins hætti hún ekki við verkið, sem hún var byrjuð á. Tíu brynjur lágu við fætur hennar og þá elleftu var hún að prjóna, þrátt fyrir áreitni skrílsins, sem smánaði hana óspart: „Nei, lítið þið á galdrakindina,“ sagði skríllinn, „en hvað hún umlar og tautar!

Ekki hefur hún sálmabók milli handa, nei, þarna situr hún með bannsett galdraplöggin sín. Rífum þau af henni og tærum þau í ótal stykki!“

Og nú ruddust allir að Elísu og ætluðu að rífa sundur brynjurnar, en þá komu ellefu svanir fljúgandi, settust á kerruna allt í kringum hana og börðu vængjunum. Við það skelfdist múgurinn og þokaði sér undan.

„Þetta er teikn af himni. Hún er víst saklaus,“ hvísluðu margir, en ekki þorðu þeir að segja það upphátt.

Í þessu kom böðullinn og þreif í höndina á henni. Þá varpaði hún í skyndi hinum ellefu brynjum yfir svanina, og óðara stóðu þar ellefu undurfríðir kóngssynir, en sá yngsti hafði svanavæng í staðinn fyrir annan handlegginn, því aðra ermina vantaði á brynju hans. Hana hafði systirin ekki getað lokið við.

„Nú er mér óhætt að tala,” sagði hún, „ég er saklaus.“

Og lýðurinn, sem sá, hvað hér hafði til borið, laut henni eins og dýrlingi, en hún hné sem örend væri í faðm bræðra sinna, svo ofreynd var hún orðin af angistinni og geðshræringunum, sorginni og sviðanum.

„Já, hún er saklaus,“ mælti elsti bróðirinn, og sagði nú frá öllu, sem gerst hafði, eins og var, og meðan hann var að segja frá því, dreifðist út ilmur svo mikill, að það var eins og hann væri framleiddur af þúsund rósum. En hann stafaði af því, að sérhvert viðarstykki í bálkestinum hafði fest rætur og skotið greinum. Nú stóð þar ilmandi laufgerði, stórt og hávaxið, alþakið rauðum rósum. En allra efst á gerðinu óx blóm eitt, hvítt og forkunnar fagurt, og glitraði það eins og stjarna. Þetta blóm braut konungurinn og lét það í barm Elísu og raknaði hún þá við úr öngvitinu með frið og fullsælu í hjarta sínu. – Og allar kirkjuklukkur hringdu sér sjálfar, og fuglarnir komu í stórhópum, og nú var snúið heim aftur til hallarinnar brúðför, – og slíka brúðför hafði enginn kóngur áður séð.

Vondi kóngurinn

Einu sinni var konungur nokkur, illur og ofdrambsfullur, sem hugsaði ekki um nokkurn hlut annan en að vinna undir sig öll lönd á jarðríki með ógn og yfirgangi og gera menn svo skelkaða, að þeir óttuðust nafn hans tómt. Hann fór æðandi um allt með báli og brandi. Hermenn hans tróðu niður kornið á ökrunum og brenndu upp bændabæina, svo að loginn sleikti laufið af trjánum, og ávextirnir löfðu steiktir niður af sviðnum greinunum. Mörg fátæk móðir faldi sig með nakið barn á brjósti bak við rjúkandi múrvegg, og liðsmennirnir leituðu að henni, og þegar þeir fundu hana og barnið, kættust þeir djöfullegri kæti. Árar Vítis hefðu ekki getað verið verri. En svona fannst konunginum það eiga að vera.

Veldi hans fór dagvaxandi, allir óttuðust nafn hans, og heppnin var með honum í öllu, sem hann tók sér fyrir hendur. Hann flutti heim með sér ógrynni fjár úr herteknu borgunum, og í aðsetursborg hans hrúguðust saman svo mikil auðæfi, að slíks voru ekki dæmi neins staðar í víðri veröld. Nú lét hann reisa skrautlegar hallir, kirkjur og önnur stórhýsi, og öllum, sem sáu þessa dýrð, varð að orði: „Hvílíkur konungur! mikill konungur og voldugur!“ Þeir hugsuðu ekki um alla þá eymd og hörmung, sem hann hafði leitt yfir löndin. Þeir heyrðu ekki harmakveinið og andvörpin, sem ómuðu frá borgunum, sem hann hafði brennt til kaldra kola.

Konungurinn horfði á gull sitt og skrauthýsi og hugsaði með sjálfum sér eins og múgurinn: „Hvílíkur konungur, mikill konungur og voldugur, – en ég vil meira, miklu meira. Ekkert veldi má vera, sem teljist jafnt mínu, því síður meira.“ Hóf hann svo ófrið við alla nágranna sína og sigraðist á þeim öllum. Sigruðu konungana lét hann binda við vagn sinn með gullkeðjum, þegar hann ók um strætin, og þegar hann sat til borðs, urðu þeir að liggja fyrir fótum hans og hirðmanna hans og tína upp mola þá, er til þeirra var kastað.

Nú lét hann reisa líkneski sitt á torgunum og í höllum sínum. Hann vildi meira að segja láta það standa í kirkjunum fyrir framan altari drottins, en prestarnir sögðu: „Herra konungur! mikill ert þú að vísu, en guð er meiri. Vér þorum það ekki.“

„Gott og vel,“ sagði konungurinn, „ég skal þá líka vinna sigur á guði.“ Og í fásinnu og ofmetnaði hjarta síns lét hann smíða forkostulegt skip, sem sigla mátti á í loftinu. Það var marglitt eins og stél á páfugli og sýndust vera á því þúsund augu, en hvert auga var byssuhlaup. Konungurinn sat miðskipa og þurfti ekki annað en að þrýsta á dálitla fjöður, þá flugu út þúsund skot, og voru byssurnar hlaðnar eftir sem áður. Hríðefldir ernir, hundruðum saman, voru spenntir fyrir skipið, og flaug nú konungur og stefndi á sólina. Jörðin lá langt fyrir neðan, og var hún fyrst á að sjá með fjöllum sínum og skógum eins og plægður akur, þar sem glittir í hið græna á uppristum svarðarstrengjunum, en þar á eftir var hún líkust landsuppdrætti, og því næst hulin þoku og skýjum. Ernirnir flugu æ hærra og hærra. Þá sendi drottinn einn af sínum óteljandi englum, og lét vondi konungurinn drífa á hann þúsundir kúlna, en þær hrutu sem hagl af hinum ljómandi vængjum engilsins. Aðeins einn einasti blóðdropi lak niður úr einni af flugfjöðrum hans, og féll sá dropi niður á konungsskipið. Dropinn læsti sig brennandi inn í það, þyngdi á því eins og þúsund vættir af blýi, svo það hrapaði með flughraða ofan til jarðar. Ernirnir hríðefldu vængbrotnuðu, vindurinn hvein um höfuð konungsins, og skýin allt í kring, sem myndast höfðu af reykjarsvælunni frá brenndu borgunum, breyttust nú í ógnamyndir. Þau urðu að stórum kröbbum, sem teygðu eftir honum heljarklær sínar, eða að veltandi björgum og eldspúandi drekum. Lá konungur hálfdauður í skipinu, og loksins kom það niður í skóg nokkurn og hékk þar fast í viðargreinum.

„Ég skal sigrast á guði,“ sagði hann, „ég hef svarið það, og mínum vilja skal verða framgengt.“ Síðan lét hann sjö ár samfleytt smíða skip til loftsiglinga og enga vél til spara. Hann lét hamra eldingaskeyti úr harðasta stáli, því hann ætlaði sér að sprengja festingu himinsins, og hann dró saman óvíga heri úr öllum löndum sínum, svo að þeir tóku yfir margra mílna svæði, þegar búið var að skipa þeim í fylkingu. Og nú steig allt liðið á hin listilega gerðu skip, og konungur var sjálfur á leiðinni að sínu skipi, konungsskipinu, en í sama bili sendi drottinn mýflugnahóp, aðeins lítinn mýflugnahóp, og sveimaði nú mý þetta kringum konunginn og beit hann bæði á andliti og höndum. Brá hann þá sverði sínu í bræði og hjó, en það varð vindhögg, því á mýflugurnar gat hann ekki komið höggi. Þá bauð hann að sækja dýrindis ábreiður og vefja þeim utan um sig, því þá gæti engin mýfluga komist að sér og stungið sig. Var nú svo gert sem hann sagði fyrir. En ein mýflugan settist í innhverfu innstu ábreiðunnar. Hún skreið inn í eyra konungs og beit hann þar. Hann logsveið af bitinu og eitrið læsti sig inn í heilann. Fleygði hann þá af sér ábreiðunum eins og óður maður, reif sundur klæði sín og dansaði allsnakinn frammi fyrir dátum sínum. Þeir voru menn bíræfnir og siðlausir og gerðu ekki annað en að spottast að vitlausa kónginum, sem ætlaði að fara herferð á hendur guði sjálfum, en varð óðara yfirstiginn af einni ofurlítilli mýflugu.

Gæfuskórnir

I. Byrjunin

Það er upphaf þessa máls, að stórt kvöldsamkvæmi var í húsi nokkru í Kaupmannahöfn, það var í Austurgötu, ekki langt frá Kóngsins Nýjatorgi. Því er nú svo varið, að samkvæmi verður að halda við og við, til þess að manni verði boðið aftur. Annar helmingur samkvæmisins var þegar sestur við spilaborðin, en hinn helmingurinn var að bíða eftir, hvað næst mundi ske, því frúin hafði sagt: „Já, nú verðum við að finna upp á einhverju.“ Svo langt var nú komið og lifnað vel yfir samtalinu. Meðal annars varð til rætt um miðaldirnar. Héldu ýmsir því fram, að þær hefðu verið miklu betri en vorir tímar, og varði Knapp jústisráð þá skoðun svo ákaft, að húsfreyjan tók óðara í sama strenginn, og reyndu þau bæði að berja niður ritgerð Ørsteds í almanakinu,[6] „Um fornar og nýjar tíðir“, þar sem okkar öld er í öllu verulegu talin betri en hinar fyrri. Jústisráðið lauk því orði á, að stjórnartíð Hans Danakonungs (1481-1513) hefði verið langbesta og heillaríkasta tíðin.

Nú er mikið um þetta rætt með og móti og varð ekkert hlé á, nema allra snöggvast, þegar kvöldblaðið kom, en í því stóð nú ekkert, sem vert væri að lesa. En bregðum oss nú á meðan fram í fremra herbergið, þar sem yfirhafnir, stafir, regnhlífar og utanhafnarskór voru á sínum stað. Þar sátu tveir kvenmenn. Var önnur ung, en hin gömul. Menn skyldu ætla, að þær hefðu komið til að fylgja einhverri heim af þeim, sem boðnar voru, gamalli fröken eða ekkjufrú, en þegar betur var að gáð, mátti fljótt sjá, að þetta voru ekki algengar vinnukonur. Hendur þeirra voru fínni, fasið og allur limaburður tígulegri en svo, og þess utan var klæðabúnaður þeirra hinn myndarlegasti að gerð og sniði. Þetta voru tvær dísir. Sú yngri var reyndar ekki Gæfan sjálf, heldur ein af þernum salkvenna hennar, og eru þær þernur til þess settar að bera um meðal manna hinar smærri gjafir Gæfunnar. Hin eldri var nauða alvarleg. Það var Sorgin. Hún rekur ætíð erindi sín sjálf, svo hágöfug sem hún er, í eigin persónu. Hún veit, að þá verða ekki á því misfellurnar.

Nú sögðu þær hvor annarri, hvar þær hefðu verið þennan dag. Sú, sem send var af Gæfunni, hafði ekki aflokið nema fáeinum ómerkilegum erindum. Hún hafði bjargað nýjum hatti undan regnskúr, útvegað manni nokkrum ráðvöndum þá sæmd, að heldri stéttar ómerkingur tók undir kveðju hans og þetta nokkuð, en hitt, sem hún ætti enn eftir að gera, það væri óvenju merkilegt.

„Ég get þá sagt þér það, að í dag er afmæli mitt, og í virðingarskyni við daginn var mér trúað fyrir einum utanhafnarskóm, sem ég á að færa mannkyninu. Þessum utanhafnarskóm fylgir sú náttúra, að hver, sem setur þá upp, er á augabragði kominn á þann stað eða þann tíma, þar sem hann helst kýs að vera. Sérhver ósk hans, að því er snertir stað og stund, verður uppfyllt í sama vetfangi, sem hann óskar, og verður maðurinn svo einu sinni að endingu sæll og hamingjusamur hér á jörðu.“

„Trúa máttu mér;“ sagði Sorgin, „að hann verður að marki ófarsæll og lofar þá stundina, er hann losast við skóna.“

„Ertu frá þér?“ sagði hin, „nú læt ég þá hérna við dyrnar. Einhver tekur þá í misgripum og hreppir gæfuna.“

Svona var samtal þeirra.

II. Hér segir frá því, hvernig fór fyrir jústisráðinu

Það var orðið æði framorðið. Knapp jústisráð, sem alveg hafði sökkt huganum niður í aldarháttinn á stjórnardögum Hans konungs, vildi nú fara að komast heim, og æxlaðist þá svo til, að hann í staðinn fyrir sína utanhafnarskó setti upp gæfuskóna og gekk svo út á Austurgötu. En fyrir töframátt gæfuskónna var hann þegar horfinn aftur í tíma Hans konungs og steig hann því beint út í forarvilpu á götunni, því í þá daga var ekki enn farið að steinleggja götur.

„Tarna er ljóta ólukkans forarsvaðið!“ sagði jústisráðið, „gangstéttin er alveg horfin og slökkt á öllum ljóskerunum.“

Tunglið var ekki enn komið nógu hátt á loft og í tilbót var þykkviðri, svo að allt var koldimmt. Á næsta götu-horni hékk samt eitt ljósker fyrir framan Maríumynd eina, en birtan, sem af því stóð, var sama sem engin, og tók hann ekki eftir því, fyrri en hann stóð undir því, og rak þá augun í máluðu myndina af móðurinni með barnið.

„Hér er víst listgripasafn,“ hugsaði hann með sér, „þeir hafa gleymt að taka niður nafnbríkina.“

Tveir menn gengu fram hjá í þeirrar aldar búningi. „Hvernig líta þeir út, þeir arna? Þeir voru víst að koma heim af grímudansleik.“

Allt í einu heyrðist trumbusláttur og pípnablástur og það birti af logandi blysum. Jústisráðið nam staðar og sá þá undarlega mannaferð. Fremst gengu trumbarar, og fór þeim trumbuslátturinn dável úr hendi. Næstir þeim fóru varðliðsmenn með boga og handbyssur. Höfuðpaurinn í förinni var andlegrar stéttar maður. Spurði jústisráðið forviða, hverju þetta sætti og hver þessi maður væri.

„Það er Sjálands biskup,“ var honum svarað. „Hvað er þetta?“ sagði jústisráðið andvarpandi og hristi höfuðið, „hvernig er nú biskupinum vikið?“ Þetta gat þó með engu móti verið biskupinn. Hugsandi út af þessu gekk jústisráðið eftir endilangri Austurgötu og yfir Hábrúartorg og leit hvorki til hægri né vinstri. Hann gat hvergi fundið brúna yfir á Hallartorgið: hann grillti í vatnsbakka og rakst þar loksins á tvo karla, sem lágu þar við með bát sinn.

„Vill herrann láta ferja sig yfir á Hólminn?“

„Yfir á Hólminn?“ segir jústisráðið, sem auðvitað hafði ekki hugmynd um, á hvaða aldarskeiði hann var staddur, „ég vil komast út á Kristjánshöfn í Litlu Torggötu.“

Körlunum varð heldur starsýnt á hann.

„Segið þið mér bara, hvar brúin er,“ mælti hann. „Það er bölvuð skömm að því, að hér skuli ekki vera kveikt á neinum ljóskerum, og svo er hér þvílík ófærð, að það er eins og maður sé að ösla í forarflóa.“

Því lengur sem hann talaði við ferjukarlana, því minna botnuðu þeir í því, sem hann sagði.

„Ég skil ekkert í ykkar Borgundarhólmsku,“ sagði hann loksins reiður og sneri við þeim bakinu. Brúna gat hann ekki fundið og ekki var heldur neitt handrið. „Það er stórhneyksli, hvernig allt er hér umhorfs,“ sagði hann. Aldrei hafði honum þótt öld sín vera jafnherfileg og nú. „Ég held ég verði að fá mér leigukerru,“ hugsaði hann með sér, en hvar voru leigukerrurnar? Þær sáust hvergi. „Það verður ekki annað fyrir en að ég fari aftur til Kóngsins Nýjatorgs. Þar munu vera vagnar til taks, annars kemst ég víst aldrei út á Kristjánshöfn.“

Nú arkar hann á leið til Austurgötu og sem hann er nærri kominn hana á enda, þá gægist tunglið fram.

„Guð almáttugur!“ sagði hann, „hvaða reisipallur er nú að tarna, sem þeir hafa sett upp hérna?“ Hann sá sem sé Austurport, en það var á þeim tímum beint fyrir enda Austurgötu.

Loksins kom hann að garðshliði einu, fór inn um það og var þá kominn á svæðið, þar sem nú er Nýjatorg. Það var þá ekki annað en stór engiteigur með kjarrrunnum á stangli, en þvers yfir engið gekk breið renna eða síki. Á bakkanum hinum megin stóðu lélegir timburskálar, þar sem hollenskir skiparar héldu til, og dró staður þessi nafn af því og var nefndur Hollands-ás.

„Annað hvort eru þetta hillingar í augunum á mér, eða ég er fullur,“ sagði jústisráðið í eymdarlegum róm. „Hvað er þetta? Hvað er þetta?“

Hann var nú sannfærður um það með sjálfum sér, að hann væri sjúkur, og sneri því við, og er hann kom aftur inn í götuna og hugði betur að húsunum, sá hann, að þau voru byggð með bindingi flest öll og mörg þeirra þökt hálmi.

„Nei, ég er hreint ekki vel frískur,“ sagði hann, „og drakk ég þó ekki nema eitt glas af púnsi, en ég þoli það ekki. Það var líka hringlandi vitlaust að setja í okkur púns og heitan lax. Það skal ég svei mér muna að segja agents-frúnni. Ætti ég nú að fara þangað aftur og láta þau vita, hvernig mér líður? Æ, nei, það er svo neyðarlegt, enda ekki víst að þau séu á fótum ennþá.“

Hann leitaði að húsinu, en það var hvergi að finna. „Skelfing er að vita til þess. Ég þekki ekki Austurgötu aftur. Hér er ekki nokkur sölubúð! ekkert að sjá, nema afgömul húshróf, eins og ég væri í Hróaskeldu eða Hringstöðum. Æ, ég er sjúkur! – Það tjáir annars ekki að vera með neina feilni. En hvar í þremlinum er húsið agentsins? Það er ekki lengur sama hús og það var, en inni í því eru þó víst einhverjir enn á fótum, – æ, en veikur er ég áreiðanlega.“

Nú rakst hann á hálfopnar dyr og skein birtan að innan út um gáttina. Það var einn af veitingastöðum þeirra tíma, eins konar ölhús. Stofan var áþekkust drykkjukrám, eins og þær gerast á Holtsetalandi. Var þar fyrir ýmislegt gott fólk, skiparar, Kaupmannahafnarborgarar og einn eða tveir menn lærðir, og voru þeir svo djúpt sokknir niður í samtal yfir ölkrúsum sínum, að þeir gáfu lítinn gaum að honum, sem inn kom.

„Ég bið forláts,“ sagði jústisráðið við veitingakonuna, „mér er hálfillt. Vilduð þér ekki svo vel gera, að útvega mér leigukerru, svo ég geti komist út á Kristjánshöfn?“

Konan virti hann fyrir sér og hristi höfuðið. Síðan ávarpaði hún hann á þýsku. Jústisráðið skildi það svo, sem hún kynni ekki dönsku, og bar því fram bæn sína á þýsku. Bæði þetta og svo líka búningurinn styrkti konuna í þeirri trú, að hann væri útlendingur. Hitt skildist henni fljótt, að honum mundi vera illt, og rétti honum því könnu með vatni, sem reyndar var dálítið sjóbragð að. Það hafði verið sótt í brunninn þar fyrir utan húsið.

Jústisráðið grúfði höfuðið í hendur sínar, dæsti þungan og var hugsandi út af kynjum þeim, er í kringum hann voru.

„Eruð þér þarna með „Daginn“[7] í kvöld?“ mælti hann, til þess að segja eitthvað, því hann sá, að konan var að vasast með stórt blað.

Hún skildi ekki, hvað hann átti við, en rétti honum samt blaðið. Það var tréskurðarmynd af loftsýn einni, er sést hafði suður í Köln.

„Það er ævagamalt,“ sagði jústisráðið og lifnaði allur við, er hann rakst á þvílíkan forngrip. „Hvar hafið þér getað náð í þetta afar fágæta blað? Það er einkar fróðlegt, þó reyndar sé það eintóm hégilja. Menn gera sér þannig grein fyrir þess konar loftsýnum, að það hafi verið norðurljós, sem menn sáu. Það myndast að öllum líkindum af rafmagni.“

Þeir, sem næst sátu og heyrðu til hans, horfðu á hann með undrun, og einn þeirra stóð upp, tók ofan með lotningu og sagði með mesta alvörusvip: „Þér eruð víst mjög vel lærður maður, Monsjör!“

„O, ekki er ég nú það,“ ansaði jústisráðið, „en lagt get ég orð með um sitt hvað, sem ber á góma, eins og vel sómir, að maður geti.“

„Modestia[8] er fögur dyggð,“ sagði maðurinn, „en það verð ég að segja til skýringar yðar, að mihi secus videtur,[9] en hvað sem um það er, skal ég að sinni fúslega „suspendéra“[10] mitt judicium[11].

„Með leyfi að spyrja, hver er sá, sem mér veitist sú ánægja að tala við?“

„Ég er Baccalaureus[12] í kristnum fræðum,“ svaraði maðurinn. Þetta svar fullnægði jústisráðinu, því titill mannsins samsvaraði búningnum. „Þetta er eflaust,“ hugsaði hann með sér, „einhver gamall þorpskólakennari, dálítið hjákátlegur, eins og maður hittir þá stundum á Jótlandi.“

„Hér er nú eiginlega ekki locus docendi,“[13] tók maðurinn til orða, „en samt sem áður bið ég yður sýna lítillæti og tala. Þér eruð víst mikið lesinn í fornum ritum?“

„Ó, já, nokkuð svo,“ svaraði jústisráðið, „ég les jafnaðarlega í gömlum, gagnlegum bókum, en mér geðjast líka dável að hinum nýrri, að undanskildum „Hversdags sögunum“;[14] við höfum meira en nóg í virkilega lífinu.“

„Hversdagssögur?“ sagði Baccalaureus.

„Já, ég á við þessar nýju skáldsögur, sem maður hefur núna milli handa.“

„O,“ sagði maðurinn og brosti við, „þær eru þó af mikilli snilli samdar og þær eru lesnar við hirðina. Konungurinn hefur einkum miklar mætur á sögunni af herra Ívent og herra Gaudían. Sú sögubók er um Artus konung og kappa hans við kringlótta borðið, og hefur konungur haft um það spaugsyrði við hirðgæðinga sína.“[15]

„Já, þá bók hef ég ekki lesið enn,“ sagði jústisráðið,

„það er væntanlega spánný bók, sem út er komin að tilhlutun Heibergs.“

„Nei,“ svaraði maðurinn, „ekki er það Heiberg, sem haft hefur veg og vanda af útkomu hennar, heldur Gottfred af Ghemen.“

„Svo hann er þá höfundur bókarinnar. Gamalt er nafnið, hann er fyrsti prentarinn, sem verið hefur í Danmörku.“

„Já, hann er okkar fyrsti prentari,“ sagði maðurinn.

Svona fór nú samtalið allvel. Einn af þessum góðu borgurum, sem við voru, fór að tala um drepsóttina miklu og átti við þá, sem geisaði 1494, en jústisráðið hélt það væri kólera, og gekk þeim sæmilega vel að tala um það. Það lá svo nærri að minnast á víkinga-ófriðinn 1490, að hann hlaut að bera í tal. Kváðu þeir enska víkinga hafa tekið skipin í höfninni, og jústisráðið, sem hafði þaulkynnt sér viðburðina 1801, gat prýðilega tekið í strenginn með þeim að úthúða Englendingum. Hitt viðtalið fór ekki nærri eins vel. Alltaf öðru hverju sló eitthvað út í fyrir þeim og brá þá til ankannalegs orðalags. Baccalaureus var helst of fáfróður, og það sem jústisráðið sagði, þó ekki væri nema svona um daginn og veginn, þótti hinum alltof háfleygt. Þeir horfðu hvor á annan, og þegar í harðbakka sló, talaði Baccalaureus latínu, því þá hélt hann, að hann skildist betur, en það dugði samt ekki til.

„Hvað gengur að yður?“ sagði veitingakonan og þreif í ermi jústisráðsins. Rankaði hann þá við sér, því meðan á samtalinu stóð, hafði hann steingleymt öllu, sem á undan var farið.

„Drottinn minn! hvar er ég?“ sagði hann og bráðsundlaði, þegar hann hugsaði út í það.

„‚Klaret' skulum við drekka, mjöð og Brimabjór,” kallaði einn af gestunum, „og þér skuluð drekka með okkur.“

Þá komu inn tvær drósir, og var önnur þeirra með tvílita húfu á höfði. Þær helltu á og hneigðu sig. Jústisráðinu rann kalt vatn milli skinns og hörunds.

„Hvað er þetta? Hvað er þetta?“ sagði hann, en honum var nauðugur einn kostur að drekka með þeim. Tóku þeir allóþyrmilega á veslings manninum, sem var utan við sig af örvæntingu, og er einn þeirra sagði, að hann væri ölvaður, þá efaði hann síst, að svo væri, og beiddi þá fyrir hvern mun að útvega sér leigukerru. En þá héldu þeir, að hann mælti á rússnesku.

Aldrei áður hafði hann lent í jafn óvönduðum og ruddalegum félagsskap. „Menn skyldu ætla, að landið væri horfið aftur til heiðni,“ hugsaði hann með sjálfum sér. „Þetta er sú skelfilegasta stund, sem ég hef lifað á ævi minni,“ en í sama bili datt honum ráð í hug, og það var að beygja sig niður undir borðið, skríða út að dyrunum og reyna svo að komast út. Það gerði hann, en þegar hann var við þröskuldinn, þá sáu hinir, hvað hann ætlaði sér, og þrifu í fætur honum, en þá smokkuðust af honum utanhafnarskórnir til allrar hamingju, og var þá öllum töfrunum lokið.

Nú sér jústisráðið skærtlogandi ljósker fyrir framan sig og bak við ljóskerið stórt hús. Hann kannaðist bæði við það og næstu húsin og sá, að þetta var Austurgata, eins og við allir þekkjum hana. Hann lá á götunni með fæturna inn að porti einu, og rétt andspænis húkti næturvörðurinn sofandi.

„Guð minn góður,“ sagði hann, „hef ég þá legið hér á

götunni og allt þetta borið fyrir mig í draumi? Já, þetta er Austurgata með blessaða birtuna og fjölbreytnina. Ákaflega hefur hún svifið á mig þessi púnskolla, fyrr má nú vera.“

Svo sem tveim mínútum síðar var hann sestur upp í leigukerru og ók út á Kristjánshöfn. Hann hugsaði um þá neyð og angist, sem nú var afstaðin, og lofaði af hjarta öld vora með hennar sæla veruleika. Sá veruleiki fannst honum þó, þrátt fyrir alla annmarkana, stórum betri en hinn, sem hann fyrir skemmstu hafði reynt og prófað, og var það skynsamlega hugsað af jústisráðinu.

III. Ævintýri næturvarðarins

„Þarna liggja þá utanhafnarskór,“ segir næturvörðurinn. „Hann á þá víst, lautinantinn, sem býr þarna efra. Þeir liggja rétt við portið.“

Næturvörðurinn var ráðvandur og mundi því hafa verið næst skapi að hringja að dyrum, því ljós var enn hjá lautinantinum, en hann vildi ekki vekja hitt fólkið í húsinu og þess vegna sleppti hann því.

„Svona skór eru víst hlýir að hafa á fótum,“ sagði hann; „mjúkt er í þeim leðrið.“ Hann var óðara búinn að setja þá upp. „Undarlega er því hagað í þessum heimi. Nú gæti hann verið háttaður niður í gott rúm, en það er nú rétt svo sem! Þarna er hann að spígspora um gólfið aftur og fram. Hann á hvorki konu né börn. Á hverju kvöldi er hann í boði; ég vildi óska, að ég væri orðinn að honum, þá væri ég sæll maður.“

Í því hann sagði fram ósk sína, varð hún að áhrínsorði fyrir töframátt utanhafnarskónna. Næturvörðurinn breyttist í lautinantinn bæði að ytra hætti og innri veru. Þarna stóð hann uppi í herberginu og hélt á dálitlu rósrauðu pappírsblaði, með árituðu kvæði. Lautinantinn hafði ort það sjálfur, því hver er það, sem ekki einhvern tíma á ævinni hefur átt sér skáldlega stund, og setji maður hugsunina á pappírinn, þá er hún orðin að kvæði. blaðinu stóð þetta skrifað:

„Ó, væri' eg ríkur,“ oft þess óska' eg réð,

Vart álnarlangur sveinn með bernsku geð,

Ó, væri' eg það, þá yrði' eg „offiséri“

og uppdubbaður mér á hæli sneri;

Sú tíðin kom, að eg varð offiséri, –

Þó lifði' eg snauður, lítt sá gæða vottinn,

Mér líkn bjó Drottinn.

Eitt kvöld í æsku sat mér smámey hjá,

Hún sjö var ára og blítt mig kyssti þá.

Af sögum átti' eg auð og ævintýrum,

En ekki hót af gulli og málmi dýrum.

Hin litla sinnti ei utan ævintýrum.

En snauðum var mér ástar auður sprottinn,

Það einn veit Drottinn.

Ó, væri' eg ríkur, ósk sú dvínar ei.

Það unga barnið nú er vaxin mey,

Og hún er gædd með andans auð og mildi, –

Ef ævintýri hjarta míns hún skildi,

Þá hugsast gæti', að mér hún sýndi mildi, –

En snauður, hljóður hryggðar ber ég vottinn,

Svo helst vill Drottinn.

Ef frið og ró ég hefði' í hyggju-stað,

Ég harma mína' ei skráði á þetta blað.

Þú kærust mey! sem kætti' eg fyrr með sögum,

Les kvæðisblaðið mitt frá æskudögum,

Og settu það í röð með raunasögum.

Ég bý við fátækt, braut er þyrnum sprottin,

Þig blessi Drottinn!

Já, þess konar vísur yrkir maður, þegar maður er ástfanginn, en hygginn maður lætur ekki prenta þær. Lautinant, ást og féskortur, það er þríhyrningur, eða sem eins vel mætti segja: það er helmingurinn af hinum sundurbrotna teningi lukkunnar. Það fann lautinantinn líka fullgjörla og grúfði því höfuðið upp við gluggasprotann og stundi þungan.

„Fátæki næturvörðurinn úti á götunni er miklu farsælli en ég. Hann veit ekki, hve sárt er að þreyja það, sem ég fer á mis við. Hann á heimili, konu og börn, sem gráta með honum í sorginni og gleðjast með honum í gleðinni. Ó, sælli væri ég en ég er, ef ég væri orðinn að honum, því hann er miklu lánsamari en ég.“

Í sama vetfangi var næturvörðurinn aftur orðinn að næturverði, því það var fyrir kraft töfraskónna, sem hann hafði breyst í lautinantinn, en, svo sem fyrr er getið, var hann miklu síður ánægður í þeim ham og vildi eftir allt saman helst vera það, sem hann í raun réttri var. Næturvörðurinn var þá aftur næturvörður.

„Tarna var ljóti draumurinn,“ sagði hann, „en skringilegur var hann. Ég þóttist vera lautinant þarna efra, en það var síður en svo, að það væri ánægjulegt. Ég saknaði konunnar og barnanna, sem ætla að kæfa mig í kossagangi.“

Nú sat hann aftur og dró ýsur. Draumurinn gat ekki almennilega liðið úr huga hans. Hann var ennþá með utanhafnarskóna á fótunum. Stjarna hrapaði á himninum.

„Þarna fór þessi,“ sagði hann, „nóg er samt eftir. Mér mundi annars þykja gaman, ef ég gæti virt þessi kríli dálítið betur fyrir mér, einkum tunglið, því það þarf þó ekki að gloprast milli handanna á manni. Þegar við deyjum, sagði stúdentinn, sem konan mín þvær af nærfötin, þá fljúgum við frá einni stjörnu til annarrar. Það er auðvitað skreytni, en gæti samt verið nógu skemmtilegt. Ég vildi ég gæti hoppað þangað upp sem allra snöggvast, þá mætti kroppurinn gjarnan verða eftir hér á tröppunum.“

Það er sumt, sem maður verður að vera sérlega varkár með að láta sér um munn fara, en ennþá varkárari verður maður að vera, þegar maður hefur gæfuskóna á fótum sér. Heyrið nú og takið eftir, hvernig fór fyrir næturverðinum.

Að því er snertir okkur mennina, þá þekkjum við nálega allir flýtinn, þegar farið er með eimknúnum farartækjum. Við höfum reynt það annaðhvort á járnbrautum eða skipum, sem fara yfir sjóinn. En sá flughraði er eins og lullgangur letimagans eða skrið snigilsins í samanburði við hraða ljóssins. Það flýgur nítján-milljón-sinnum fljótara en besti veðhlaupahestur, en samt er rafmagnið ennþá fljótara. Dauðinn er rafmagnshögg, sem við fáum í hjartað, og sálin flýgur á rafmagnsvængjum, þegar hún er orðin laus. Sólarljósið er átta mínútur og nokkrar sekúndur að fara vegalengd, sem svarar rúmum níutíu og tveim milljónum mílna, en með hraðpósti rafmagnsins þarf sálin ennþá færri mínútur til slíkrar flugfarar. Fyrir hana er bilið milli hnattanna ekki stærra en bilið er í sömu borginni á milli vor og húsa vina vorra, enda þó skammt sé á milli. En þetta rafmagnshögg dregur að öðru leyti þann dilk á eftir sér, að við missum af notkun líkamans hér á jörðu, nema ef svo skyldi vera, að við hefðum gæfuskóna á fótunum, eins og næturvörðurinn hafði að þessu sinni.

Næturvörðurinn var ekki nema fáeinar sekúndur að komast þessar tvö hundruð og fjörutíu þúsundir mílna upp í tunglið. Það er, svo sem kunnugt mun vera, gert af miklu léttara efni en jörð vor, og er, að heita má, mjúkt sem nýfallinn snjór. Hann var staddur í einu af hinum stóru hringfjöllum, sem oss eru kunnug af hinu stóra tunglkorti dr. Mädlers. Að innanverðu gekk hringfjallið snarbratt niður í gíg, hálfa mílu vegar. Þar niðri lá borg, og var hún til að sjá eins og eggjakaka í vatnsglasi, svo mjúkt var efnið, og voru af því gerðir hjálmþaktir turnar og seglmyndaðar loftsvalir. Var það allt gagnsætt og svipaði til og frá í tæru loftinu, en jörð vor sveimaði þar uppi yfir eins og heljarmikil eldrauð kúla.

Hann sá þar fjöldamargar verur, og voru þær víst allar það, sem vér köllum manneskjur, en þó allt öðruvísi í hátt en vér. Þær höfðu líka tungumál fyrir sig, en enginn getur ætlast til, að sál næturvarðarins skildi það. Hún skildi það nú samt engu að síður.

Sál næturvarðarins skildi mjög vel mál tunglbúanna. Þeir áttu orðastað um jörð vora, og drógu þeir í efa, að hún gæti verið byggð, kváðu þeir loftið þar vera þykkara en svo, að nokkur skyni gædd tunglskepna gæti haldist þar við. Þeir héldu því fram, að tunglið eitt gæti verið hæfur bústaður fyrir lifandi verur. Tunglið væri hinn eiginlegi heimshnöttur, þar sem hið gamla hnattfólk ætti heima.

En látum oss nú hverfa ofan í Austurgötu aftur og forvitnast um, hvernig líkama næturvarðarins líður.

Hann sat líflaus á tröppunni, gaddastafurinn var dottinn úr hendi hans og augun störðu upp í tunglið eftir sálinni, sem var á sveimi þar efra.

„Hvað er framorðið, næturvörður?“ sagði einhver, sem fram hjá gekk. En þegar nú ekki var þesslegt, að næturvörðurinn svaraði, þá gaf maðurinn honum selbita á nefið, og þurfti ekki meira. Líkaminn missti jafnvægið og lá þarna endilangur. Maðurinn var örendur. Hinn, sem selbitann gaf, varð dauðhræddur. Næturvörðurinn var dauður og ekkert lífsmark með honum. Það var sagt til um það og um það talað, og með morgninum var farið með líkið út á spítala.

Nú hefði það getað orðið fremur skopleg rekistefna fyrir sálina, ef hún hefði komið aftur, og að öllum líkindum leitað að líkamanum í Austurgötu, en ekki fundið hann. Hefði hún þá sennilega þotið fyrst upp í lögreglustofuna og því næst í skrifstofu auglýsingablaðsins til þess að láta lýsa eftir honum meðal týndra eða horfinna muna, og að lokum farið út á spítalann. En við getum huggað okkur við það, að þá er sálin ráðsnjöllust, er hún spilar upp á eigin spýtur. Það er líkaminn, sem gerir hana heimska.

Það var nú, eins og fyrr er getið, farið með líkama næturvarðarins á spítalann, og var hann látinn inn í hreinsunarstofuna. Þar varð mönnum auðvitað fyrst fyrir að taka af honum utanhafnarskóna, og þá hlaut sálin að koma aftur. Hún tók óðara strikið beina leið til líkamans, og á sama augabragði færðist aftur líf í manninn. Hann sagði, að þetta væri sú skelfilegasta nótt, sem hann hefði lifað, og þó sér væri boðin heil spesía, þá vildi hann ekki hafa slíkar ógnir í annað sinn, en nú væri það, sem betur færi, afstaðið.

Sama dag var hann aftur útskrifaður af spítalanum. En utanhafnarskórnir urðu þar eftir.

IV. Eitt höfuðatriði.

Mjög svo óvenjulegt ferðalag

Hver Kaupmannahafnarbúi veit, hvernig hagar til, þar sem gengið er inn í Friðriks-spítala, en með því að líklegt er, að sumir, sem ekki eru Kaupmannahafnarbúar, lesi sögu þessa, þá verðum vér að lýsa því í fáum orðum.

Milli spítalans og götunnar eru æðiháar járngrindur með digrum járnstöngum og er svo mikið bil á milli stanganna, að orð leikur á, að einkar grannir kandídatar hafi getað troðið sér þar út um til að heimsækja kunningjana í borginni. Sá partur líkamans, sem erfiðast veitti að koma út um grindurnar, var höfuðið, svo að þeir urðu best farnir, sem höfuðminnstir voru. Þessi inngangur nægir.

Einn af hinum ungu kandídötum í læknisfræði, sem var æði höfuðstór, átti að gegna varðþjónustu þetta kvöld. Það var hellirigning. En þó þetta tvennt stæði í vegi, þá vildi hann samt fyrir hvern mun komast út, þó ekki væri meira en fjórðung stundar. Honum fannst óþarfi að láta dyravörðinn vita um það, úr því að kostur væri að smjúga út um járngrindurnar. Þarna lágu utanhafnarskórnir, sem næturvörðurinn hafði gleymt, og kom honum síst til hugar, að það væru gæfuskór, en honum sýndist, að þeir gætu komið í góðar þarfir í svona veðri, og því, setti hann þá upp. Var nú um að gera að geta troðið sér út um grindurnar. En það hafði hann aldrei reynt áður. Þarna stóð hann nú.

„Guð gæfi að ég kæmi út höfðinu,“ sagði hann, og óðara smaug það leikandi, þó stórt væri, út á milli grindanna. Gæfuskórnir sáu um það. En nú átti búkurinn að komast út með, en þá stóð hann þarna og komst hvergi.

„Æ, hver skrambinn!“ sagði hann, „ég er of digur. Ég hélt það mundi ganga verst með höfuðið. Ég kemst ekki í gegnum.”

Nú ætlaði hann að kippa aftur höfðinu, en það tókst ekki. Hann gat hreyft hálsinn, en það var líka allt og sumt. Fyrst varð honum það, að hann reiddist, en næst var það, að honum féllst alveg hugur. Gæfuskórnir höfðu komið honum í hræðilegan bobba, og til allrar óhamingju hugkvæmdist honum ekki að óska sér lausum. Hann braust um og komst ekki úr sporunum. Regnið helltist niður úr loftinu og engin hræða sást á götunni. Hann gat ekki náð til að hringja portbjöllunni. Hvernig átti hann að losna? Hann sá í hendi sér, að hér mundi hann verða að standa til morguns. Þá mundi verða að senda eftir smið til að sverfa í sundur járnstengurnar, en það tæki tíma. Allir drengirnir í skólanum andspænis mundu þjóta upp til handa og fóta og múgur og margmenni flykkjast að úr Nýbúðum til að horfa á hann, þar sem hann stæði í gapastokknum, og mundi verða gríðar mikill aðsúgur. „Ú! blóðið stígur mér til höfuðsins, svo ég hlýt að verða vitlaus. Ó, að ég væri aftur orðinn laus, þá vona ég, það liði frá.“

Þetta hefði hann átt að segja dálítið fyrr, en varla voru orðin töluð fyrr en höfuðið losnaði, og rauk hann þá inn aftur, ringlaður og ærður af ofboðshræðslu þeirri, sem gæfuskórnir höfðu bakað honum.

En ekki skulum við ætla, að allt hafi verið þar með búið. Vont var þetta, en verra kom á eftir.

Nóttin leið og næsti dagur, en ekki var sent eftir utanhafnarskónum.

Um kvöldið átti að leika í minni-háttar leikhúsi nokkru. Húsið var troðfullt, og á meðal áhorfendanna var læknirinn ungi frá spítalanum, og var svo að sjá, sem hann væri búinn að gleyma næturævintýri sínu. Hann hafði á fótum utanhafnarskóna, því þeir höfðu ekki verið sóttir, og kom sér einmitt vel fyrir hann að nota þá nú, því blautt var á götunum. Í leikhúsinu var lesið upp nýtt kvæði. Það hét: „Gleraugun hennar móðursystur minnar.“ Það voru skrítin gleraugu, því þeim fylgdi sú náttúra, að ef maður setti þau upp og sat frammi fyrir miklum mannsöfnuði, þá voru manneskjurnar ásýndum eins og málspil og mátti sjá af þeim um allt, sem verða mundi á næsta ári.

Þetta hugsaði hann mikið um og mundi hann gjarnan hafa viljað eignast slík gleraugu. Væru þau réttilega notuð, gæti maður ef til vill horft beint inn í hjörtu manna, og það var, að því er honum þótti, fróðlegra heldur en að sjá, hvað gerast mundi á næsta ári. Það fengi maður að vita, hvort sem væri, en hitt ekki. „Ég hugsa mér nú alla röðina fremst á bekknum, menn og konur. – Gæti maður horft beint inn í hjörtu þeirra, þá hlyti þar að verða op. Það yrði eins og nokkurs konar varningsbúð. Og það veit hamingjan, að þá skyldu augu mín fara í búðir. Hjá kvensunni þarna mundi ég hitta fyrir stóra búð með tískuvarningi. Hjá hinni þarna væri búðin tóm. Veitti samt ekki af að ræsta hana innan. En svo mundu líka vera þarfavörubúðir. O, jæja!“ sagði hann mæðilega, „ég þekki eina. Í henni er allt þarft, en það er komin í hana búðarsveinn, og hann er eini óþarfinn, sem í búðinni er. Úr einni búð eða annarri kynni að verða kallað: „Viljið þér ekki gera svo vel að koma inn fyrir?“ Já, ég vildi ég gæti skroppið inn fyrir og runnið gegnum hjörtun eins og ofurlítil og lagleg hugrenning.“

Gæfuskórnir voru ekki seinir að gegna markorðinu. Ungi maðurinn herptist allur saman, og nú hófst óvenjulegt ferðalag í gegnum hjörtu áhorfendanna, er sátu í fremstu röð. Fyrsta hjartað, sem hann átti leið í gegnum, var kvenhjarta. Hann hélt nú þegar, að hann væri kominn á lækningastofuna, og væri staddur í því herberginu, þar sem gipseftirsteypur af skakkvöxnum mannslimum hanga á veggnum. En sá var munurinn, að á stofnuninni eru þær gerðar, þegar sjúklingurinn kemur inn, en hérna í hjartanu voru þær gerðar og geymdar, eftir að hinar góðu manneskjur voru farnar út. Það voru eftirsteypur af vinkonum, lýtum þeirra og brestum á sál og líkama, sem hér voru geymdar.

Brátt var hann kominn í annað kvenhjarta, og þótti honum, sem þar væri hann staddur í stórri, heilagri kirkju. Dúfa sakleysisins flögraði yfir háaltarinu. Feginn mundi hann hafa fleygt sér á kné, en hann varð að halda áfram og yfir í næsta hjarta. Hann heyrði samt ennþá orgelhljómana, og þótti honum sem hann væri orðinn nýr og betri maður og ekki þess óverður að koma í næsta helgidóminn, en sá helgidómur var þakherbergi nokkurt, sem var vistarvera sjúkrar móður. Það var fátæklegt, en inn um opinn gluggann streymdu ylgeislar guðs sólar. Yndisfagrar rósir kinkuðu til móðurinnar frá litlum trékassa á þakinu, og tveir himinbláir fuglar kváðu um barnslega gleði, en móðirin sjúka árnaði dóttur sinni blessunar af hæðum.

Nú skreið hann á fjórum fótum gegnum slátrarabúð, sem var eins full og í hana gat komist. Það var ket, eintómt ket, sem þar varð fyrir honum. Það var hjartað auðmanni nokkrum vel metnum.

Jafnharðan var hann kominn í hjarta konu hans. Það var gamalt og hrörlegt dúfnahús. Andlitsmynd mannsins var höfð fyrir vindhana, og var hann festur við dyrnar, svo að þær opnuðust og lokuðust allt eftir því, sem maðurinn snerist.

Því næst kom hann í spegla-herbergi, líkt því, sem er í Rósenborgarhöll, en speglarnir létu allt sýnast svo ótrúlega miklu stærra en það var í raun og veru. Á miðju gólfinu sat hið ómerkilega ég persónunnar, eins og Dalai-Lama, og var undrun slegið yfir því að horfa á sinn eigin mikilleika.

Því næst fannst honum hann vera kominn í þröngt nálahús fullt af oddmjóum nálum. „Það er víst hjartað í gamalli, ógiftri jómfrú,“ hefur hann mátt hugsa, en það var ekki svo, það var hjarta í ungum hermanni, sem sæmdur var mörgum heiðursmerkjum, enda var um hann sagt, að hann væri maður „með anda og hjarta.“

Veslings læknisfræðikandídatinn var alveg ærður, þegar hann kom úr seinasta hjartanu í röðinni. Hann gat ekki komið réttri skipan á hugsanir sínar. Hann hélt, að of sterkt ímyndunarafl hefði hlaupið með sig í gönur.

„Herra trúr,“ sagði hann andvarpandi, „það er víst í mér eitthvert geðveikis-upplag. Ég held ég sé að verða vitlaus. Það er líka ódæma hiti hérna inni. Blóðið stígur mér til höfuðsins.“ Og nú rankaði hann við ósköpunum, sem höfðu komið fyrir hann kvöldið áður, þegar hann varð fastur með höfuðið milli járnstanganna. „Þar hef ég víst fengið það. Það verður að takast í tíma. Rússneskt gufubað gæti víst verið gott við því. Ég vildi ég lægi þar strax núna á efstu hillunni!“

Og í sömu andránni lá hann á efstu hillu í gufubaðinu, – en hann lá þar í öllum fötunum, með stígvél og utanhafnarskó. Heitir vatnsdroparnir láku niður úr loftinu í andlit honum.

„Hú!“ sagði hann æpandi og æddi ofan til að fá sér steypubað. Baðþjónninn æpti líka upp yfir sig, þegar hann sá manninn þar inni alklæddan.

En ungi maðurinn hafði samt svo mikið ráð og rænu, að hann hvíslaði að honum: „Það er veðmál,“ en það varð honum þó fyrst fyrir, þegar hann var kominn í herbergi sitt, að hann fékk sér stóran spanskfluguplástur við hnakkann og annan við endilangt bakið, til að draga út vitleysuna.

Morguninn eftir var hann allur blóðrisa á bakinu. Það var allt og sumt, sem hann hafði grætt á gæfuskónum.

V. Skrifari skiptir hömum

Nú er þar til að taka, sem frá var horfið, að næturvörðurinn mundi vel eftir utanhafnarskónum, sem hann hafði fundið og farið með út í spítalann. Hann sótti þá, en með því að hvorki lautinantinn né nokkur maður annar í götunni vildi við þá kannast, voru þeir fengnir lögreglunni og afhentir í skrifstofu hennar.

„Þeir eru alveg eins og utanhafnarskórnir mínir,“ sagði einn af skrifurunum, um leið og hann skoðaði óskilaskóna og setti þá hjá sínum. „Það er jafnvel skóaraaugum ofvaxið að greina þá í sundur.“

„Hérna, skrifari góður!“ sagði þjónn, sem kom inn með einhver skjöl og fékk honum.

Skrifarinn sneri sér við og talaði við manninn, en þegar það var búið og hann virti fyrir sér skóna, var honum ómögulegt að átta sig á því, hvort það voru skórnir til hægri handar eða skórnir til vinstri handar, sem hann átti. „Það hljóta að vera þeir skórnir, sem votir eru,“ hugsaði hann með sér, en í því skjátlaðist honum, því það voru einmitt gæfuskórnir, – en hvers vegna skyldi annars ekki lögreglunni geta skjátlast eins og öðrum? Hann setti þá upp, stakk nokkru af skjölum í vasa sinn, en sum tók hann undir höndina. Hann átti að lesa þau yfir heima hjá sér og afskrifa þau. En núna hittist svo á, að þetta var á sunnudegi árdegis og veður gott. Hann hugði því, að hann mundi hafa gott af göngutúr út á Friðriksberg, og sneri svo á leið þangað.

Það var ekki unnt að hugsa sér meiri stillingar- og iðjumann en þetta ungmenni. Unnum vér honum því hjartanlega þessa litla göngutúrs, því heldur sem honum hlaut að verða mjög gott af honum ofan á alla kyrrsetuna. Gekk hann nú fyrst í stað alveg hugsunarlaus áfram, og gafst því utanhafnarskónum ekkert tækifæri til að sýna töframátt sinn.

Í trjágöngunum mætti hann kunningja sínum, ungu skáldi, og sagði skáldið honum, að daginn eftir mundi það leggja af stað í sumarferðir sínar.

„Jæja, svo þér ætlið að leggja af stað ennþá einu sinni!“ sagði skrifarinn. „Það má segja, að þér eruð sæll maður, að vera svona frjáls. Þér getið flogið hvert á land, sem þér viljið, en við hinir erum hlekkjaðir um fótinn.“

„En hlekkjaðir fastir við brauðtréð,“ svaraði skáldið. „Þér þurfið ekki að bera áhyggju fyrir morgundeginum, og ef þér verðið gamall, þá komist þér á eftirlaun.“

„Betra eigið þér nú samt,“ sagði skrifarinn, „að geta setið við að yrkja. Þér fáið þægðarorð úr hverju horni og svo eruð þér alls engum háður. Þér ættuð að reyna, hvernig það er að sitja í réttinum og mæðast yfir þessari hversdagslegu málatuggu.“

Skáldið hristi höfuðið og skrifarinn hristi líka höfuðið. Hvor um sig hafði sína skoðun og svo skildu þeir.

„Undarleg kynslóð eru þau, þessi skáld,“ sagði skrifarinn, „gaman þætti mér að reyna að komast í þann eðlisham og verða sjálfur að skáldi. Ég er viss um, að ég mundi ekki yrkja önnur eins væluljóð og hinir. Þetta er vordagur eins og hann á að vera fyrir skáld. Loftið er svo óvenjulega bjart, skýin svo falleg og ilmurinn svo mikill af öllu hinu græna. Já, í mörg ár hef ég ekki fundið til þess eins vel og á þessari stund.“

Við skiljum nú þegar, að maðurinn er orðinn skáld, en ekki reyndar svo mikið beri á, – því heimskulegt er það að hugsa sér skáldin öðruvísi gerð en aðra menn. Meðal annarra manna geta þeir verið, sem miklu skáldlegri eru að eðlisupplagi en margt viðurkennt stórskáld. Munurinn verður aðeins sá, að skáldið er minnisbetra í andlegum efnum. Það getur haldið hugmyndinni og tilfinningunni, þangað til hún er skýrt og greinilega framsett í orðum, það geta hinir ekki. En að fara úr hversdagseðlinu yfir í skáldeðlið, það er þó alténd yfirför, og nú hafði sú yfirför auðnast skrifaranum.

„Ó, sá indæli ilmur!“ sagði hann, „hann minnir mig á fjólurnar hjá henni Lónu föðursystur minni. Já, þá var ég lítill drengur. Um það hef ég ekki hugsað langa lengi. Góða gamla systir! hún bjó þarna hinum megin, að baka til við Kaupmannahöllina.[16] Hún átti allténd einhvern kvist, eða svo sem tvo afgræðinga, í vatni, hvað mikil sem vetrarharkan var. Ilminn lagði af fjólunum, en ég var með koparskildinga, sem ég hitaði og þrýsti á frosnar rúðurnar og bjó mér svo til gægjugöt. Þar hafði ég gott útsýni. Fyrir utan lágu skipin innifrosin í „kanalnum“, og voru menn allir gengnir af þeim. Ein gargandi kráka var öll skipshöfnin. En svo þegar vorið andaði yfir, þá var nóg að gera. Ísinn söguðu menn sundur með söng og húrra-ópi, skipin voru bikuð og útbúin með reiða og seglum og héldu síðan til annarra landa. Ég hef kúrt hér og verð að kúra hér alltaf, verð að sitja alla daga á lögregluskrifstofunni og sjá aðra taka vegabréf til utanferða. Þetta er mitt hlutskipti. Ó, já!“ sagði hann andvarpandi og þagnaði allt í einu. – „Hvernig er mér varið? svona hef ég aldrei hugsað eða fundið til. Það hlýtur að koma af vorloftinu. Það er bæði kvíðakennd og þægileg tilfinning.“ Hann þreif niður í vasann til skjalanna. „Þessi hérna fá mér annað til að hugsa um,“ sagði hann og renndi augunum yfir fyrsta blaðið og las það, sem á því stóð, en það var: Frú Sigbrít, frumsaminn sorgarleikur í fimm þáttum. „Hvað er þetta?“ sagði hann, „og það er höndin mín á því. Hef ég samið þennan sorgarleik? „Gletturnar á borgarveggnum eða Kóngsbænadagurinn, ljóðsöngvaleikur.“ – En hvar hef ég náð í hann? Það hefur einhver laumað þessu í vasa minn; hérna er þá bréf;“ já, það var nú frá leikhúss-stjórninni. Leikritunum var hafnað, og bréfið var alls ekki kurteislega orðað. – „Humm, humm!“ sagði skrifarinn og settist á bekk. Hugurinn reikaði víða, hjartað var klökkt. Hann greip ósjálfrátt eitt af blómunum, sem næst voru. Það var algeng murusóley. Það, sem grasafræðingarnir segja oss í mörgum fyrirlestrum, það birti hún á einni mínútu. Hún skýrði frá krafti sólarljóssins, sem þandi út blöðin fíngerðu og þrýsti þeim til að ilma. Þá hugsaði hann til lífsbaráttunnar, sem eins að sínu leyti vekur tilfinningarnar í brjósti voru. Loftið og ljósið voru biðlar blómsins, en ljósið var sá biðillinn, sem það mat meira. Eftir ljósinu sneri það sér, og þegar það hvarf, þá lagði það saman blöðin og sofnaði, en loftið vafði það í faðmi sínum. „Það er ljósið, sem prýðir mig,“ sagði blómið. „En það er loftið, sem gefur þér andardráttinn,“ hvíslaði skáldröddin.

Allskammt frá stóð drengur og lamdi stafnum niður í moruga vatnsgryfju og skvettust vatnsdroparnir upp á milli greinanna. Fór þá skrifarinn að hugsa um þær milljónir smádýra, sem þannig var þeytt upp í háa loft, því eftir stærð þeirra var hæðin svo mikil, að þetta hlaut að vera hið sama fyrir þau eins og ef okkur væri hvirflað hátt upp yfir skýin. Þegar skrifarinn hugleiddi þetta og breytinguna jafnframt, sem orðin var á honum, þá brosti hann og sagði við sjálfan sig: „Ég er sofandi og mig er að dreyma þetta. Samt er það stórmerkilegt. En hvað mann getur dreymt náttúrlega, þó maður viti með sjálfum sér, að það er einber draumur! Ég vildi ég gæti munað það í fyrramálið, þegar ég vakna. Nú finnst mér ég vera óvenjulega vel fyrirkallaður. Ég hef svo ljóst yfirlit yfir allt. Það er eins og mér sé allt í augum uppi, en ég er handviss um, að ef ég man nokkuð af því á morgun, þá er það bull, og hefur líkt komið fyrir mig áður. Svona er allt hið viturlega og ágæta, sem maður heyrir og sér í draumi, – það er eins og gullið álfafólksins. Meðan maður að taka við því, er það fagurt og dýrðlegt, en þegar það er skoðað við dagsbirtuna, þá er það ekki annað en steinar og visin laufblöð. Æ,“ sagði hann raunalega og leit til fuglanna syngjandi, sem hoppuðu glaðir og ánægðir af einni greininni á aðra, „þeim líður miklu betur en mér. Að geta flogið – það er ágætis íþrótt, og er sá sæll, sem hún er meðsköpuð. Ef það væri nokkuð, sem ég gæti breyst í, þá vildi ég óska mér, að ég yrði að ofurlitlum lævirkja.“

Í sama vetfangi skruppu kjóllöf og ermar saman í vængi, fötin urðu að fiðurham og utanhafnarskórnir að klóm. Hann fann það ofurvel og hló innanbrjósts. „Hana!“ hugsaði hann, „nú sé ég best, hvort mig er ekki að dreyma. En aldrei hefur mig dreymt jafn-hlægilega að undanförnu.“ Og hann flaug upp í grænt trjálimið og söng, en það var engin skáldleg andagift í söngnum, því skáldeðlið var farið. Það var með utanhafnarskóna eins og hvern þann, sem gerir eitthvað að marki duglega, að þeir gerðu ekki nema eitt í senn. Skrifarinn vildi verða skáld, og það varð hann. Nú vildi hann vera dálítill fugl, og þegar hann varð það, þá var hinni atgervinni lokið.

„Tarna er afbragð,“ sagði hann, „á daginn sit ég á lögregluskrifstofunni yfir mikilvægum málskjölum, en á nóttunni get ég látið mig dreyma, að ég sé að fljúga til og frá um Friðriksbergsgarð í lævirkjalíki. Það væri sannarlega tilvalið yrkisefni í alþýðlegan gamanleik.“

Nú flaug hann aftur niður í grasið, kinkaði kollinum til allra hliða og fiðraði með nefinu við iðandi grasstráin, sem voru svo löng, að í samanburði við það, hvað hann sjálfur var orðinn lítill, þóttu honum þau að sínu leyti eins stórgerð og greinarnar á pálmaviðunum, sem vaxa í Norður-Afríku.

Þetta var ekki nema í svip, því jafnharðan varð kolniðamyrkur í kringum hann. Honum þótti sem einhverju gríðarstóru væri fleygt yfir sig. Þetta var þá stór húfa, sem drengur einn frá Nýbúðum dembdi ofan yfir hann. Þá kom inn hönd og þreif um bak og vængi skrifarans, svo hann tísti við. Í fyrsta ofboðinu kallaði hann hátt: „Þinn ósvífni strákhvolpur! ég er lögregluembættismaður.“ En það lét í eyrum drengsins eins og „pí, pí, pí.“ Drengurinn sló hægt á nef fuglsins og fór leiðar sinnar.

Í trjágöngunum mætti hann tveimur skólasveinum. Þeir keyptu af honum fuglinn fyrir átta skildinga. Komst svo skrifarinn upp úr því til Kaupmannahafnar og lenti þar á heimili nokkru í Gautagötunni.[17]

„Það er, sem betur fer, að mig er að dreyma,“ sagði skrifarinn, „það veit hamingjan, að annars mundi ég reiðast. Fyrst var ég skáld, nú er ég lævirki. Já, það var einmitt skáldeðlið, sem ummyndaði mig í þennan smáfugl. En það er þó neyðarlegur skolli, helst þegar maður kemst í stráka hendur. Bara ég vissi, hvað úr þessu öllu á að verða.“

Drengirnir fóru með hann inn í mjög fallegt herbergi. Þar tók á móti þeim frú nokkur feitlagin og brosleit, en henni fannst fátt um, þegar þeir komu inn til hennar með þennan algenga útifugl, því svo titlaði hún lævirkjann. Hún sagði samt, að það yrði þá svo að vera, rétt í dag, og urðu þeir að láta hann inn í tóma fuglabúrið, sem stóð út við gluggann; „kannski Poppadrengnum þyki gaman að því,“ bætti hún við og leit glottandi til grænfiðraðs páfagauks, sem rólaði kotroskinn í sveig sínum innan í skrautlegu messingbúri. „Það er afmælisdagur Poppa-drengs í dag,“ sagði frúin, „þess vegna er útifuglsgreyið komið til að færa honum hamingjuóskir sínar.“

Poppi svaraði ekki nokkru orði, en rólaði sér með hefðarþótta fram og aftur. Þar á móti tók fallegur kanarífugl að syngja við raust. Hann var nýkominn í þennan stað úr sínum hlýju og ilmríku átthögum. Hafði verið fluttur þaðan á síðastliðnu sumri.

„Hljóðabelgur!“ sagði hún og fleygði hvítum vasaklút yfir búrið.

„Pí, pí, pí! tarna var ljóti snjógangurinn,“ tísti fuglinn og eftir þann tísting þagnaði hann.

En skrifarinn eða útifuglinn, eins og frúin kallaði hann, var látinn í lítið búr sem næst kanarífuglinum og ekki langt frá páfagauknum. Eina setningin, sem Poppi gat bablað, var þessi: „Nei, látum okkur nú vera menn!“ og kom hún oft hlægilega við. Allt hitt, sem hann gargaði úr sér, var jafn óskiljanlegt sem kliður kanarífuglsins, nema fyrir skrifarann, sem nú var sjálfur fugl og skildi því félaga sína einkar vel.

„Ég flaug undir pálmanum græna og blómhlaðna möndlutrénu,“ söng kanarífuglinn. „Ég flaug með bræðrum mínum og systrum yfir blómin skrautlegu og stöðuvatnið glerskæra, þar sem plönturnar iðuðu á botninum. Ég sá líka marga fallega páfagauka, sem sögðu skemmtilegustu sögur, bæði langar og margar.“

„Það voru villifuglar,“ ansaði páfagaukurinn, „þeir voru menntunarlausir. Nei, látum oss nú vera menn. – Því hlærðu ekki? Þegar frúin og allt aðkomufólkið hlær að því, þá getur þú hlegið líka. Það er stór vöntun að geta ekki fundið púðrið í því, sem er skrítilegt og skemmtilegt. Nei, látum oss nú vera menn!“

„Ó, manstu eftir fallegu stúlkunum, sem dönsuðu undir útþanda tjaldinu hjá blómskrýddu trjánum? Manstu eftir sætu ávöxtunum og manstu, hvað safinn var svalandi í villijurtunum?“

„Víst man ég það,“ svaraði páfagaukurinn, „en hérna líður mér miklu betur; mataræðið er gott og atlætið ástúðlegt. Ég veit, að ég er gáfufugl, og meira heimta ég ekki. Látum oss nú vera menn. Þú hefur skáldlega andagift, eins og þeir komast að orði, en ég hef grundaða þekkingu og er bráðfyndinn. Þú hefur þessa fljúgandi andans gáfu, en stillinguna vantar. Þú rífur þig upp úr öllu valdi í þessum háu náttúrutónum, og þess vegna byrgir fólkið yfir þig. Slíkt býður það ekki mér, ég er dýrara verði keyptur en svo. Nefið mitt stóra gengur í augun á fólki, og ég get slegið fram hnittiyrðum. Nei, látum oss nú vera menn!“

„Ó, mitt hlýja, blómlega ættarland,“ söng kanarífuglinn, „ég vil kveða um trén þín dökkgrænu og lognmildu vogana þína, þar sem greinarnar kyssa glæfagran sjávarflötinn. Ég vil kveða um fögnuð minna blikfríðu bræðra og systra, þar sem „jurtalindir öræfanna“[18] gróa.“

„Æ, þagnaðu blessaður á þessum volæðis tónum,“ mælti páfagaukurinn. „Segðu eitthvað, sem maður getur hlegið að. Hláturinn er vottur þess, að maður stendur á hæsta stigi andans. Getur kannski hundur eða hestur hlegið? Nei, þeir geta grátið, – en að hlæja – það er ekki öðrum veitt en mönnunum.“ Og Poppi rak upp hlátur: „Ho, ho, ho!“ og bætti við eftir vanda: „Látum oss vera menn!“

„Þú þarna litli, grái fugl!“ sagði kanarífuglinn, „þú ert líka orðinn fangi. Það er víst kalt í skógunum þinum, en frelsi er þar samt. Það hefur gleymst að loka búrinu þínu. Efri glugginn stendur opinn. Fljúgðu, fljúgðu!“

Og það gerði skrifarinn og var í skyndi kominn út úr búrinu, en samstundis marraði í hurðinni að næsta herbergi, sem opin var í hálfa gátt, og inn kemur heimiliskötturinn, liðamjúkur með græn og glóandi augun, og ætlar að veiða hann. Kanarífuglinn flögraði í búrinu, páfagaukurinn bærði vængina og kallaði: „Látum oss vera menn!“ Skrifarinn var nær dauða en lífi af hræðslu og þaut út um gluggann yfir hús og stræti. Að lokum varð hann að hvíla sig dálítið.

Húsið, sem var andspænis, leist honum eitthvað vinalegt. Einn glugginn stóð opinn, og þar flaug hann inn. Þetta var þá herbergið hans sjálfs, og settist hann þar á borðið.

„Látum oss nú vera menn,“ sagði hann án þess að hugsa neitt um orðin. Hann hafði þau ósjálfrátt upp aftur eftir páfagauknum, en svo brá við, að í sömu andrá var hann skrifari, sem hann átti að sér, – en á borðinu sat hann.

„Guð hjálpi mér!“ sagði hann, „hvernig stendur á því, að ég er kominn hingað upp og hef sofnað hér út af? Mig dreymdi líka órólega. Eintómt bull og heimska var það reyndar frá upphafi til enda.“

VI. Það, sem best var af því, er gæfuskórnir höfðu að færa

Snemma morguninn eftir liggur skrifarinn í rúmi sínu. Ber þá einhver á dyrnar, og var það nábúi hans, sem var til húsa á sama lofti. Hann var stúdent og lærði til prestsskapar.

„Lánaðu mér utanhafnarskóna þína,“ sagði hann, „það er svo blautt í garðinum, en indælt sólskinsveður, mig langar að fara ofan og reykja mér eina pípu.“

Hann fékk utanhafnarskóna og var þegar kominn niður í garð. Eitt plómutré og eitt eplatré var í garðinum. Þó ekki sé stærri garður, þá þykir það ekki smáræðis hnoss í stórborgum.

Stúdentinn gekk fram og aftur í garðinum, og var þetta um miðjan morgun. Þá heyrist pósthorns blástur utan af stræti.

„Ó, að ferðast, ferðast,“ gall hann við, „það er þó sú mesta sæla í heiminum. Það er æðsta óskin mín. En langt yrði það að vera. Ég vildi sjá dýrðarlandið Sviss, ferðast um Ítalíu –.“

Það var eina bótin, að gæfuskórnir voru svo skjótvirkir, því annars hefði hann orðið alltof víðförull, bæði fyrir sjálfan sig og okkur hina. Hann ferðaðist. Hann var í miðju Svisslandi, en hann var með átta öðrum, og hafði honum verið holað niður innst í póstvagni. Honum var illt í höfði og hann fann til þreytu í hnakkanum. Blóðið var sigið niður í fætur hans, sem bólgnir voru af stígvélakreppu. Hann var á milli svefns og vöku. Í vasanum hægra megin hafði hann lánstrausts-skírteinið, en vegabréfið í þeim vasanum, sem var vinstra megin. – Innan á brjósti sér hafði hann nokkra gullpeninga, sem saumaðir voru inn í dálítinn skinnpung. Hvað lítið, sem hann dreymdi, þá þótti honum sem eitthvað af þessum dýrindum væri tapað. Hrökk hann því upp með óðagoti, og fyrsta hreyfing handarinnar var í þríhyrning frá hægri til vinstri og svo upp á brjóstið til þess að þreifa á sér og vita, hvort hann hefði muni sína enn. Regnhlífar, stafir og hattar rugguðust í netinu fyrir ofan hann og tóku að mestu fyrir útsýnina, en hún var undrafögur. Hann var að smágefa henni auga, um leið og hjartað í honum söng um það, sem að minnsta kosti eitt skáld, er vér þekkjum, hefur kveðið á Svisslandi, en ekki látið prenta, enn sem komið er:

Hér dýrðarsjón mesta menn fá séð,

er Montblanc við himin sést bera.

Ef aðeins í buddunni endist féð,

þá er hér himneskt að vera.

Mikilfengleg, alvarleg og dimmleit var öll náttúran kringum hann. Greniskógarnir sýndust eins og lyngrunnar uppi á hábjörgunum, sem gnæfðu upp í skýjaþokuna með tinda sína. Nú tók að snjóa og næddi kaldur gustur.

„Hú!“ sagði hann, „ég vildi við værum komnir hinum megin við Alpafjöllin, þá væri sól og sumar og þá væri ég búinn að fá peningana út á lánstrausts-skírteinið mitt. Ég er á glóðum með það, svo ég fæ ekki almennilega notið Svisslands. Ó, að ég væri kominn hinum megin!“

Og í sama bili var hann kominn hinum megin. Hann var kominn langt inn í Ítalíu milli Flórens og Rómaborgar. Trasímenus-vatnið blasti við í kvöldljómanum eins og skínandi gull á milli dimmblárra fjallanna. Á þessum stað, þar sem Hannibal vann sigur á Flaminíusi, þar fléttuðu nú vínteinungarnir saman grænu fingrunum sínum í sælum friði. Yndisfögur, hálfnakin börn sátu yfir hópkorni svartra svína við veginn undir þyrpingu ilmandi lárberjatrjáa. Ef vér gætum sýnt þetta á málverki eins og það var, mundi öllum verða á að segja: „Fagra Ítalía!“ en það sagði ekki guðfræðingurinn og ekki neinn af samferðamönnunum, er með honum óku.

Mý og eitraðar flugur sóttu á þá inni í vagninum. Það var til einskis, þó þeir tækju mýrtusgrein og lemdu í kringum sig, flugurnar bitu þá og stungu eftir sem áður. Enginn var sá í vagninum, er ekki væri bólginn og blóðugur af biti. Hestagreyin voru hræjum líkir. Flugurnar sátu á þeim í flekkjum, og það dugði ekki nema rétt í svipinn, að vagnmaðurinn fór ofan og skóf af þeim. Nú rann sólin, og lagði þá snöggan, en sárbitran, ískulda um alla náttúruna. Það var síður en svo, að það væri þægilegt, – en allt umhverfis færðist ljómandi fagurgrænn litblær á fjöllin og skýin, svo skær og skínandi, – já, farðu sjálfur og sjáðu það! – það er betra en að lesa lýsinguna á því. Það var dæmalaust, og það þótti ferðamönnunum líka, en maginn var tómur, líkaminn þreyttur og öll þeirra innsta hjartans löngun var að fá gistingarstað, en hvernig mundi nú ganga að fá hann? Eftir honum voru þeir miklu langeygðari en náttúrunni.

Vegurinn lá um olíuviðarskóg, og var líkast sem verið væri að aka innan um kræklótta pílviði á voru landi. Hér var nú gistihúsið og stóð á afskekktum stað. – Dálítill hópur bæklaðra aumingja, svo sem svarar tíu manns, hafði skipað sér fyrir framan húsið, og var hinn burðugasti í því liði að öllu útliti, eins og „elsti sonur hungursins, er náð hefur lögaldri,“ svo sem Marryat kveður að orði, hinir voru annað hvort blindir eða fótavisnir og skriðu á fjórum fótum, eða með úttaugaða handleggi og fingralausar hendur. Það var eymdin í sinni ræfilslegustu mynd. „Miskunn, herrar mínir!“ sögðu þeir og teygðu fram limina sjúka og bilaða. Veitingakonan sjálf var berfætt með ógreitt hárið og á óhreinum léreftsstakki einum klæða, og tók hún á móti gestunum. Dyrnar voru reyrðar aftur með snærum, og gólfið í herberginu var hálfupprifið tíglgólf. Leðurblökur flögruðu undir loftinu, og megn ódaunn var þar inni.

„Vill konan ekki gera svo vel að leggja á borðið fyrir okkur niðri í hesthúsinu?“ spurði einn af ferðamönnunum. „Þar veit maður þó, hverju maður andar að sér.“

Þá var lokið upp gluggum til þess að inn gæti komið dálítið af hreinu lofti, en áður en það kæmi, komu inn visnu handleggirnir með kveininu, sem aldrei linnti: „Miskunn, herrar góðir!“ Á veggina hafði mikið og margt verið skrifað, og af því var góður helmingurinn lastmæli um „hina indælu Ítalíu“.

Nú var matur á borð borinn og var þar til rétta vatnssúpa krydduð pipar og þrárri olíu. Þrá olía var einnig höfð saman við salatið. Skemmd egg og steiktir hanakambar voru viðhafnarréttirnir. Enda að víninu var óbragðskeimur. Það var sannkölluð meðalablanda.

Um nóttina var koffortunum hlaðið fyrir dyrnar, og hélt einn af ferðamönnunum vörð meðan hinir sváfu. Guðfræðingurinn hélt vörðinn. Þvílík bræla, sem þar var inni! mýið suðaði og beit, og aumingjarnir lágu fyrir utan og voluðu og kveinuðu upp úr svefni.

„Já, að ferðast,“ sagði guðfræðingurinn, „það gæti verið dáindis gott, ef maður hefði ekki neinn líkama að dragnast með. Ef svo væri, að líkaminn gæti hvílt sig, en andinn þar á móti flogið. Hvar sem ég kem, þá er einhver vöntun, sem þrengir að hjarta mínu. Það er eitthvað betra, sem ég vil fá, en augabragðs ánægjan. Já, eitthvað betra, – það besta, en hvar er það og hvað er það? Og í rauninni veit ég vel, hvað ég vil, ég vil ná sælutakmarkinu, því takmarki, sem sælast er allra.“

Í sömu andránni, sem hann hafði orðin talað, var hann kominn heim til sín. Héngu þar síð tjöld og hvít fyrir gluggum, og á miðju gólfi stóð svört líkkista, og í henni lá hann nú grafkyrr og svaf svefni dauðans. Hann hafði fengið óskina sína uppfyllta, líkaminn hvíldi sig, en andinn var að ferðast. Kallið engan sælan fyrr en hann er kominn í gröf sína, sagði Sólon. Hér sannaðist nú það spakmæli ennþá einu sinni.

Sérhvert lík er mannljón ódauðleikans, og ekki leysti heldur mannljónið hérna í svörtu kistunni úr því, sem maðurinn hafi ritað hjá sér tveim dögum áður, meðan hann var á lífi:

Þín þögn, ó dauði! geigvæn öllum er,

þín ilspor eru grafir, vígðar náum.

Skal himnastiginn hrapa undir mér?

Hvort rís ég aðeins upp í grafar stráum?

Oft heimi dylst hið þyngsta, er þel vort ber.

Þú, sem varst einn, uns hérvist þín réð dvína,

á hjarta þyngri mörg er mæðan hér

en moldin, sem menn varpa á kistu þína!

Tvær konur voru á gangi í herberginu. Vér þekkjum þær báðar, það var Sorgardísin og sendikona Gæfunnar. Þær lutu ofan að hinum framliðna.

„Líttu nú á,“ sagði Sorgin, „hvaða farsæld færðu skórnir þínir mannkyninu?“

„Þeim, sem hér blundar, færðu þeir þó að minnsta kosti varanlegt hnoss,“ svaraði Gleðin.

„Ó, nei!“ sagði Sorgin, „hann skildi við af sjálfsdáðum. Hann var ekki kallaður. Hans andlega þrek var ekki svo mikið, að hann hefði orku til að ná þeim hnossum annars heims, sem hann á að geta náð, eftir ákvörðun sinni. Ég ætla að auðsýna honum velgjörð.“

Og hún tók skóna af fótum hans. Þá var dauðasvefninn á enda, hann var endurlifnaður og reis á fætur. Sorgin hvarf og skórnir með henni. Hún hefur víst þóst vera réttur eigandi þeirra.

Sólargeislinn og fanginn

Vér stöndum á hausttíma á kastalavíggarðinum og horfum út á sjóinn, og eru þar fjöldamörg skip á siglingu. Vér horfum yfir til Svíastrandar hinum megin við sundið, þar sem hyllir undir hana í bjarma kvöldsólarinnar. Að baka til við oss er virkisbrekkan snarbrött og allt umhverfis oss eru stórvaxin tré, og gulnað laufið hrynur af greinunum, en fyrir neðan brekkuna standa skuggaleg hús með stauragirðingu í kring, og fyrir innan, þar sem varðmaðurinn spígsporar fram og aftur, er dimmt og þrengslalegt, en þó er enn dimmra í svartholinu með grindagluggunum fyrir. Þar fyrir innan sitja fjötraðir fangar, hinir verstu óbótamenn.

Einn geisli frá sólinni, sem er að setjast, skín inn í tómlegan fangaklefann. Sólin skín jafnt yfir vonda og góða. Fanginn horfir svipdimmur og hörkulegur á kaldan geislann og augnaráðið er ljótt. Dálítill fugl kemur fljúgandi að gluggagrindinni. Fuglinn syngur jafnt fyrir réttláta og rangláta, hann kvakar stuttlega: „ví, ví,“ situr kyrr um stund við grindina, reytir af sér eina fjöður og ýfir á sér fiðrið um háls og bringu – og vondi maðurinn hlekkjaði horfir á það, og mýkist þá svipurinn nokkuð, þó harður sé og ófrýnn. Það rennur upp bjartari hugsun í brjósti fangans, sem hann getur ekki sjálfur gert sér grein fyrir. En sú hugsun á eitthvað skylt við sólargeislann, sem skein inn í klefann til hans gegnum grindina, eitthvað skylt við ilminn af fjólunum, sem spretta svo gróskulega á vorin utan í virkisbrekkunni. Í þessu gellur við veiðihornsþytur. Fuglinn flýgur frá grindaglugga fangans, sólargeislinn hverfur, og aftur verður dimmt í klefanum, dimmt í hjarta vonda mannsins. En allt um það, sólin hefur náð að skína þangað inn, og fuglinn hefur náð að syngja þangað inn.

Hljómið áfram, fögru veiðihornstónar! Kvöldið er unaðsblítt og hafið kyrrt og spegilfagurt.

Koffortið fljúgandi

Einu sinni var kaupmaður nokkur, sem var svo flugríkur, að hann hefði getað flórað með silfurpeningum allt borgarstrætið, sem hann bjó í, og enda smástrætin í viðbót, en það gerði hann ekki. Hann kunni betur að fara með peningana en svo. Gæfi hann einn skilding, þá tók hann ríkisdal í staðinn. Slíkur kaupmaður var hann – og svo dó hann.

Sonur hans erfði nú alla þessa peninga og lifði heldur en ekki glatt. Hann sótti grímudansleika á hverri einustu nóttu, bjó til pappírsdreka úr ríkisdalsseðlum, kastaði gullpeningum, sem steinar væru, út á vatnið og lét þá flytja kerlingar. Með því lagi gátu peningarnir gengið til þurrðar, og það gerðu þeir líka. Að lokum átti hann ekki eftir nema fjóra skildinga, og ekkert af klæðnaði nema einn gamlan slopp og eina morgunskó. Nú kærðu vinir hans sig ekkert um hann, úr því þeir gátu ekki gengið með honum á strætum úti, – nema einn þeirra, sem var vel innrættur og góður í sér. Hann sendi honum gamalt koffort með svolátandi fyrirmælum: „Farðu að láta niður!“ Hann sagði vel um það, en kaupmannssonurinn átti ekkert til að „láta niður“, og lét því sjálfan sig niður í koffortið.

Það var skringilegt koffort. Um leið og þrýst var á lásinn, gat koffortið flogið. Nú var svo gert, og óðara flaug það með kaupmannssoninn upp í gegnum reykháfinn, hærra og hærra, skýjum ofar, lengra og lengra burt. Það brakaði í botninum, og hann var svo hræddur um, að það færi í sundur, því þá hefði hann fengið þokkalega byltu. – Hætt er nú við! – en svo kom hann niður í Tyrklandi. Koffortið faldi hann í skóginum undir laufhrúgu og sneri síðan á leið til borgarinnar. Það gat hann óhræddur gert, því á Tyrklandi gengu allir á sloppum eins og hann og með töplur á fórum. Hann mætti barnfóstru með lítið barn. „Heyrðu, Tyrkjafóstra!“ sagði hann, „hvaða stórhöll er þetta hérna rétt við borgina. Það er svo hátt upp til glugganna?“

„Í þeirri höll býr dóttir konungsins,“ ansaði hún. „Því hefur verið spáð fyrir henni, að hún eigi að rata í ógæfu út af unnusta, og má þess vegna enginn koma til hennar, nema konungurinn og drottningin séu með honum.“

„Þökk fyrir!“ sagði kaupmannssonurinn. Síðan fór hann til skógar, settist í koffortið sitt, flaug upp á þakið og skreið inn um þakið til kóngsdótturinnar.

Hún lá sofandi í legubekk, og svo var hún fögur, að kaupmannssonurinn gat ekki stillt sig um að kyssa hana. Hún vaknaði og varð dauðhrædd, en hann sagði henni, að hann væri Tyrkjaguðinn og væri kominn ofan af himnum til hennar, og féll henni það vel í geð.

Þar sátu þau nú hvort hjá öðru, og sagði hann henni margar sögur um augun hennar, að þau væru ljómandi falleg, svört stöðuvötn, og að hugsanirnar lékju þar á sundi eins og hafmeyjar. Og um ennið hennar sagði hann, að það væri snæfjall með skrautlegum sölum og myndum, og hann sagði henni frá storkinum, sem kæmi með smábörnin elskulegu.

Já, það voru nú sögur í lagi. Síðan bað hann kóngsdótturinnar, og játaðist hún honum óðara.

„En þér verðið að koma hérna á laugardaginn,“ sagði hún, „því þá drekka þau te hjá mér, kóngurinn og drottningin. Þau munu hugsa sér til hreyfings, að ég skuli giftast Tyrkjaguðinum, en þér verðið að sjá svo til, að þér komið þá með verulega fallegt ævintýri, því á þess konar hafa foreldrar mínir fjarska miklar mætur. Móðir mín vill hafa það siðferðislegt og velsæmislegt, en faðir minn spaugilegt, svo hlegið verði að því.“

„Já, ég kem ekki með nokkra aðra bekkjargjöf en ævintýri,“ sagði hann og skildu þau svo að sinni, en kóngsdóttirin gaf honum korða, alsettan gullpeningum, og komu þeir honum í sérstaklega góðar þarfir.

Eftir það flaug hann burt, keypti sér nýjan slopp og sat nú úti í skógi og var að setja saman ævintýri. Það átti að vera tilbúið á laugardaginn, og er slíkt ekki ætíð neinn hægðarleikur.

Nú var hann þá búinn með það og kominn laugardagur. Konungurinn, drottningin og hirðin öll biðu hans með teið hjá kóngsdótturinni. Fékk hann þar prýðilegustu viðtökur.

„Ætlið þér þá að segja okkur ævintýri?“ mælti drottningin, „en djúpsætt verður það að vera og lærdómsríkt.“

„En þó svo, að hlegið verði að því,“ mælti konungurinn.

„Já, svo skal vera,“ sagði hann og byrjaði, og er nú best að taka vel eftir.

Einu sinni var eldspýtnabréf og voru eldspýturnar ákaflega hreyknar af ættgöfgi sinni. Ættmóðir þeirra, það er að segja furutréð stóra, sem þær voru smáflísar úr, hver um sig, – það hafði verið stórt og aldrað tré í skóginum. Eldspýturnar lágu nú uppi á hillu milli eldfæra og gamals járnpotts og voru að segja þeim frá æsku sinni. – Já, þegar vér vorum á grænni grein, þá vorum vér með sanni „á grænni grein“, bæði sumar og vetur. En þá komu skógarhöggsmennirnir – það var nú „stjórnarbyltingin mikla“ – og þá tvístraðist fjölskylda vor í allar áttir. Óðalsherrann varð stórsigla á skrautlegu skipi, sem siglt gat um heim allan, ef vildi. Hinar greinarnar lentu annars staðar og vér höfum nú það starf að kveikja á ljósunum fyrir lágborin múgamenni. Þannig víkur því við, að vér stórmennin erum komin hér í eldhúsið.“

„Já, öðruvísi er nú háttað um mig,“ sagði járnpotturinn, sem stóð við hlið eldspýtnanna. „Allt frá því ég kom út í heiminn, hef ég verið fægður mörgum sinnum og oft verið soðið í mér. Ég hef það starfið á hendi, sem mest er um vert, og í raun réttri er ég æðstur allra hér í húsi. Mína einu ánægju hef ég, þegar búið er að borða, því þá stend ég hreinn og þokkalegur á hillunni og skrafa skynsamlega við félaga mína. En að undanskilinni vatnsfötunni, sem einstöku sinnum kemur niður í húsgarðinn, þá erum við alltaf inni við. Okkar eini fréttaberi er torgkarfan, en hún talar heldur æsingslega um stjórnina og þjóðina. Já, því var það hérna um daginn, að einum gömlum potti varð svo bilt við þetta, að hann datt niður og mölbrotnaði. Það er fjör í henni, skal ég segja yður.“

„Nú gerist þú heldur margmáll,“ sögðu eldfærin, og eldstálið sló í tinnuna, svo að gneistaði úr. „Eigum við ekki að gera okkur skemmtilegt kvöld núna?“

„Já, látum oss tala um, hver tignastur er,“ sögðu eldspýturnar.

„Nei, mér er ekki um það gefið að tala um sjálfa mig,“ sagði leirgrýtan. „Látum okkur nú hefja kvöldskemmtun. Ég skal byrja, – ég skal segja frá einhverju þess konar, sem hver og einn hefur lifað og reynt. Það er eins og hver sjái sjálfan sig, og það er svo ánægjulegt. „Við Eystrasalt, við beykiskóginn danska.“

„Þetta er ljómandi vel byrjað,“ sögðu allir diskarnir, „þetta verður víst saga, sem okkur líkar.“

„Já, þar lifði ég æsku mína hjá fjölskyldu, sem hafði hægt um sig. Þar voru stofugögnin fægð og gólfin þvegin og hengd upp ný gluggatjöld tvisvar í mánuði.“

„En hvað þér segið vel frá,“ sagði ryksópurinn. „Það er undir eins auðheyrt, að það er kvenmaður, sem segir frá. Það er einhver hreinlætisbragur á því.“

„Já, það er auðfundið,“ sagði vatnsfatan og hoppaði dálítið upp af gleði, svo að small í gólfinu.

Og grýtan hélt áfram að segja söguna og niðurlagið varð upphafinu samboðið.

Allir diskarnir glömruðu af fögnuði, og ryksópurinn tók græna steinselju upp úr sandholinu og krýndi með grýtuna, því hann vissi, að það mundi verða hinum til gremju, og svo hugsaði hann líka með sjálfum sér: „Ef ég krýni hana í dag, þá krýnir hún mig á morgun.“

„Nú vil ég dansa,“ sagði eldtöngin og hún dansaði. Það kynni nú að vera, að hún gæti spennt upp annan fótinn í háa loft. Gamla stólsetuverið lengst úti í horni rifnaði af því að horfa á það. „Mætti ég svo verða krýnd?“ sagði eldtöngin, – og var það látið eftir henni.

„Þetta er þá ekki annað en skríll,“ sögðu eldspýturnar. Nú átti temaskínan að syngja, en hún sagðist vera kvefuð, hún gæti ekki sungið, nema þegar syði á sér. En þetta voru eintóm hefðarlæti, því hún vildi ekki syngja, nema þegar hún stóð á borðinu hjá húsbændunum.

Í glugganum lá gamall fjaðrapenni, sem vinnukonan var vön að skrifa með. Það var ekkert merkilegt við hann, nema það, að honum hafði verið dýft of langt niður í blekbyttuna, en af því þóttist hann nú mikill. „Vilji temaskínan ekki syngja,“ sagði hann, „þá þarf hún þess ekki fremur en hún vill. Það hangir hérna fyrir utan búr með næturgala í. Hann getur sungið. Reyndar hefur hann ekkert lært, en um það skulum við ekki vera að fást neitt núna í kvöld.“

„Mér virðist það mjög ósæmilegt,“ sagði teketillinn, sem var eldhúss-söngvari og hálfbróðir temaskínunnar, „að vera að hlýða á útlendan fugl. Er það þjóðræknislegt? Ég vil að torgkarfan kveði upp álit sitt um það mál.“

„Ég segi það satt, mér er gramt í geði,“ sagði torgkarfan, „mér er svo gramt í geði, sem framast má verða. Er það sómasamlegt að eyða kvöldinu svona? Ætli það væri ekki nær að koma öllu í röð og reglu hér í húsinu? Það ætti hver að vera á sínum rétta stað, og ég svo að stjórna öllu saman, það mundi fara eitthvað svolítið betur.”

„Já, látum okkur nú gera ærsl og hávaða,” sögðu þau öll. Í sama bili var lokið upp dyrunum. Það var vinnukonan, og sló þá öllu í dúnalogn og enginn bærði á sér, en ekki var þar nokkurt eldhússgagn, sem ekki vissi, hvað það gæti gert og fyndi með sjálfu sér til mikilhæfis síns. „Já, það hefði ég viljað,” hugsaði hvert um sig, „þá veit hamingjan, að þetta hefði getað orðið skemmtilegt kvöld.”

Vinnukonan tók eldspýturnar og kveikti upp eld með þeim. En hvað þær fuðruðu og loguðu!

„Nú má þó öllum vera ljóst,“ hugsuðu þær, „hvílíkur ljómi stendur af okkur! Hvílíkt ljós!“ – og í sama vetfangi voru þær útbrunnar.

„Þetta var ágætt ævintýri,“ sagði drottningin, „mér fannst ég vera komin í eldhúsið til eldspýtnanna. Já, nú skaltu fá hana dóttur okkar.“

„Já, svo skal vera,“ mælti konungurinn. „Á mánudaginn skal hún verða þín,“ – því nú þúuðu þau hann, er hann átti að verða tengdasonur þeirra.

Nú var þá brúðkaupið ákveðið, og kvöldið áður en það skyldi vera, var öll borgin skrautlýst. Bollur og kringlur og sætabrauð fékk hver sem vildi. Því var þeytt út á meðal fólksins til hrifsinga. Götustrákarnir blésu og blístruðu í fingur sér. Mikið gekk á og mikil var viðhöfnin.

„Nú, já, já,“ hugsaði kaupmannssonurinn, „ég má þá víst ekki láta mitt eftir liggja,“ og nú keypti hann sér púðurflugur, hvellbaunir og alls konar flugeldadót, sem hugsast gat, lét það í koffortið sitt og flaug með það í loft upp.

Þvílíkt og annað eins! hvað það fuðraði og sprakaði!

Allir Tyrkirnir hoppuðu í háa loft, svo að töplurnar þutu um eyru þeim. Slíka loftsjón höfðu þeir aldrei séð fyrri. Nú skildu þeir, að það var sjálfur Tyrkjaguðinn, sem ætlaði að eiga kóngsdótturina.

Undir eins og kaupmannssonurinn var kominn aftur niður í skóginn með koffortið, þá fór hann að hugsa með sér: „Ég held það sé þó best, að ég fari inn í borgina, svo ég fái að vita, hvernig þeim hefur þótt það áhorfs, þegar ég flaug upp.“ – Og var það að vísu ekki tiltökumál, þó hann langaði til að vita um það.

Þá var það mjög mismunandi, hvernig mönnum sagðist frá. Einum hafði komið það svona fyrir sjónir, en öðrum aftur hinsegin, en öllum bar saman um, að það hefði verið ljómandi fallegt.

„Ég sá Tyrkjaguðinn sjálfan,“ sagði einn, „augun í honum voru eins og blikandi stjörnur, og skeggið eins og freyðandi foss.“

„Hann flaug í eldskikkju,“ sagði annar, „og yndislegustu englabörn gægðust fram úr fellingunum.“

Já, fallegt var það, sem hann fékk að heyra um sig, og daginn eftir átti brúðkaupið að standa.

Nú sneri hann aftur til skógar og ætlaði að setjast í koffortið –– hvar var það? Koffortið var brunnið til ösku. Það hafði orðið eftir í því neisti úr flugeldunum og af neistanum hafði kviknað í því. Það var ekki eftir nema askan, og nú gat hann ekki framar flogið, og ekki komist til brúðarinnar.

Af henni er það að segja, að hún stóð allan daginn uppi á þakinu og beið og beið, og ennþá bíður hún, – en hann fer um víða veröld og segir ævintýri. Samt eru þau nú ekki framar eins gamankennd og ævintýrið, sem hann sagði um eldspýturnar.

1 Það er algengt í öðrum löndum, þegar barn fæðist á heimili og börn spyrja, hvernig á því standi, að barnið sé komið, að svara því þá, að „storkurinn hafi komið með það.“

2 Frb. süperb = ágætt, fyrirtak.

3 Frb. sjarmang = indælt.

4 Fata Morgana, þ.e. álfkonan, dísin Morgana (fata á miðaldalatínu og ítölsku merkir álfkona, dís); hún var eftir miðaldaþjóðsögnum fósturdóttir Merlínusar (Merlins), galdramannsins spáfróða. Hún var talin hollvættur og eftir þjóðtrúnni á Ítalíu er henni eignuð viss tegund loftsjóna (hillingar, upphillingar), sérstaklega eins og þær gerast yfir Messínasundi, er tré, turnar, skip o.s. frv. sjást í lausu lofti. Hún á sér bústað í kristallshöll neðansjávar og kemur einatt upp um sólarlagið með leiksystrum sínum í ótal sjónhverfilegum myndum. Áðurnefndar loftsjónir kalla menn og almennt á öðrum málum hennar nafni: Fata Morgana. – Þýð.

5 Sbr. forngríska nafnið „Lamía“. Lamía var ófreskja í kvenlíki, eins konar Grýla, sem átti að stela börnum og éta þau: af því er dregið þetta nafn á náætunum hér. – Þýð.

6 Sbr. Ný Sumargjöf 1865, bls. 68.

7 Kaupmannahafnardagblað (kvöldblað).

8 Yfirlætisleysi.

9 Mér líst á annan veg.

10 Skjóta á frest, láta liggja milli hluta.

11 Skoðun, meining.

12 Meistari.

13 Staður til að kenna, fræða.

14Alkunnar og afhaldnar danskar skáldsögur eftir frú Gyllembourg, er sonur hennar, skáldið Johann Ludvig Heiberg gaf út.

15 Holberg getur þess í Danmerkursögu sinni, að eitt sinn, er Hans konungur hafði verið að lesa í sögunni af Artus konungi, hafi hann sagt í gamni við Ottó Rúð, vildarmann sinn: „Herra Ívent og herra Gaudian, sem skýrt er frá í þessari bók, hafa verið merkisriddarar. Slíka riddara hittir maður ekki nú á dögum.“ Þá mælti Ottó Rúð: „Væru margir konungar slíkir sem Artus konungur, þá mundu líka vera margir riddarar slíkir sem herra Ívent og herra Gaudían.“

16 Þ.e. „Börsen“, samkomuhús verslunarmanna í Kaupmannahöfn.

17 Gothersgade.

18 Plöntur af kaktustegundinni.

ÆVINTÝRI OG SÖGUR: Bindi 3

Fegursta rós heimsins

Frá því er sagt, að einu sinni var voldug drottning. Hún átti fagran lystigarð, og uxu í honum fegurstu blóm allra ársins tíða og frá öllum heimsins löndum, en það, sem hún hafði langmestar mætur á, voru rósirnar, og af þeim átti hún hinar sundurleitustu tegundir, neðan frá villirósunum, sem spretta á gerðum úti með grænum eplisangandi blöðum, og upp að hinum fegurstu Provence-rósum, og uxu þær upp með múrveggjum hallarinnar, vöfðu sig um súlurnar og gluggakisturnar, inn í gangrúmin og uppi meðfram loftum hallarsalanna, og voru þær mjög margbreytilegar að ilm, lit og lögun.

En nú ríkti hér inni sorg og harmur. Drottningin lá á sóttarsæng og læknarnir töldu hana af.

„Það er samt eitt, sem gæti bjargað henni,“ sagði sá á meðal þeirra, sem vitrastur var. „Færið henni fegurstu rós heimsins, þá rósina, sem lýsir hinum æðsta og hreinasta kærleika. Komi hún fyrir augu henni, áður en þau bresta, þá deyr hún ekki.“

Og nú komu bæði ungir og gamlir hvaðanæva með rósir, – hinar fegurstu, sem blómguðust í hverjum jurtagarði, en það voru ekki þær rósir. Það varð að sækja blómið í jurtagarð kærleikans, en hver af rósunum þar var sú, er lýsti hinum æðsta og hreinasta kærleika?

Og skáldin kváðu um fegurstu rós heimsins, og sinn nefndi hverja. Og boð fóru víða um lönd, til hvers eins hjarta, sem sló í kærleika. Það fóru boð til allra, hverrar stéttar eða á hvaða aldri, sem voru.

„Enginn hefur ennþá nefnt blómið,“ sagði vitringurinn. „Enginn hefur bent á staðinn, þar sem það spratt upp í dýrð sinni. Ekki eru það rósirnar frá kistu Rómeós og Júlíu eða frá gröf Valborgar, þó þær rósir muni ávallt ilma í söng og sögu. Það eru ekki rósirnar, sem upp spretta af hinum blóðugu lensum Vínkelríðs, upp af hinu helga blóði, sem bogar úr brjósti hetjunnar, er lífið lætur fyrir ættjörðu sína, þó enginn dauði sé ljúfari og engin rós rauðari en það blóð, sem þar rennur. Ekki heldur er það undrablómið það, sem maðurinn ræktar og hirðir um, ár og dag út, og fórnar fyrir fjöri og heilsu um langar andvökunætur í einslegum. klefa – hin töfraríka rós vísindanna.“

„Ég veit hvar hún blómgast,” sagði hamingjusöm móðir, sem kom með kornungt barn sitt að hvílu drottningarinnar. „Ég veit hvar fegurstu rós heimsins er að finna, – þá rósina, sem lýsir hinum æðsta og hreinasta kærleika. Hún blómgast á rjóðu kinnunum elsku barnsins míns, þegar það endurnært af svefninum opnar augun og brosir við mér með öllum sínum kærleika.“

„Fögur er sú rós, en til er önnur fegurri,“ sagði vitringurinn.

„Já, miklu fegurri,“ sagði ein af konunum. „Ég hef séð hana, ég hef séð hana. Æðri og helgari rós er hvergi til. En hún var bleik á lit eins og blöð terósarinnar. Ég sá hana á kinnum drottningarinnar. Hún hafði lagt af sér ríkiskórónuna og gekk sjálf sorgbitin með barnið sitt sjúka liðlanga nóttina, grét yfir því, kyssti það og bað til guðs fyrir því, eins og móðir á angistarstundu getur framast beðið.“

„Heilög og undursamleg er hin hvíta rós sorgarinnar í öllum sínum mætti, en þó er það ekki hún.“

„Nei, fegurstu rós heimsins sá ég frammi fyrir altari drottins,“ mælti biskupinn, guðhræddur og æruverðugur öldungur. „Ég sá hana ljóma, og var þá sem maður sæi engilsandlit. Yngismeyjarnar gengu að guðs borði og endurnýjuðu skírnarsáttmála sinn. Þar stóð ein þeirra. Hún horfði með öllum hreinleika og kærleika sálar sinnar upp til guðs. Sú rós lýsti hinum hreinasta og æðsta kærleika.“

„Blessuð sé hún,“ sagði vitringurinn, „en enginn ykkar hefur ennþá nefnt fegurstu rós heimsins.“

Þá kom barn inn í stofuna, kornungur sonur drottningarinnar. Tárin stóðu í augum hans og kinnar hans voru votar. Hann bar stóra bók opna í flauelsbandi og með silfurspennslum.

„Móðir mín!“ sagði litli drengurinn, „heyrðu nú, hvað ég hef lesið.“ Og barnið settist hjá rúminu og las í bókinni um hann, sem gaf sig sjálfan í dauða á krossinum til að frelsa mannkynið, – jafnvel óbornar kynslóðir. „Meiri kærleikur er ekki til.“

Þá færðist rósfagur roðablær yfir kinnar drottningarinnar, augu hennar urðu svo stór og björt, því upp frá blöðum bókarinnar sá hún lyftast hina fegurstu rós heimsins, ímynd þeirrar, sem upp spratt af blóði Krists á krossinum.

„Ég sé hana,“ sagði hún. „Sá deyr aldrei, sem þá rós lítur augum, fegurstu rósina á jarðríki.“

Snædrottningin

Ævintýri í sjö þáttum

Fyrsti þáttur: Um spegilinn og brotin

Hana þá! nú byrjum við. Þegar frásögninni lýkur, þá vitum við meira en við vitum núna, því það var seiðskratti, sem um er að ræða, og það einn hinn argasti: þar var „defillinn“. Það var einhvern dag, að gállinn var á honum, því hann hafði búið sér til spegil, sem sú náttúra fylgdi, að allt gott og fagurt, sem speglaðist í honum, það skorpnaði þar saman og varð að því nær engu. Hitt aftur, sem ekki var gagn í og ljótt ásýnis, það kom skýrt fram og versnaði um allan helming. Fegurstu landspláss urðu í honum eins og grænmetismauk, og bestu menn urðu viðbjóðslegir eða stóðu á höfði magalausir. Andlitin urðu svo afmynduð, að þau þekktust ekki, og hefði einhver freknu, þá mátti að vísu ganga, að hún tæki yfir nefið og munninn. Þetta sagði „defillinn“, að væri ódáði skemmtilegt. Rynni einhverjum eitthvað gott og guðlegt í huga, þá kom fram háðglott í speglinum, svo að seiðskrattinn gat ekki annað en hlegið að hinni hugvitslegu uppfinningu sinni. Allir, sem gengu í svarta skóla, því svarta skóla hélt „defillinn“, þeir fóru víðs vegar og sögðu frá, að nú væri furðuverk unnið. Nú kváðu þeir fyrst mega sjá, hvernig veröldin og mennirnir litu út í raun og veru. Þeir hlupu út um allar trissur með spegilinn, og að lokum var ekki nokkur maður né nokkurt land, sem ekki hafði verið skælt og bjagað í honum. Nú vildu þeir einnig fljúga til himna, til þess að draga dár að englunum og guði. Því hærra, sem þeir flugu með spegilinn, því meira gríndi hann. Það var með naumindum, að þeir gætu haft handastjórn á honum. Þeir flugu hærra og hærra og færðust í nánd við guð og englana. Þá hristist spegillinn svo ákaflega, um leið og hann gríndi, að hann hrökk út úr höndunum á þeim, féll til jarðar og brast þar sundur í ótal stykki, hundrað milljónir, billjónir og þaðan af fleiri, og hlaust þá enn meira illt af honum en áður, því sum stykkin voru varla eins stór og sandkorn, og flugu þau víðs vegar um alla veröld, og þar sem þau lentu í augum manna, þar sátu þau föst, og sáu þeir menn allt öfugt eða höfðu ekki sjón á öðru en því, sem skakkt var og rangt í hverjum hlut, því hver örlítil spegilögn hafði haldið sömu náttúrunni, sem allur spegillinn hafði. Sumir menn urðu fyrir því, að dálítil spegilbrot lentu í hjartanu, og það var nú hræðilegt. Hjartað varð þá kalt eins og klakastykki. Sum spegilbrotin voru svo stór, að þau urðu notuð fyrir rúðugler, en ekki var hollt að horfa á vini sína út um þær rúður. Önnur brot voru höfð í gleraugu og fór þá illa, er menn settu þau upp, til að sjá rétt og vera réttlátir. Þá hló „sá vondi“ svo dátt, að hann ætlaði að springa. Svo var honum dillað. En til og frá í loftinu flugu enn að auki lítil glerbrot. Og víkur nú til sögunnar.

Annar þáttur: Lítill drengur og lítil stúlka

Í stórborginni, þar sem svo mörg eru húsin og fólkið, að ekki er nægilegt rúm til þess, að allir geti átt sér dálítinn jurtagarð, svo flestir verða að láta sér nægja blóm í jurtapottum, – þar voru þó tvö fátæk börn, sem áttu sér jurtagarð, er var nokkru stærri en jurtapottur. Þau voru ekki systkini, en svo vænt þótti þeim hvoru um annað, að það var jafngott sem þau væru systkini. Foreldrar þeirra bjuggu hvorir gegnt öðrum í tveimur þakherbergjum. Og þar sem þakið á öðru nábúahúsinu nam við þakið á hinu og vatnsrennan lá með þakbrúnunum, þar var dálítill gluggi á hvoru húsinu um sig. Það þurfti ekki annað en að skrefa yfir rennuna, þá var maður kominn úr einum glugganum yfir í hinn.

Foreldrarnir höfðu fyrir utan hjá sér stóra trékassa og uxu í þeim matjurtir, sem þau notuðu, og dálítið rósatré að auki, sitt í hvorum kassa og uxu þau prýðis vel. Nú tóku foreldrarnir upp á því að setja kassana þvers yfir rennuna, svo að þeir náðu því nær úr einum glugganum yfir að hinum og voru tilsýndar eins og tvö blómsturgerði. – Baunablómteinungarnir löfðu niður af kössunum, og út úr rósatrjánum spruttu langar greinar, undu sig um gluggana og seildust hverjar að öðrum. Það var nærri því eins og heiðurshlið úr blöðum og blómum. Af því nú að kassarnir voru æði háir, og börnin vissu, að þau máttu ekki skríða þangað upp, þá var þeim oft leyft að stíga út, hvoru til annars, og sitja á litlu fótskemlunum sínum undir rósunum, og léku þau sér þá saman mjög svo ánægjulega.

Á veturna var úti um þá ánægju. Oft voru gluggarnir allagðir, en þá hituðu þau eirskildinga á ofninum, lögðu svo heitan skildinginn við frosna rúðuna, og varð þá ljómandi gott gægjugat, fallega kringlótt. Þar að baki gægðist út svo elskulega blítt auga, sitt við hvorn gluggann. Það var litli drengurinn og litla stúlkan, sem þar horfðu út um. Hann hét Karl, en hún Helga. Á sumrin gátu þau komist í einu hendingskasti hvort til annars, en á veturna urðu þau fyrst að fara svo mörg stigaþrepin ofan og svo mörg upp aftur. Úti fyrir var fjúk og éljagangur.

„Það eru hvítu býflugurnar, sem núna eru á ferðinni,“ sagði amma gamla.

„Eiga þær sér líka drottningu?“ sagði litli drengurinn, því hann vissi, að réttu býflugurnar eiga sér drottningu.

„Já, það eiga þær reyndar,“ sagði amma, „hún flýgur, þar sem þær sveima þéttast. Hún er stærst þeirra allra og aldrei bíður hún um kyrrt á jörðinni. Hún flýgur upp aftur í svarta skýjabólsturinn. Marga vetrarnóttina flýgur hún um borgarstrætin og gægist inn um gluggana, og þá hélar svo fáránlega, alveg eins og með blómstrum.“

„Já, það hef ég séð,“ gullu við bæði börnin hvort um sig, og nú vissu þau, að þetta var sannleikur.

„Getur snjódrottningin komist hingað inn?“ spurði litla stúlkan.

„Komi hún bara!“ sagði drengurinn, „ég set hana þá upp á ofninn og þá bráðnar hún.“

En amma sléttaði á honum hárið og sagði honum aðrar sögur.

Um kvöldið, þegar Karl var afklæddur til hálfs, þá klifraðist hann upp á stólana við gluggana og gægðist út um litla gatið. Fyrir utan féllu niður tveir fjúkhnoðrar og annar þeirra, sá stærri, lá kyrr, þar sem hann var kominn á ystu brún annars blómsturskassans. Fjúkhnoðrinn stækkaði meira og meira og loksins varð hann að konu í fullri stærð. Hún var í hvítum hjúpi afar smágjörvum, og var hjúpurinn eins og samsettur af milljónum stjörnulíkra hnoðra. Hún var svo fögur og fín, en öll af ísi, björtum, blikandi ísi. Samt var hún lifandi. Augun störðu eins og tvær skærar stjörnur, en engin eirð né ró var í þeim. Hún kinkaði kolli til gluggans og benti með hendinni. Litli drengurinn varð hræddur og stökk niður af stólnum. Var þá sem stór fugl flygi fyrir gluggann.

Daginn eftir var frost með heiðríkju. – Eftir það gekk í þeyviðri, og svo kom vorið með glaða sólskini. Grænkan fór að gægjast upp, og svölurnar tóku að byggja hreiður sín, gluggunum var lokið upp og litlu börnin sátu aftur í garðholunni sinni hátt uppi í þakrennunni, öllum húsgólfum ofar.

Rósirnar blómguðust á því sumri svo frábærlega vel. Litla stúlkan hafði lært sálm, og í honum var minnst á rósir, sem hún heimfærði í huganum upp á sínar eigin rósir. Og hún söng sálminn fyrir litla drenginn, og hann söng hann með henni:

Við barnið Jesúm best oss gefst að tala,

Þar blómgast rósir neðst í lægðum dala.

Og bæði litlu börnin héldust í hendur, kysstu rósirnar og horfðu inn í guðs bjarta sólskin og töluðu við það eins og Jesúbarnið væri þar. Hvílíkir sumardagar, hvílík unun að vera hjá rósarunnunum gróðursælu, sem aldrei sýndust ætla að hætta að bera blóm!

Þau Karl og Helga sátu og voru að skoða myndabókina sína, dýramyndir og fugla. Bar þá svo til – rétt í því er klukkan sló fimm í kirkjuturninum stóra – að Karl sagði: „Æ, þar fékk ég sting í hjartað og núna fór eitthvað upp í augað á mér.“

Litla stúlkan lagði hendur um háls honum. Hann deplaði augunum, en það sá ekkert á þeim.

„Ég held það sé farið,“ sagði hann. En það var ekki farið. Það var einmitt eitt af þessum glerkornum, sem hrokkið höfðu úr speglinum, gjörningaspeglinum, – ótætis glerinu, sem gerði það að verkum, að allt mikilhæft og ágætt, sem speglaðist í honum, varð smátt og afskræmislegt, – en lét hins vegar allt illt og hraklegt sjást sem greinilegast, og alla annmarka á hlutunum í ljós koma þegar í stað. Vesalings Karl! Það hafði líka lent ofurlítil glerbrotsögn í hjarta hans. Það var auðvitað, að það mundi bráðum verða eins og ískökkur.

„Því ertu að gráta?“ sagði hann, „þú verður þá svo ljót í framan. Það gengur ekkert að mér. Svei!“ kallaði hann upp allt í einu, „rósin þarna er ormstungin, og sko, þessi þarna er rammskökk. Þær eru rétt á borð við kassann, sem þær standa í,“ og þar með spyrnti hann fæti í kassann og reif af báðar rósirnar.

„Hvað ertu að hugsa?“ kallaði litla stúlkan, og er Karl sá, hvað hún varð hrædd, þá sleit hann af eina rósina enn, hljóp síðan burt frá blessaðri litlu telpunni og inn um gluggann sinn.

Seinna, þegar hún kom með myndabókina, sagði hann, að hún væri rétt handa brjóstmylkingum, og segði amma sögur, þá var hann sí og æ að koma með sínar athugasemdir – já, meira að segja, þegar færi gafst, þá gekk hann á eftir henni, setti upp gleraugu og hermdi eftir málfæri hennar. Það var alveg eins, og hlógu menn að, hvað vel honum tókst. Hann varð bráðum svo mikil hermikráka, að hann gat hermt eftir hverjum manni þar í strætinu bæði í tali og göngulagi. Allt sem einkennilegt var hjá fólki og ekki fór vel á, það gat Karl leikið eftir, og sögðu menn þá: „Hann hefur víst gáfur í kolli, drengurinn sá arna,“ en það, sem gerði, það var glerið, sem lent hafði í auga hans, og glerið, sem sat fast í hjarta hans. Það var það, sem olli því, að hann var enda með ertingar við Helgu litlu, sem unni honum svo innilega.

Leikir hans urðu nú á allt aðra leið en áður hafði verið. Þeir voru svo vitsmunalegir. Á einum vetrardegi, er snjóaði, kom hann með stórt eldgler, breiddi út lafið á bláa jakkanum sínum og lét snæhnoðrana falla niður á það.

„Horfðu í glerið, Helga!“ sagði hann, og sýndist þá hver snæhnoðri miklu stærri og varð til að líta eins og skrautblóm eða tístrend stjarna. Það var ljómandi fallegt áhorfs.

„Sérðu, hvað þetta er með listum gert?“ sagði Karl, „það er miklu tilkomumeira en virkilegu blómstrin, og það er ekki á þeim nokkur minnsti galli. Þeir eru alveg reglulegir, – ef þeir aðeins ekki bráðnuðu.“

Rétt á eftir kom hann með stóra vettlinga og sleðann sinn á bakinu. Hann hrópaði í eyra Helgu: „Mér hefur verið gefið til leyfis að aka á stóra plássinu þar sem hinir leika sér,“ og óðara var hann þotinn burt.

Það bar oft til þar á plássinu, að röskustu drengirnir bundu sleða sína aftan í vagna bændanna og óku svo með þeim æðilangan spöl. Það gekk nú prýðilega. Þegar hæst stóð leikurinn, kom stór sleði. Hann var allur hvítmálaður og sat á honum einhver í hvítum loðfeldi með hvíta loðhúfu. Var sleðanum ekið tvisvar sinnum umhverfis plássið, og var Karl ekki seinn á sér að binda litla sleðann sinn aftan við þann stóra og ók hann svo með. Gekk það hraðara og hraðara, beint inn í næsta stræti. Ekillinn á sleðanum kinkaði svo vingjarnlega kolli til Karls, það var eins og þeir þekktust. Í hvert sinn er Karl vildi leysa frá sleða sinn, þá kinkaði ekillinn aftur kolli, og sat nú Karl þar sem hann var kominn. Var nú ekið beint út úr borgarhliðinu. Þá fór snjónum að kingja svo niður, að drengurinn sá ekki handaskil, er hann rann áfram. Þá sleppti hann snærinu til að losna við stóra sleðann, en það dugði ekki hót. Litla akfærið hans hékk fast við og rann svo hratt sem vindur blési. Hann æpti hástöfum, en enginn heyrði til hans. Snjóinn dreif niður, og sleðinn rann óðfluga áfram. Og þess á milli tókst hann á loft, og var sem hann hentist yfir gryfjur og gerði. Karl var dauðhræddur og ætlaði að lesa Faðirvor, en hann mundi þá ekkert annað en stóru töfluna. Snæhnoðrarnir urðu alltaf stærri og stærri, og seinast voru þeir tilsýndar eins og stórar, hvítar hænur. Allt í einu þutu þeir til hliðar, og stöðvaðist þá stóri sleðinn. Ekillinn stóð upp, og sást þá, að feldurinn og húfan voru úr eintómum snjó. Þetta var þá kona, sem ekið hafði, há og réttvaxin og skínandi hvít, það var snædrottningin.

„Vel hefur okkur skilað áfram,“ sagði hún. „En hvað er nú að láta sér verða kalt? Skríddu hérna inn í bjarnarfeldinn minn.“ Setti hún hann þá í sleðann hjá sér og vafði um hann feldinum og var honum þá eins og hann sykki niður í snjóskafl.

„Er þér kalt ennþá?“ sagði hún og kyssti hann á ennið. Sá koss var ísi kaldari og lagði þann kulda að hjarta hans, sem þegar áður var hálfvegis orðið að ískekki. Honum fannst eins og hann væri að deyja, en það var ekki nema í svip. Á eftir varð honum einmitt svo notalegt. Hann fann ekki framar til nepjunnar, sem næddi í kringum hann.

„Gáið að sleðanum, gleymið ekki sleðanum mínum!“ kallaði hann, því fyrst mundi hann eftir honum. Var sleðinn þá bundinn á eina af hvítu hænunum, og flaug hún á eftir með sleðann á bakinu. Snædrottningin kyssti Karl ennþá einu sinni og hafði hann þá í sama bili gleymt Helgu litlu, ömmu sinni og öllum þeim, sem heima voru.

„Nú færðu ekki fleiri kossa,“ sagði hún, „því kyssi ég þig oftar, þá yrði það þinn bani.“

Karli varð starsýnt á hana, því hún var fyrirtaks fríð. Gáfulegra og yndislegra andlit en hennar gat hann ekki hugsað sér. Nú virtist hún ekki vera öll af ísi, eins og þegar hún sat fyrir utan gluggann og benti honum. Hún var í hans augum alfullkomin, og ekki fann hann til minnstu hræðslu. Hann sagði henni, að hann kynni að reikna í huganum og það enda með brotum. Að hann vissi stærð landanna að flatarmáli og íbúatölu þeirra, – og alltaf brosti snædrottningin. Þótti honum þá ekki það vera nóg, sem hann vissi, og horfði upp í víðan loftgeiminn. Og hún flaug með hann, flaug hátt upp á skýið svarta. Stormurinn hvein og beljaði. Það var sem hann syngi forna söngva. Þau flugu yfir skóga og vötn, yfir höf og lönd. Fyrir neðan þau næddi ískaldur vindurinn, og úlfarnir ýlfruðu. Það stirndi á fannahjarnið, og yfir það flugu svartar, gargandi krákur, en hátt uppi skein tunglið stórt og bjart, og á það horfði Karl um hina löngu, löngu vetrarnótt, en á daginn svaf hann við fætur snædrottningrinnar.

Þriðji þáttur: Blómagarðurinn hjá fjölkunnugu konunni

En hvernig leið nú Helgu litlu, þegar Karl kom ekki fram? Hvað mundi vera orðið af honum? Það vissi enginn og frá því kunni enginn að skýra, nema það eitt sögðu drengirnir, að þeir hefðu séð hann binda litla sleðann sinn aftan í annan stóran og skrautlegan. Hefði hann svo ekið inn í strætið og út um borgarhliðið. Enginn vissi, hvað orðið var af honum og voru nú felld mörg tárin, og Helga litla grét sárt og lengi. Svo sögðu menn hann væri dauður, hann hefði sokkið niður í fljótið, sem rann fram með borginni. Ó, hvað vetrardagarnir voru þá dimmir og langir!

Nú kom vorið og fylgdi því hlýrra sólskin. „Karl er dáinn og horfinn,“ sagði Helga litla, „Því trúi ég ekki,“ sagði sólskinið.

„Hann er dáinn og horfinn,“ sagði hún við svölurnar.

„Því trúum við ekki,“ sögðu þær, og að síðustu trúði Helga litla því ekki heldur.

„Ég ætla að setja upp rauðu skóna mína nýju,“ sagði hún einhvern morguninn, „skóna, sem hann Karl sá aldrei. Svo fer ég ofan að fljótinu og spyr það.“

„Er það satt, að þú hafir tekið hann litla leikbróður minn? Þú skalt fá rauðu skóna mína, ef þú skilar mér honum aftur.“

Og nú virtist henni sem bylgjurnar kinkuðu svo undarlega kolli, og tók hún þá rauðu skóna, sem henni þótti vænst um af því, er hún átti, og fleygði þeim út í fljótið, en þeir komu niður rétt hjá bakkanum, og báru litlu bylgjurnar þá aftur að landi til hennar. En nú hélt hún, að hún hefði ekki kastað þeim nógu langt út, og fór því út í bát, sem lá þar í sefinu, – fram í stafninn og fleygði út skónum. En báturinn var ekki fastur við land, og af hreyfingu þeirri, er við þetta kom á hann, þá þokaði honum frá landi. Hún tók eftir því og ætlaði að komast burt sem fljótast, en áður en það tækist, var báturinn kominn meira en álnarlengd frá landi og bar hann nú æ hraðara á burt. Þá varð Helga litla dauðhrædd og tók að gráta, en enginn heyrði það, nema gráspörvarnir, og þeir gátu ekki borið hana á land, en þeir flugu með bakkanum og sungu eins og til að hugga hana: „Hér erum við, hér erum við.“ Bátinn rak forstreymis, en Helga litla sat grafkyrr á sokkunum einum. Rauðu skóna rak á eftir bátnum, en þeir gátu ekki náð honum. Það var hraðari skriður á honum en svo.

Fagurt var þar umhorfs beggja megin fljótsins, yndisfögur blóm og gömul tré, og brekkur kvikar af sauðum og kúm, en maður sást þar enginn. „Hver veit nema fljótið beri mig til Karls litla,“ hugsaði Helga og fór þá að glaðna yfir henni. Hún stóð upp og horfði stundunum saman á fögru grænu fljótsbakkana. Kom hún þá að stórum kirsuberjagarði, og var þar húskorn með undarlegum gluggum, rauðum og bláum. Að öðru leyti var það með hálmþaki, og stóðu fyrir utan það tveir trémenn. Það voru dátar og brugðu þeir byssunum um öxl fyrir þeim, sem fram hjá sigldu.

Helga kallaði til þeirra, hún hélt þeir væru lifandi, en auðvitað gegndu þeir henni ekki. Hún kom rétt að þeim, því straumurinn bar bátinn beint að landi. Helga kallaði nú hærra, og kom þá út úr húsinu gömul kona, og staulaðist hún við krókstaf. Hún hafði stóran sólhatt á höfði; og voru málaðar á hann litmyndir fegurstu blóma.

„Veslings barnkind!“ sagði gamla konan, „hvernig hefur þú borist út á þennan mikla og stríða straum og rekist út í víða veröld?“ og um leið óð hún út í vatnið, krækti í bátinn með stafnum sínum, dró hann að landi og kippti Helgu litlu á land.

Helga var nú fegin að vera komin á þurrt land, en hrædd samt í meira lagi við þessa ókunnu, öldruðu konu.

„Komdu nú og segðu mér,“ mælti konan, „hver þú ert og hvernig á því stendur, að þú ert hingað komin.“

Og Helga litla sagði henni allt sem var, en gamla konan hristi höfuðið og sagði: „Humm, humm!“ og er Helga hafði lokið sögu sinni og spurt, hvort hún hefði ekki séð Karl litla, þá sagði konan, að ekki hefði hann farið þar um, en hann mundi víst koma. Hún skyldi ekki vera sorgbitin, heldur smakka á kirsuberjunum sínum og skoða blómin sín, þau væru fallegri en nokkur myndabók, og þau gæru, hvert um sig, sagt henni heila sögu. Tók hún síðan Helgu við hönd sér og gengu þær inn í litla húsið og lokaði konan hurðinni.

Gluggarnir voru ofarlega og glerrúðurnar í þeim voru rauðar, bláar og gular, og undarlega lýsti dagsbirtan þar inn með öllum litum, en á borðinu voru ágæt kirsuber, og át Helga af þeim svo mörg sem hana lysti, því það mátti hún. Og meðan hún neytti berjanna, kembdi gamla konan hár hennar með gullkambi, og hárið liðaðist og skein svo fagurgult kringum litla vinalega andlitið, sem var svo kringluleitt og svo blómlegt sem rós á vordegi.

„Svona elskulega smámey hef ég lengi þráð,“ sagði gamla konan. „Og nú muntu sjá, hvort okkur fellur ekki vel að vera saman,“ og jafnóðum og konan kembdi hár Helgu litlu, þá gleymdi hún Karli, uppeldisbróður sínum, meir og meir, því gamla konan kunni töfralist, en vond töfrakona var hún þó ekki. Hún beitti aðeins töfrabrögðunum lítið eitt, og þá sér til gamans, og nú var henni mikill hugur á að halda Helgu litlu hjá sér. Fór hún því út í garð og rétti út krókstafinn sinn gegn öllum rósatrjánum, og þrátt fyrir það, að þau voru í fegursta blóma, þá sukku þau nú niður í svarta moldina, og varð ekki séð, hvar þau höfðu staðið. Gamla konan var hrædd um, að þegar Helga sæi rósirnar, þá færi hún að hugsa um sínar eigin rósir og minntist þá Karls litla og hlypi svo sína leið.

Nú fór hún með Helgu út í blómagarðinn. En sá ilmur og indæli, sem þar var! öll hugsanleg blóm – og það eins og samsvaraði hverri árstíð, – voru þar samankomin og blómguðust prýðilega. Engin myndabók gat verið margbreytilegri að litum né fegurri. Helga hoppaði upp af gleði og lék sér, þangað til sólin rann að baki hinna hávöxnu kirsuberjatrjáa. Þá var henni búin forkunnar fögur hvíla með rauðum silkidýnum, sem stoppaðar voru með bláum fjólum, og í þeirri hvílu sofnaði hún og dreymdi svo yndislega sem nokkra drottningu getur dreymt á brúðkaupsdegi sínum.

Daginn eftir gat hún leikið sér aftur við blómin í sólskininu, og þannig liðu margir dagar. Helga þekkti hvert blóm, en allt hvað þau voru mörg, þá fannst henni samt eitt vanta, en hvaða blóm, – það vissi hún ekki. Þá var það, að hún sat einn dag með sólhatt gömlu konunnar með máluðu blómamyndunum á, en fegursta blómið, sem málað var á hattinn, var einmitt rós. Gömlu konunni hafði gleymst að má hana af hattinum, þegar hún kom hinum blómunum niður í jörðina. En það fer nú svona stundum, þegar ekki er alls gætt. „Hvað þá!“ sagði Helga, „eru hér engar rósir?“ og hljóp inn á milli beðanna og leitaði og leitaði, en þar var engar rósir að finna. Settist hún þá niður og grét, en tár hennar féllu einmitt þar sem eitt af rósatrjánum hafði sokkið niður, og þegar heit tárin vökvuðu jörðina, þá þaut rósatréð upp allt í einu og var þá eins blómlegt og þegar það hafði sokkið niður í jörðina. Og Helga faðmaði það og kyssti rósirnar og hugsaði til rósanna, sem heima voru, og jafnframt til Karls litla.

„Æ, hvað ég hef tafist!“ sagði Helga, „ég, sem átti að finna hann Karl. Vitið þið, hvar hann er?“ sagði hún við rósirnar. „Haldið þið, að hann sé dauður?“

„Ekki er hann dauður,” sögðu rósirnar. „Við höfum verið í jörðinni, þar eru allir hinir dauðu, en Karl var þar ekki.“

„Þakka ykkur fyrir,“ sagði Helga litla og fór þá til hinna blómanna, horfði í bikar þeirra og mælti: „Vitið þið ekki, hvar hann Karl litli er?“

En hvert og eitt blóm stóð í sólskininu og dreymdi sitt eigið ævintýri, og af þeim ævintýrum fékk Helga svo mörg, svo mörg að heyra, en ekkert blómanna kunni neitt af Karli að segja.

Og hvað sagði eldliljan?

„Heyrirðu trumbuna: bumm, bumm! Það eru aðeins tveir tónar, ætíð: bumm, bumm! heyrðu sorgarsöng kvennanna, heyrðu óp prestanna! Hindúakonan stendur uppi á bálkestinum í síða rauða möttlinum sínum. Eldslogann leggur upp um hana og líkið mannsins hennar látna. En Hindúakonan er að hugsa um lifandi manninn hérna í mannhringnum, um hann, sem hefur þann eld í augum, er heitar brennir en logi, augna eldinn þann, er næmara nemur hjarta hennar en bálið, sem bráðum brennir líkama hennar til ösku. Getur logi hjartans dáið út í loga líkbrennunnar?“

„Þetta skil ég alls ekki,“ sagði Helga litla.

„Þetta er mitt ævintýri,“ sagði eldliljan.

„Hvað segir „samvafi“?“[1]

„Þar sem götustígurinn þröngi liggur utan í fjallinu, gnæfir gömul riddaraborg. Bergfléttan þétta vex upp með hinum öldnu, rauðu múrum, lauf við lauf, og vefur sig um loftsvalirnar. Uppi á þeim stendur yndisfögur stúlka. Hún hallar sér út yfir brjóstriðið og horfir ofan eftir veginum. Ekki hangir nein rós á greinunum, er blómlegri sé en hún. Ekkert eplablómstur, þegar vindblærinn feykir því af trénu, er svifléttara en hún. Hversu skrjáfar í skrautlega silkikyrtlinum hennar! „Skyldi hann þá ekki ætla að koma?“

„Er það hann Karl, sem þú átt við?“ mælti Helga litla.

„Ég er ekki að tala um annað en ævintýrið mitt og drauminn minn,“ svaraði samvafi.

„Hvað segir snæklukkan litla?“

„Á milli trjánna hangir fótafjölin langa í strengjum. Það er róla. Tvær forkunnar fríðar smámeyjar – kjólar þeirra eru hvítir sem mjöll og löng, græn silkibönd blakta aftur af höttum þeirra – þær sitja og eru að róla sér. Bróðirinn, sem er stærri en þær systurnar, stendur í rólunni, hann hefur brugðið handleggjunum um strenginn til þess að halda sér. Í annarri hendinni heldur hann á skál, en í hinni á krítarpípu. Hann þeytir upp sápubólum. Rólan er á ferðinni og bólurnar fljúga með ljómandi litbrigðum. Síðasta bólan hangir enn við pípulegginn og sveigist til í loftblænum. Rólan er á ferðinni. Litli hundurinn svarti, léttur á sér eins og bólurnar, rís upp á afturfæturna og, vill komast með í róluna. Bólan flýgur, hundurinn gjammar og er illur. Hann gabbast, bólurnar springa – ruggandi fjöl, rifnandi froðumynd – það er minn söngur.“

„Það má vel vera, að það sé fallegt, sem þú segir frá, en þú segir það svo raunverulega og nefnir ekki Karl á nafn. – Hvað segja hýasinturnar?“

„Þrjár voru systurnar fríðar, gagnsæjar og fíngerðar. Ein var í rauðum kyrtli, önnur í bláum, þriðja í hvítum. Þær héldust í hendur og dönsuðu hjá lygna stöðuvatninu í glaða tunglskini. Þær voru ekki álfameyjar, þær voru mennskra manna börn. Þar ilmaði svo sætt, og meyjarnar hurfu í skóginum. Ilmurinn varð megnari. Þrjár líkkistur liðu fram úr skógarþykkninu yfir vatnið, og í þeim lágu hinar fríðu meyjar. Ljósormarnir flugu skínandi allt umhverfis eins og svífandi smáljós. Sofa þær dansmeyjarnar eða eru þær dauðar? Blómilmurinn segir, að þær liggi á líkfjölum. Kvöldklukkan hringir yfir hinum dauðu.“

„Þú gerir mig sárhrygga,“ sagði Helga litla, „ilmurinn af þér er svo megn. Ég get ekki annað en hugsað um meyjarnar dánu. Er það þá víst, að Karl litli sé dauður? Rósirnar hafa verið niðri í jörðinni, og þær segja, að svo sé ekki.“

„Kling, kling, kló!“ hringdu klukkur hýasintunnar. „Ekki hringjum við yfir Karli litla, við þekkjum hann ekki. Við syngjum aðeins vísuna okkar, þá einu sem við kunnum.“

Og Helga fór til sóleyjarinnar, sem glóði fram á milli gljágrænu blaðanna sinna.

„Þú ert lítil, ljómandi sól,“ sagði Helga. „Segðu mér, hvort þú veist, hvar ég muni geta fundið hann leikbróður minn?“

Og sóleyjan ljómaði svo fagurlega og leit aftur til Helgu. Hvaða vísu mundi nú sóleyjan syngja? Ekki var hún heldur um Karl.

„Í litlum húsgarði skein sólin guðs vors svo hlýtt á hinum fyrsta vordegi. Geislarnir liðu ofan eftir hvíta húsveggnum nábúans, og rétt þar hjá greru fyrstu gulu blómin og glóðu gullfögur í sólarylnum. Amma gamla var komin út og sat í hvílustólnum sínum. Dótturdóttir hennar, fátæk og lagleg vinnustúlka, kom heim aftur. Hún hafði brugðið sér burt í sturta kynnisför. Hún kyssti ömmu sína. Það var gull, hjartans gull í þeim signaða kossi. Gull á munni, gull í grunni, gull í lundu, gull þar efra um morgunstundu. Þetta er nú sögukornið mitt,“ sagði sóleyjan.

„Veslings gamla amma mín,“ sagði Helga og stundi við, „hún þráir mig víst og er mjög sorgbitin mín vegna, eins og hún var það vegna hans Karls litla. En ég kem bráðum heim aftur og hef þá Karl með mér. Það er ekki til neins fyrir mig að spyrja blómin. Þau kunna vísurnar sínar, en annað ekki. Þau fræða mig ekki um neitt.“ Síðan stytti hún upp litla kjólinn sinn til þess að geta gengið hraðara, en hvítasunnuliljan flæktist um fót hennar í því að hún stökk yfir hana. Stóð Helga þá kyrr, virti fyrir sér blómið hið langa og gula og sagði: „Það skyldi þó ekki vera, að þú vissir eitthvað?“ Og beygði hún sig þá alveg ofan að liljunni. Og hvað sagði hún?

„Ég get séð mig sjálfa, ég get séð mig sjálfa,“ sagði hún. „Ó, ó, hvað ég ilma! Uppi í litla þakherberginu stendur dálítil dansmey, klædd til hálfs, hún stendur ýmist á einum fæti, ýmist á tveimur. Hún sparkar við heiminum öllum. Hún er ekki annað en eintóm sjónhverfing. Hún hellir vatni úr tekönnunni á spjörina, sem hún heldur á, það er lífstykkið. Hreinlætið er dýrmætt. Hvíti kjóllinn hangir á snaganum, hann er líka þveginn upp úr tekönnunni og þurrkaður á þakinu. Hún fer í hann og lætur saffranlita klútinn um hálsinn á sér. Þá sýnist kjóllinn hvítari. Upp með fótinn! sko, hvað hún stendur þráðbein upp á einum legg! ég get séð mig sjálfa, ég get séð mig sjálfa.“

„Ekki hirði ég minnsta hót um það,“ sagði Helga, „og ekki er sú saga við mitt hæfi,“ og hljóp hún svo yfir í enda garðsins.

Hurðin var lokuð, en hún rykkti í ryðgaða járnhespuna, svo að upp gekk kengurinn, og hrökk upp hurðin, og hljóp Helga þá berfætt út í víða veröld. Hún leit þrisvar aftur fyrir sig, en sá engan, er veitti sér eftirför. Loksins varð hún uppgefin af hlaupunum og settist á stóran stein, og er hún litaðist um, þá sá hún, að sumarið var á enda og komið langt fram á haust, en þess hafði ekki orðið vart í garðinum indæla, þar sem alltaf var sólskin og blómgróður allra árstíða.

„Guð hjálpi mér, hvað ég hef orðið sein á mér,“ sagði Helga, „það er þá komið haust. Mér er sannarlega ekki til setu boðið,“ og hún stóð upp til að halda áleiðis.

Ó, hvað fætur hennar voru aumir og lúnir og allt var svo nepjulegt og hráslagalegt í kringum hana. Löngu blöðin á píltrjánum voru orðin alveg gulnuð og seitlaði niður af þeim suddavætan. Hvert laufið féll niður af öðru, og það var slóþyrnirinn einn, sem nú bar ávexti, en þeir voru rammir og barkandi í munni. Ó, hvað nú var grátt og ömurlegt í víðri veröld!

Fjórði þáttur: Prins og prinsessa

Helga varð nú að hvíla sig í annað sinn. Bar þá svo til, að stór kráka kom hoppandi á fönninni beint fyrir framan hana, þar sem hún sat. Krákan hafði setið lengi, horft hana og lagt kollhúfurnar, en loksins sagði hún: „Krá, krá! – gó dægi, gó dægi!“ Hún gat nú ekki betur gert, en hún vildi litlu stúlkunni svo vel og spurði, hvað hún væri að flækjast svona alein út í víða veröld. Þetta orð: alein, skildi Helga mjög vel. Hún fann til fullnustu, hve mikið í því lá, og sagði því næst krákunni alla sína ævisögu og spurði, hvort hún hefði ekki séð hann Karl litla.

Krákan kinkaði kollinum íbyggnislega og sagði: „Það gæti verið, það gæti verið.“

„Hvað þá? heldurðu það?“ kallaði Helga og var nærri búin að kæfa krákuna, svo ákaft kyssti hún hana.

„Stilltu þig, stilltu þig,“ sagði krákan. „Ég held það geti verið hann Karl litli, en nú þykir honum svo vænt um prinsessuna, að hann er víst búinn að gleyma þér.“

„Heldur hann til hjá prinsessu?“ spurði Helga.

„Já, heyrðu,“ sagði krákan, „en mér veitir svo erfitt að tala þitt tungumál. Skilurðu krákumál? Ef svo væri, þá gengi mér betur frásögnin.“

„Nei, það hef ég ekki lært,“ sagði Helga, „en amma mín kunni það og hún kunni pé-mál. Ég vildi óska, að ég hefði lært það.“

„Jæja, það gerir þá ekkert til,“ sagði krákan, „ég skal segja eins vel frá og ég get, en tómur ómyndarskapur verður það.“ Og sagði hún nú allt sem hún vissi.

„Í þessu kóngsríki, þar sem við nú dveljum, býr prinsessa nokkur, sem er frábærlega vitur, en hún hefur líka lesið öll þau dagblöð, sem til eru í heiminum, og gleymt þeim aftur. Svo vitur er hún. Fyrir skömmu settist hún á veldisstólinn, og er það ekki sem skemmtilegast, að því er sagt er. Þá tekur hún upp á því að raula vísu eina, og það var nú þessi: „Hvers vegna ætti ég þá ekki að giftast?“ „Heyrið þið, það er nokkuð um það,“ sagði hún, og svo vildi hún giftast, en hún vildi eiga mann, sem gæti svarað, þegar við hann væri talað, en ekki einhvern og einhvern, sem stæði stífur og sperrtur og ekkert segði, því það er svo leiðinlegt. Nú lét hún trumba saman öllum hirðdrósunum, og þegar þær heyrðu, hvað hún ætlaði sér, þá urðu þær himinlifandi. „Tarna líkar mér,“ sögðu þær, „þetta sama var ég að hugsa um fyrir skemmstu.“ „Þú mátt trúa því, að hvert orð, sem ég tala, er sannleikur,“ sagði krákan. „Ég á tamda kærustu, sem er heimagangur í höllinni, og hún hefur sagt mér frá því öllu eins og það er.“

Kærastan var auðvitað kráka, því að „líkt á við líkt,“ og „kráka kýs sér kráku að maka.“

Dagblöðin komu óðara út með hjartnarönd í kringum og nafnmerki prinsessunnar. Þar mátti lesa, að hverjum laglegum ungum manni skyldi heimilt að koma í höllina og tala við prinsessuna, og þann, sem talaði svo, að heyra mætti, að hann ætti þar heima, og kæmi best fyrir sig orði, þann mundi prinsessan kjósa sér að eiginmanni. – „Já, já,“ sagði krákan, „þú mátt trúa mér, það er svo satt sem ég sit hér, mesti fjöldi flykktist þangað, og varð mikill troðningur og vaðall, en ekki tókst það, hvorki fyrsta né annan daginn. Þeim var fullliðugt um málbeinið, þegar þeir voru úti á strætinu, en þegar þeir voru komnir inn um hallarhliðið og sáu höfuðverðina silfurskreytta og hirðþjónana gullbrydda upp um allar tröppurnar, og stóru salina ljósum lýsta, þá urðu þeir utan við sig, og stæðu þeir frammi fyrir hásætinu, þar sem prinsessan sat, þá gátu þeir ekkert sagt nema seinasta orðið, sem hún hafði sagt, og það kærði hún sig ekki um að heyra í annað sinn. Það var eins og mennirnir yrðu fálkaðir þar inni og vissu ekki sitt rjúkandi ráð, þangað til þeir komu út á götuna aftur, því þá vantaði ekki, að þeir gátu talað. Þarna stóð manngarðurinn frá borgarhliðinu og alla leið að höllinni. Ég var sjálf þar inni til að horfa á þetta,“ sagði krákan. „Þeir urðu bæði svangir og þyrstir, en í höllinni fengu þeir ekki svo mikið sem kaldan vatnssopa. Reyndar höfðu sumir þeir hyggnustu haft með sér smurðar brauðsneiðar, en þeir gáfu ekki náunganum minnsta munnbita. Þeir hugsuðu með sér: ‚Það gildir einu, þó það sjáist á honum, að hann er svangur, þá tekur prinsessan honum ekki'.“

„En hann Karl litli?“ spurði Helga. „Hvenær kom hann? Var hann á meðal þessara mörgu?“

„Vertu nú hæg, vertu nú hæg! ég er nú rétt komin að honum. Það var á þriðja degi, þá kom lítill maður hestlaus og vagnlaus og sprangaði alveg ófeiminn upp í höllina. Hann var fagureygður eins og þú og hafði ljómandi fallegt og sítt hár, en að öðru leyti var hann fátæklega til fara.“

„Það hefur verið Karl,“ sagði Helga og komst á loft af fögnuði. „Ó, þá er ég búinn að finna hann,“ sagði hún og klappaði saman lófunum.

„Hann hafði skreppu á baki,“ sagði krákan.

„Það hefur verið sleðinn hans,“ sagði Helga, „því hann hafði með sér sleðann, þegar hann fór.“

„Það getur vel verið,“ sagði krákan, „ég gáði ekki svo vandlega að því, en það hefur kærastan mín tamda sagt mér, að þegar hann kom inn um hallarhliðið og sá höfuðverðina silfurskreytta og hirðþjónana gullbrydda upp um allar tröppur, þá lét hann sér ekki nokkra vitund bilt við verða, heldur kinkaði hann kolli til þeirra og sagði við þá: ‚Það er víst leiðinlegt að standa á tröppunum. Þá kýs ég heldur að fara inn.' Þar voru þá salirnir uppljómaðir, og gengu þar stórgæðingar og ríkisráðherrar berfættir og báru gullskálar. En á margan gæti komið hik af minna. Það brakaði ákaflega í stígvélunum hans, en hann varð nú samt ekki smeykur.“

„Þetta hefur víst verið Karl,“ sagði Helga, „ég veit, að hann var í nýjum stígvélum, ég hef heyrt í þeim brakið heima í stofunni hennar ömmu.“

„Já, víst brakaði í þeim,“ sagði krákan, „og glaður og ófeilinn gekk hann beint fram fyrir prinsessuna. Hún sat á perlu, sem var á stærð við rokkhjól, og allar hirðdrósirnar með sínum þjónustumeyjum og þjónustumeyjum þjónustumeyjanna og allir riddararnir með þjónum sínum og þjónum þjónanna stóðu í röðum allt umhverfis, og því nær sem þeir stóðu dyrunum, því drembilegri voru þeir á svipinn. Undirtyllu þjóna-þjónsins, sem alltaf gengur á töplum, dirfist maður varla að líta upp á. Svo drembilegur er hann, þar sem hann stendur í dyrunum.“

„Ósköp hlýtur það að vera leiðinlegt,“ sagði Helga litla. „Og Karl hefur samt fengið prinsessuna?“

„Hefði ég ekki verið kráka, þá hefði ég átt hana, og það þó ég hafi mér konu festa. Hann kvað hafa talað eins vel og ég tala, þegar ég tala krákumál. Það hefur kærastan mín sagt mér. Hann var ófeiminn og indæll. Hann var alls ekki kominn í biðils erindum, heldur aðeins til að kynna sér vitsmuni prinsessunnar, og að þeim gast honum vel, enda gast þá henni vel að honum.“

„Já, víst hefur þetta verið Karl,“ sagði Helga, „hann var svo gáfaður, hann kunni hugarreikning með brotum. Æ, viltu ekki koma mér á framfæri í höllinni?“

„Já, það er nú auðsagt,“ mælti krákan, „en það er ekki auðgert. Hvernig eigum við þá að fara að því? Ég skal færa það í tal við kærustuna mína. Hún getur líklega lagt á ráðin. Því það verð ég að segja þér, að svona lítil telpa eins og þú, mun aldrei fá þar inn að koma.“

„Jú, það mun ég víst fá,“ sagði Helga. „Þegar Karl heyrir, að ég sé hér, þá mun hann undir eins koma út og sækja mig.“

„Bíddu mín við garðshliðið þarna,“ sagði krákan, kinkaði kolli og flaug burt.

Krákan kom ekki aftur fyrr en um kvöldið, þegar dimmt var orðið. „Ná, ná!“ sagði hún. „Hún bað mig að bera þér kæra kveðju sína og hérna er dálítill brauðhleifur handa þér, hún tók hann í eldhúsinu. Þar er nóg af brauðinu og þú ert víst svöng. Það eru engin tiltök, að þú náir inn að ganga í höllina, – þú, sem ert berfætt. Silfurskreyttu höfuðverðirnir og gullbryddu þjónarnir mundu ekki leyfa það. En gráttu ekki, þú munt samt komast upp í höllina. Kærasta mín veit af bakriði, sem gengur upp að svefnherberginu, og hún veit, hvar hún getur náð í lykilinn.“

Og nú fóru þær inn í garðinn, inn í trjágöngin miklu, þar sem laufin voru að hrynja niður hvert af öðru, og er slökkt voru ljósin í höllinni hvert af öðru, þá fylgdi krákan Helgu litlu að bakdyrum nokkrum, er opnar stóðu í hálfa gátt.

Hjartað barðist í brjósti Helgu af angist og eftirvæntingu. Henni fannst eins og hún ætlaði að fara að gera eitthvað illt, og þó var ekki annað í efni en það, að hún vildi verða þess vísari, hvort Karl litli væri þarna fyrir. Augun hans gáfulegu og síða hárið hans stóð svo lifandi fyrir hugskotssjónum hennar. Hún sá í anda, hvernig hann brosti eins og fyrrum, þegar þau sátu heima hjá rósunum. Hann mundi víst verða feginn að sjá hana, – feginn að heyra, hvað langa leið hún hafði gengið hans vegna, og fá að vita, hversu angruð þau hefðu öll saman orðið þar heima, þegar hann kom ekki aftur. Ó, það var ótti og það var fögnuður!

Nú voru þær komnar upp á riðið. Logaði þar þá á litlum lampa uppi á skáp, og á miðju gólfinu sat krákan tamda, vaggaði kollinum til allra hliða og virti Helgu fyrir sér, þar sem hún stóð og hneigði sig eins og amma hennar hafði kennt henni.

„Kærasti minn hefur sagt mér mikið gott af yður,“ mælti tamda krákan. „Manni hlýtur líka að renna til rifja það, sem fyrir yður hefur komið. Viljið þér taka lampann, – ég skal ganga á undan. Við göngum hér beint áfram, því þá mætum við engum.“

„Mér kemur svo fyrir, sem einhver sé rétt á eftir okkur,“ sagði Helga, og fór þytur nokkur fram hjá henni. Það var eins og skuggum svipaði eftir veggnum, hestar með flagsandi fax og granna fætur, veiðisveinar, tignarmenn og hefðarkvendi, allt ríðandi.

„Það er ekki annað en draumarnir,“ sagði krákan, „þeir koma og stefna hugsunum hinna háu tignarhjóna til dýraveiða. Það er ekki nema gott, þér getið því betur virt þau fyrir yður í rúminu. En munið mig annars um það, ef þér komist til vegs og virðinga, að auðsýna þá þakklátt hjarta.“

„Það er nú svo sem óþarfi að vera að taka það fram,“ sagði krákan úr skóginum.

Nú komu þær í fyrsta salinn. Hann var úr rósrauðu þykksilki með listgjörvum blómum upp eftir veggjunum. Þar þutu draumarnir þegar fram hjá þeim, en þeir fóru svo hratt, að Helga kom ekki auga á tignarhjónin. Var nú hver salurinn öðrum skrautlegri, svo að maður hlaut að falla í stafi – og nú voru þær komnar í svefnherbergið. Var loftið þar áþekkt stórum pálma með blöðum af gleri, dýrindis gleri, og á miðju gólfinu héngu tvær hvílur á gulllegg, og voru þær ásýndum eins og liljur. Önnur var hvít og í henni lá prinsessan, en hin var rauð og í henni átti Helga nú að leita Karls. Hún ýtti einu af rauðu blöðunum til hliðar og sá þá á dökkan hnakka. – Ó, það var Karl! – Hún kallaði nafn hans upphátt og hélt lampanum að honum – draumarnir þeystu aftur inn í stofuna – hann vaknaði og sneri við höfðinu, og þá var þetta ekki Karl litli.

Prinsinn var ekki líkur honum nema um hnakkann, en ungur var hann og fríður. Og prinsessan gægðist fram úr liljuhvílunni sinni og spurði, hvað um væri að vera. Þá grét Helga litla og sagði upp alla sögu sína og hvað krákurnar hefðu gert fyrir sig.

„Vesalingur litli!“ sögðu þau prinsinn og prinsessan, og hrósuðu þau krákunum og kváðust alls ekki vera þeim reið, en sögðu þó, að ekki mættu þær gera þetta oftar. Að öðru leyti skyldu þær fá verðlaun.

„Viljið þið fljúga frjálsar út um allt?” sagði prinsessan, „eða viljið þið hafa fasta stöðu sem hirðkrákur með öllu því, er af hrýtur í eldhúsinu?”

Og báðar krákurnar hneigðu sig og báðu um að mega komast í fasta stöðu, því þær hugsuðu til efri áranna og sögðu, að gott væri að hafa eitthvað til að taka, þegar komið væri á gamalsaldurinn.

Og prinsinn reis upp úr hvílu sinni og lét Helgu sofa í henni. Hann gat ekki betur gert. Hún spennti greipar og hugsaði með sér: „Góðar eru manneskjurnar og góð eru dýrin.“ Síðan lét hún augun litlu aftur og svaf svo unaðslega vært. Allir draumarnir komu inn aftur fljúgandi og voru þá ásýndum eins og englar guðs. Þeir drógu lítinn sleða, og á honum sat Karl og kinkaði kolli. En þetta allt var einber draumur og þess vegna óðara horfið, er hún vaknaði.

Daginn eftir var hún klædd í silki og flauel frá hvirfli til ilja. Henni var boðið að vera um kyrrt í höllinni og eiga góða daga, en hún beiddist þess eins, að hún mætti fá lítinn vagn með einum hesti fyrir og ein stígvél. Kvaðst hún svo mundu aka út í víða veröld til að leita að Karli.

Hún fékk nú bæði stígvél og loðskinns-handskjól og var færð í ljómandi klæði, og er hún vildi fara af stað, var vagni af skíru gulli ekið að dyrunum. Ljómaði á honum skjaldarmerki prinsins og prinsessunnar, svo skært sem stjarna væri. Vagnstjóri, þjónar og forreiðarsveinar sátu þar með gullkórónur á höfðum. Prinsinn og prinsessan hjálpuðu Helgu upp í vagninn og óskuðu henni allrar hamingju. Skógarkrákan, sem nú var kvonguð, fylgdist með henni þrjár fyrstu mílurnar. Hún sat við hlið henni, því hún þoldi ekki að aka aftur á bak. Hin krákan var í hliðinu og barði vængjunum. Hún fylgdist ekki með, því að hún þjáðist af sífelldum höfuðverk frá því, er hún fékk fasta embættisstöðu og of mikið að borða. Að innan var vagninn fóðraður með sykurkringlum og í sætunum voru aldin og piparhnetur.

„Verið þið sælar! verið þið sælar!“ kölluðu þau prinsinn og prinsessan, og Helga grét, og krákan grét með henni. Svona gekk það nú fyrstu mílurnar, en þá kvaddi krákan líka, og sá var skilnaðurinn sárastur. Hún flaug upp í tré og barði vængjunum svörtu, allt þangað til vagninn, glitrandi sem sólargeisli, – var horfinn henni úr augsýn.

Fimmti þáttur: Ræningjastúlkan litla

Nú var ekið gegnum dimman skóginn, en af vagninum lýsti eins og logandi ljósi. Það skar í augu ræningjunum, það gátu þeir ekki þolað.

„Það er gull, það er gull!“ æptu þeir og þustu fram í sama bili, þrifu í hestana, drápu forreiðarsveinana litlu, vagnstjórann og þjónana og drógu Helgu litlu út úr vagninum.

„Hún er feit, hún er ljómandi falleg, hún hefur verið alin á hnotukjörnum,“ sagði ræningjakerlingin gamla. Hún hafði úfið skegg og sítt og loðnar brýr, sem löfðu niður fyrir augu. „Hún er eins góð og alilamb,“ sagði kerling, „ætli það verði amalegt að éta hana?“ Og um leið tók hún upp hnífinn sinn, og blikaði á hann í hendi hennar, svo að Helgu blöskraði.

„Æ, æ!“ sagði kerling rétt í sömu andrá, því hún var bitin í eyrað af sinni eigin dóttur, sem hékk á baki hennar. En dóttirin var mesti óþekktar- og ódældarungi. „Hafðu skömm fyrir, ókindin þín,“ sagði móðirin og fékk nú ekki tíma til að slátra Helgu.

„Hún skal nú leika sér við mig,“ sagði ræningjastúlkan litla. „Hún skal gefa mér loðna handskjólið sitt og fallega kjólinn sinn og sofa hjá mér í rúminu mínu,“ og í því beit hún aftur svo tilfinnanlega, að kerling stökk upp í háa loft og hringsnerist, en ræningjarnir allir hlógu og sögðu: „Sko, hvernig hún dansar með telpukrakkann sinn.“

„Ég vil komast upp í vagninn,“ sagði ræningjastúlkan, og hún varð að hafa sitt fram, því hún var eftirlætisbarn og þrákálfur. Þær Helga settust í vagninn og óku nú yfir stokka og steina lengra inn í skóginn. Ræningjastúlkan litla var á hæð við Helgu, en sterkari og herðabreiðari og dökk á hörund. Augun voru kolsvört og næstum því raunaleg. Hún tók yfrum Helgu og sagði: „Ekki skulu þeir slátra þér, meðan ég ekki reiðist þér. Þú munt vera prinsessa.“

„Nei, það er ég ekki,“ svaraði Helga og sagði henni síðan allt, sem fyrir sig hefði komið og hvað vænt sér þætti um Karl litla.

Ræningjastúlkan horfði á hana með alvörusvip, kinkaði dálítið kolli og mælti: „Ekki skulu þeir slátra þér, enda þó svo yrði, að ég reiddist þér, því þá geri ég það sjálf.“ Þurrkaði hún Helgu þá um augun og stakk báðum höndum inn í loðskinnshandskjólið mjúkhlýja.

Nú var vagninn stöðvaður. Það var í miðjum húsagarði ræningjahallar nokkurrar. Var höllin öll rifin og sprungin ofan frá og niður í gegn. Hrafnar og krákur flugu þar út úr opnum raufunum, og bolabítarnir stóru, sem voru þesslegir, að þeir mundu geta gleypt heilan mann, þeir stukku upp í háa loft, en ekki geltu þeir, því það var þeim bannað.

Í stóra, gamla sótuga salnum brann eldur mikill á steingólfi. Reykinn lagði upp undir loftið, og varð hann sjálfur að finna sér útleið. Súpu var verið að sjóða í stórum ölheitukatli. Líka var verið að steikja héra og kanínur á teinum yfir eldi.

„Hér áttu nú að sofa í nótt hjá mér og öllum smádýrunum mínum,“ sagði ræningjastúlkan. Þeim var borinn matur og drykkur og fóru þær síðan út í skot eitt, þar sem bæði var hálmur og ábreiður. Uppi á rimlum og pinnum sátu yfir hundrað dúfur. Þær sýndust allar sofa, en viku sér ofurlítið til, þegar smástúlkurnar komu.

„Ég á þessar allar,“ sagði ræningjastúlkan litla og þreif rösklega til einnar af þeim, sem næstar voru, hélt henni á fótunum og hristi hana, svo að hún barði vængjunum. „Kysstu hana!“ sagði hún og danglaði henni framan í Helgu. „Þarna sitja skógardúfurnar,“ mælti hún ennfremur, og benti bak við fjöldamarga rimla, sem negldir höfðu verið fyrir gat á múrnum ofanverðum. „Þessar tvær þarna eru skógardúfur. Þær fljúga undir eins burt, þegar þær eru ekki almennilega innibyrgðar. Og hérna stendur hann Be, kærastinn minn gamli,“ og í sama bili dró hún hreindýr til sín á hornunum. Það var bundið, og um háls þess var skyggður koparhringur. „Þennan hrein verðum við líka að hafa innibyrgðan, því að öðrum kosti stekkur hann frá okkur. Á hverju kvöldi kitla ég hann á hálsinum með hnífnum mínum flugbeitta. Það er hann hræddur við.“ Þá dró litla stúlkan langan hníf fram úr rifu, sem var í múrnum, og lét hann leika eftir hálsi hreinsins. Hreintetrið sló út undan sér fótunum, en ræningjastúlkan hló við og dró svo Helgu niður í rúmið hjá sér.

„Ætlarðu að sofa með hnífinn hjá þér?“ mælti Helga og leit til hnífsins með hálfgerðum beyg.

„Ég sef ætíð með hníf hjá mér,“ sagði ræningjastúlkan litla. „Aldrei er að vita, hvað fyrir kann að koma. En segðu mér nú aftur það, sem þú sagðir mér fyrr um hann Karl litla og hvers vegna þú eigraðir út í víða veröld.“ Og Helga sagði upp aftur frá öllu þessu og skógardúfurnar kurruðu uppi í búrinu. Hinar dúfurnar sváfu. Ræningjastúlkan lagði aðra höndina um háls Helgu, en hélt á hnífnum í hinni og svaf svo að heyra mátti, en Helgu kom ekki dúr á auga. Hún vissi ekki, hvort heldur lægi fyrir sér líf eða dauði. Ræningjarnir sátu hringinn í kring um eldinn, sungu og drukku, og ræningjakerlingin steypti stömpum. Skelfing var það fyrir Helgu litlu að horfa á þær aðfarir.

Þá sögðu skógardúfurnar: „Kurr, kurr! við höfum séð hann Karl litla. Hvít hæna bar sleðann hans. Hann sat í vagni snædrottningarinnar, en vagninn leið lágt yfir skóginum, þar sem við lágum í hreiðrum okkar. Hún blés á okkur ungana og dóu allir nema við tveir: kurr, kurr!“

„Hvað segið þið þarna uppi?“ kallaði Helga, „hvert fór snædrottningin? vitið þið nokkuð um það?“

„Hún fór víst til Lapplands, því þar er ætíð snjór og ís. Spyrjið hreindýrið, sem stendur þarna í tjóðurbandinu.“

„Þar er ís og snjór, þar er gott og blessað,“ sagði hreindýrið. „Þar má stökkva frjálslega í ljómandi landvíðu dölunum. Þar hefur snædrottningin sumartjaldið sitt, en fastaborgin hennar er hátt uppi við norðurheimskaut, í ey nokkurri, sem Spitsbergen heitir.“

„Æ, hann Karl, hann Karl!“ sagði Helga andvarpandi.

„Liggðu nú grafkyrr,“ sagði ræningjastúlkan, „að öðrum kosti rek ég í þig hnífinn.“

Morguninn eftir sagði Helga henni allt, sem skógardúfurnar höfðu sagt henni, og varð þá ræningjastúlkan alvarleg á svipinn, en kinkaði samt kolli og sagði: „Það er nú sama, það er nú sama!“

„Veistu hvar Lappland er?“ sagði hún við hreindýrið.

„Hver skyldi vita það betur en ég?“ svaraði hreinninn og tindruðu augu hans af fjöri. „Þar er ég fæddur og uppalinn, þar hef ég hlaupið og stokkið um hjarnslóðir.“

„Heyrðu,“ sagði ræningjastúlkan við Helgu. „Þú sérð, að allir karlmennirnir eru farnir, en mamma er hér enn, og hún verður kyrr heima. Þegar kornið er undir hádegi, þá drekkur hún úr stóru flöskunni og fær sér á eftir dálítinn dúr. Ég skal þá gera nokkuð fyrir þig.“ Að svo mæltu stökk hún upp úr rúminu, rauk um háls mömmu sinnar, togaði í skegg hennar og sagði: „Góðan daginn, bukkurinn minn!“ Og móðirin gaf henni svo vænan selbita undir nefið, að blánaði undan, en það var allt af eintómum kærleika.

Þegar móðirin var búin að drekka úr flösku sinni og lúrði á eftir, þá gekk ræningjastúlkan til hreindýrsins og sagði: „Helst væri mér í mun að kitla þig mörgum sinnum enn með beitta hnífnum mínum, því þá er gaman að þér, en það er nú sama um það, ég ætla að leysa af þér bandið og hjálpa þér að komast út fyrir, svo þú getir hlaupið til Lapplands, en þá verðurðu að taka til fótanna og koma fyrir mig þessari litlu stúlku í höll snædrottningarinnar, því leikbróðir hennar er þar. Þú hefur víst heyrt, hvað hún sagði, því ekki vantaði, að hún talaði nógu hátt, og þú stendur á hleri.“

Hreinninn hoppaði upp af fögnuði. Ræningjastúlkan lét Helgu á bak og var svo fyrirhyggjusöm að binda hana, og meira að segja að láta hana fá undir sig dálítinn kodda fyrir reiðver. „Jæja, það er nú sama. Hérna eru loðnu stígvélin þín, því kalt mun verða, en loðskinnshandskjólinu held ég eftir. Þér skal nú samt ekki verða kalt. Taktu við, hérna eru stóru belgvettlingarnir hennar mömmu, þeir ná þér upp á olnboga. Nú ertu til handanna eins og kerlingarskrukkan hún móðir mín.“

Og Helga grét af gleði.

„Mér líkar ekki að sjá þig skæla,“ sagði ræningjastúlkan litla. „Nú áttu einmitt að vera kát. Hana, þarna eru handa þér tvö brauð og eitt hangikjötslæri. Þá þarftu ekki að vera svöng.“ Hvorttveggja batt hún upp á hreininn. Síðan lauk hún upp dyrunum, lokkaði inn alla stóru hundana, skar á bandið með hnífnum sínum og sagði við hreininn: „Hlauptu nú, en hafðu góðar gætur á litlu stúlkunni.“

Og Helga rétti út hendurnar með stóru belgvettlingunum móti ræningjasrúlkunni og kvaddi hana, en hreinninn þaut af stað yfir runna og trjástubba, og hvað sem fyrir var, gegnum skóginn mikla, yfir mýrar og heiðarfláka, eins hratt og hann gat komist. Úlfarnir ýlfruðu og hrafnarnir krunkuðu. Þytur var hið efra og var sem himinninn fnæsti rauðu.

„Það eru norðurljósin mín,“ sagði hreinninn. „Sko, hvað þau lýsa vel!“ og þá hljóp hann enn hraðara og keppti áfram nótt og nýtan dag. Brauðin urðu etin upp og lærið með, og voru þau þá komin til Lapplands.

Sjötti þáttur: Lappakonan og Finnakonan

Þau staðnæmdust hjá húskorni einu, og það var nú eymdar kumbaldi. Þakið náði niður að jörðu, svo að heimafólkið varð að skríða á maganum, þegar það vildi komast út eða inn. Enginn var þar heima, nema gömul Lappakona. Hún var að steikja fisk við lýsislampatýru. Sagði hreinninn alla ævisögu Helgu, en fyrst sína eigin sögu, því honum þótti hún öllu merkilegri, enda var Helga svo magnþrota af kuldanum, að hún mátti ekki mæla.

„Æ, vesalingur!“ sagði Lappakonan, „þá eigið þið enn þá langt hlaup fyrir höndum. Þið verðið að komast frekar hundrað mílur inn í Finnmörk, því þar hefur snædrottningin sumarvist og lýsir þar með bláljósum á hverju kveldi. Ég skal skrifa svo sem tvær línur á þurran saltfisk, því pappír hef ég ekki. Fæ ég ykkur svo fiskinn meðferðis til Finnakonunnar þar efra. Hún getur sagt ykkur allt ýtarlegar en ég er fær um.“

Nú sem Helgu var fullhlýnað og hún hafði matast og drukkið, þá skrifaði Lappakonan svo sem tvær línur á þurran saltfisk og beiddi Helgu að varðveita hann vel. Síðan batt hún hana aftur upp á hreininn, og hann óðara af stað. Þytur var í upplofti, og norðurljós mikil og fögur. Um nóttina komu þau Helga og hreinninn svo í Finnmörk og klöppuðu á reykháf Finnakonunnar, því dyr voru engar á híbýlum hennar.

Þar inni var baðhiti, svo að Finnakonan sjálf gekk því nær nakin. Hún var lítil vexti og óþverraleg. Losaði hún þegar um klæði Helgu litlu og dró af henni belgvettlingana og stígvélin, því ella mundi henni hafa orðið of heitt. Eftir það lét hún klakastykki á koll hreininum og las það, sem skrifað stóð á saltfiskinum. Hún las það þrem sinnum og kunni það þá utan að, lét síðan fiskinn í soðpottinn, því fiskurinn var vel ætur, enda var hún ekki vön að láta neitt fara til spillis.

Nú sagði hreinninn fyrst sína ævisögu og því næst sögu Helgu, og Finnakonan skarpeyga drap tittlinga, en mælti ekki orð frá munni. „Þú ert kona fjölvitur,“ sagði hreinninn. „Ég veit, að þú getur bundið alla heimsins vinda á einum saumþræði. Þegar skipstjórinn leysir einn hnútinn, þá fær hann óskabyr. Leysi hann annan, verður snarphvasst, og leysi hann þriðja og fjórða, gerir felliveður, svo að skógarnir hrynja um koll. Viltu ekki gefa litlu stúlkunni drykk þann, að hún fái tólf manna afl og geti svo yfirbugað snædrottninguna?“

„Tólf manna afl,“ sagði Finnakonan. „Já, það mundi vel duga.“ Gekk hún síðan að hillu, tók stórt samanbrotið skinn og rakti það í sundur, var það skráð með undarlegu letri og las Finnakonan af öllu megni, svo að svitinn bogaði af enni hennar.

En hreinninn bað svo aftur innvirðulega fyrir Helgu, og Helga mændi slíkum vonaraugum, fljótandi í tárum, á Finnakonuna, að henni gekkst hugur við, og fór aftur að depla augunum til Helgu og dró hreininn út í horn og hvíslaði einhverju að honum, um leið og hún lagði að nýju ís við höfuð honum.

„Karl litli er reyndar hjá snædrottningunni og finnst allt vera þar eftir hjartans lyst og löngun og hyggur þar vera bestan hluta heims, sem hún er, en það kemur af því, að hann hefur fengið glerbrot í hjartað og ofurlítið glerkorn í augað. Það verður fyrst að ná því úr honum, annars kostar verður hann aldrei að manni, og snædrottningin heldur þá valdi sínu yfir honum.“

„En geturðu ekki gefið Helgu litlu eitthvað inn, svo að hún fái valdi yfir öllu?“

„Ég get ekki veitt henni meira vald en hún hefur nú þegar. Sérðu ekki, hvað það er mikið? Sérðu ekki, hvernig menn og skepnur verða að þjóna henni, og hvað vel henni hefur gengið berfættri að komast áfram í heiminum? Hún má ekki vita af valdi sínu. Það býr í hjarta hennar. Það er fólgið í því, að hún er elskulegt og saklaust barn. Geti hún ekki sjálf komist inn til snædrottningarinnar og náð út glerinu á Karli litla, þá getum við ekki hjálp veitt. Þegar komið er tvær mílur vegar héðan, tekur við garður snædrottningarinnar. Þangað geturðu borið litlu stúlkuna. Settu hana niður hjá stóra runninum, sem stendur með rauðum berjum í fönninni. Vertu þá ekki með neina óþarfa mælgi og flýttu þér hingað aftur.“ Að svo mæltu lyfti Finnakonan Helgu á bak hreininum, en hann af stað og hljóp sem hann gat hraðast komist.

„Æ, ég fékk ekki stígvélin mín, ég fékk ekki belgvettlingana mína,“ kallaði Helga litla í nístingskuldanum. En hreinninn þorði ekki að standa við. Hann hljóp, þangað til hann kom að stóra runnanum með rauðu berjunum. Þar setti hann Helgu niður og kyssti á munn hennar. Runnu þá stór og fögur tár ofan eftir kinnum hans, og hljóp hann síðan til baka eins og fætur toguðu. Og þarna stóð nú vesalings Helga skólaus og vettlingalaus í gaddhörkunni úti í miðri Finnmörk.

Hún hljóp áleiðis eins hratt og hún gat. Kom þá heill herskari af snæhnoðrum, en ekki féllu þeir úr himni niður, því hann var heiður og skínandi af norðurljósum. Runnu þeir beint áfram eftir jörðinni og því nær sem þeir komu, því stærri urðu þeir. Helga mundi glöggt eftir, hversu stórir og listgjörvir henni höfðu sýnst þeir vera, þegar hún sá þá gegnum glerið, en nú skipti miklu, hvað þeir voru stórvaxnari og óttalegri. Þeir voru lifandi, – og hafði snædrottningin þá fyrir útverði. Fáránlega voru þeir skapaðir, sumir tilsýndar eins og ljótir og stórir burstíglar, aðrir eins og hnútar, riðnir úr höggormum, er teygðu fram hausana, aðrir eins og lítil digur bjarndýr, kafloðin og úfin, en allir voru þeir hvítir – eintómir lifandi snæhnoðrar.

Þá las Helga litla Faðirvor og gerðist nú svo kalt, að andbert varð, og sá hún andann fram úr munni sínum eins og reykstroku. Andinn varð þéttari og þéttari og ummyndaðist í engla, smávaxna og bjarta, sem stækkuðu meir og meir, þegar þeir komu við jörðina. Allir höfðu þeir hjálma á höfðum og spjót og skjöld í höndum. Og er Helga hafði lesið Faðirvor til enda, var komin í kringum hana heil hersveit af englum. Þeir ráku hina afskaplegu snæhnoðra í gegn með spjótum sínum, svo að þeir hrukku sundur í ótal stykki og gat þá Helga haldið áfram göngu sinni glöð í huga, og alveg örugg. Englarnir hjúfruðu blíðlega við hendur hennar og fætur, svo að hún fann síður til frostbitrunnar og hélt hún nú rösklega áfram til hallar snædrottningarinnar.

En nú er best að vita fyrst, hvað títt er um Karl litla. Hann hugsaði reyndar ekkert um Helgu litlu og síst kom honum til hugar, að hún stæði fyrir utan höllina.

Sjöundi þáttur: Hér segir af höll snædrottningarinnar og því, er síðar bar til

Veggirnir í höll snædrottningarinnar voru úr skafrenningi, en gluggar og dyr úr nístandi vindum. Þar voru fleiri en hundrað salir, allt eftir því, hvernig snjórinn hlóðst í skafla. Stærsti salurinn tók yfir margar mílur. Allir voru salirnir lýstir björtum norðurljósum, og þeir voru svo tómir, svo ískaldir og skínandi. Aldrei var þar neinn gleðskapur, ekki svo mikið sem dálítill bjarndýra-dansleikur, þar sem stormurinn gæti spilað upp í dansinn og hvítabirnirnir stigið hann á afturfótunum og látið sjá sína laglegu tilburði. Ekki einu sinni dálítið spilasamkvæmi með snoppungum og hrammaslögum. Ekki einu sinni svo vel, að hvítu tófuungfrúrnar hefðu þar nokkurn tíma kaffisamsæti. Það var tómlegt, stórfenglegt og kalt í sölum snædrottningarinnar. Norðurljósin lýstu og loguðu svo nákvæmlega, að telja mátti til, hvenær þau stóðu hæst eða lægst. Í miðjum þessum endalausa snjósal var frosið stöðuvatn. Var svellið á því sprungið í ótal stykki, en svo nákvæmlega var eitt stykkið líkt öðru, að það var sannkallað listaverk, og á miðju svellinu sat snædrottningin, þegar hún var heima, og sagðist hún þá sitja í skuggsjá skynseminnar, og kvað hún hana vera þá einu og þá bestu skuggsjá, sem til væri í heimi þessum.

Karl litli var helblár af kulda, já, svartur að kalla mátti, en hann fann ekki til þess, af því að snædrottningin hafði kysst úr honum kuldahrollinn og af því að hjarta hans var nálega orðið að ískekki. Hann var að rogast með nokkur flöt og randhvöss ísstykki, og mátaði þau saman á alla vegu, sem hugsast gat, eins og þegar við erum að leika okkur að örsmáum trétöflum og leggjum þær saman í myndir. Það er kínverska spilið, sem svo er kallað. Það var áþekkt, sem Karl hafði nú með höndum. Hann raðaði ístöflunum sínum í myndir, og það hinar margbrotnustu. Það var hyggjuvits ísspilið. Í hans augum voru myndirnar hreinasta fyrirtak og fjarskalega mikilsvarðandi. Það stafaði af glerkorninu, sem sat í auga hans. Hann raðaði í heilar myndir, sem voru skrifað orð, en aldrei gat hann komist niður á, hvernig hann ætti að raða í það orðinu, sem hann einmitt vildi, en það var orðið eilífð. Hafði snædrottningin sagt við hann: „Ef þú getur fundið út þá mynd, þá skaltu vera þinn eigin herra, og þá gef ég þér alla veröldina og spánnýja skauta.“ En hann gat það ekki. „Nú þýt ég burt til heitu landanna,“ sagði snædrottningin. „Þangað ætla ég að fara og gá niður í svörtu pottana.““ Það voru eldfjöllin Etna og Vesúvíus, sem hún átti við. „Ég ætla að hvítta pottana dálítið að utan og kæla svo um munar glóaldinin og vínberin.“

Flaug þá snædrottningin af stað, og Karl sat aleinn eftir í stóra, tóma íssalnum, sem náði yfir margra mílna svæði. Hann horfði á ísstykkin og þreytti sig á sífelldum heilabrotum í frosthörkunni og kúrði þarna grafkyrr og stirðnaður, svo ekki var annað að sjá, en að hann væri með öllu helfrosinn.

Þá einmitt kom Helga litla í höllina inn um stóra hliðið. Blésu þar nístandi vindar, en hún las kvöldbæn eina og lægðust samstundis vindarnir, eins og þeir ætluðu að fara að sofa. Gekk hún þá inn í stóru, auðu og köldu salina og kom auga á Karl. Hún þekkti hann, hljóp um háls honum, hélt honum fast að sér og kallaði: „Karl, elsku Karl litli! nú hef ég þá fundið þig.“

En hann sat grafkyrr, stirður og kaldur. Þá grét Helga litla heitum tárum og hrundu þau niður á brjóst Karls. Þau leituðu inn í hjarta hans, þau þíddu ískökkinn og eyddu glerbrotinu, sem var fyrir. Hann horfði á hana, og hún söng:

„Við barnið Jesúm best oss gefst að tala,

þar blómgast rósir neðst í lægðum dala.“

Þá kom upp grátur fyrir Karli. Hann grét svo, að spegilkornið losnaði og hrundi úr auga hans. Hann þekkti hana og kallaði upp fagnandi: „Helga! elsku Helga litla! hvar hefurðu verið svo lengi? Og hvar hef ég verið? En hvað hér er kalt! Og hvað hér er tómt og víðáttan endalaus!“ Og hann vafði sig fast að Helgu, og hún hló og grét af gleði. Og svo mikill var fögnuðurinn, að enda ísstykkin dönsuðu af kæti allt í kringum þau, og þegar þau voru þreytt orðin og lögðust til hvíldar, þá lágu þau einmitt í þeim stöfum, sem snædrottningin hafði talað um við Karl og sagt, að ef hann fengi útgrundað þá stafi, þá skyldi hann vera sinn eigin herra, og þá skyldi hún gefa honum alla veröldina og spánnýja skauta.

Og Helga kyssti á kinnar hans og þær urðu rjóðar og blómlegar. Hún kyssti á augu hans og þau urðu eins blíðskær og hennar. Hún kyssti á hendur hans og fætur og hann varð heill og hraustur. Nú mátti snædrottningin gjarnan koma heim aftur, því lausnarbréf Karls stóð þarna greinilega skrifað með glæjum ísstykkjum.

Og nú leiddust þau bæði burt úr höllinni stóru og héldu af stað. Þau töluðu um ömmu gömlu og rósirnar uppi á þakinu, og þar sem þau fóru um, þar lágu vindarnir í dái og sólin braust fram úr skýjunum. Og þegar þau komu að runnanum með rauðu berjunum, þá stóð hreinninn þar og beið þeirra. Fylgdi honum þá hreinkvíga með stálmafull júgur og lét hún kálfa sína sjúga sig og kyssti á granir þeirra. Og nú fóru þau þaðan, Karl og Helga, og létu hreindýrin bera sig. Komu þau fyrst til Finnakonunnar og ornuðu sér þar í heitu stofunni og fengu tilsögn um heimleiðina. Síðan komu þau til Lappakonunnar, og hafði hún saumað handa þeim ný föt og gert að sleðanum þeirra eins og þurfti.

Og hreinninn og hreinkvígan hlupu samsíða sleðanum og fylgdust með þeim allt að landamærunum. Var þar farin að koma upp fyrsta grænkan, og þar kvöddu þau Karl og Helga hreininn og Lappakonuna. Og öll kvöddust þau með virktum. Nú fóru að kvaka fyrstu smáfuglarnir, á skógartrjánum voru grænir brumhnappar, og út úr skóginum kom ung stúlka ríðandi. Þekkti Helga hestinn, því honum hafði verið beitt fyrir gullvagninn fyrrum, en stúlkan hafði skínandi rauða húfu á höfði og skammbyssur í hylkjum framan við hnakkinn. Var þetta ræningjastúlkan litla, og vék því svo við, að henni hafði tekið að leiðast heimaveran, og ætlaði nú fyrst um sinn norður eftir, en í aðra átt síðar, ef hún kynni ekki við sig. Hún þekkti undir eins Helgu, – og Helga þekkti hana, og varð þar fagnaðarfundur.

„Þú ert fallegur hlaupagosi,“ sagði hún við Karl litla, „mér þætti gaman að vita, hvort þú ert þess verður, að hlaupið sé á heimsenda þín vegna.“

En Helga klappaði henni á vangann og spurði frétta um prinsinn og prinsessuna.

„Þau eru komin af stað til annarra landa,“ svaraði ræningjastúlkan.

„En krákan þá?“ sagði Helga litla.

„Já, krákan er nú dauð,“ svaraði hún, „tamda kærastan er orðin ekkja og gengur með svartan ullbandspotta um fótinn. Hún kveinar og kvartar, en bull og þvaður er það allt saman. – En segðu mér nú, hvernig þér hefur gengið og hvernig þú hafðir upp á honum Karli.“

Og þau Karl og Helga sögðu henni allt, sem farið hafði. En ræningjastúlkan tók í höndina á þeim báðum og hét þeim því, að færi hún einhvern tíma um borgina, þar sem þau áttu heima, þá skyldi hún heimsækja þau. Reið hún síðan út í víða veröld, en Karl og Helga héldu áfram og leiddust á göngunni. Var þá komið indælt vor með blómum og grængróðri. Kirkjuklukkunum var hringt og þau þekktu aftur háu turnana og stóru borgina, þar sem þau áttu heima. Og þau gengu inn í borgina og alla leið að dyrum ömmu gömlu, upp stigann og inn í stofuna, og allt stóð þarna á sama stað og áður, og stundaklukkan sagði: tikk! tikk! og vísarnir snerust. En í því að þau gengu inn um dyrnar, þá urðu þau þess vör, að sjálf voru þau orðin fullvaxta. Rósirnar úr þakrennunni seildust alblómgaðar inn í opna gluggana, og ennþá stóðu þar barnastólarnir litlu, og settust þau á sinn stólinn hvort og héldust í hendur. Köldu og tómlegu dýrðinni hjá snædrottningunni höfðu þau gleymt eins og einhverjum drungalegum draumi. Amma sat í geislabirtu guðs sólar og las hátt upp úr ritningunni: „Hver, sem ekki meðtekur guðs ríki eins og barn, mun aldrei þangað koma.“

Og Karl og Helga horfðust í augu, og nú skildust þeim allt í einu orðin í sálminum gamla:

„Við barnið Jesúm best oss gefst að tala,

þar blómgast rósir neðst í lægðum dala.“

Þarna sátu þau bæði tvö, vaxin að aldri og þó börn, því í hjartanu voru þau börn, og nú var sumar, unaðsfagurt, hlýtt og ánægjulegt sumar.

Móðirin

Móðir sat hjá barni sínu kornungu. Hún var svo hrygg, svo hrædd um, að það mundi deyja. Það var nábleikt í framan, augun litlu höfðu lokast aftur. Það dró svo hægt andann og var öðru hverju eins og það andvarpaði. Því sorgbitnari horfði móðirin á aumingjann litla.

Þá var barið á dyr og kom inn fátækur maður gamall, og hafði sveipað um sig einhverju, sem var áþekkt stórri hrossverju, sér til hita, enda var honum ekki vanþörf á. Úti var allt þakið ís og fönnum og vindurinn næddi svo napurt, að tók í andlitið.

Af því nú gamalmennið nötraði af kulda og barnunginn blundaði ofurlítið, þá stóð móðirin upp og setti mjólk í dálítilli pönnu inn í ofninn og ætlaði að hita hana handa honum. Gamli maðurinn sat og ruggaði og móðirin settist rétt hjá honum og horfði á barnið sitt sjúka. Það dró svo þungt andann og hélt upp hendinni litlu.

„Heldurðu ekki, að það verði kyrrt hjá mér, barnið mitt?“ sagði hún, „guð fer ekki að taka það frá mér.“

Gamli maðurinn, sem var dauðinn sjálfur, kinkaði kollinum svo undarlega. Það gat bæði þýtt já og nei.

Móðirin horfði í gaupnir sér og tárin hrundu niður eftir kinnum hennar. Hún var yfirkomin af höfuðþyngslum, því henni hafði ekki komið dúr á auga í þrjá sólarhringa, og sofnaði hún nú, en það var aðeins í svip. Hún hrökk upp skjálfandi af kulda. „Hvað er þetta?“ sagði hún og leit á alla vegu frá sér, en gamli maðurinn var farinn og barnið hennar litla var horfið. Hann hafði haft það burt með sér. Úti í stofuhorninu marraði í stundaklukkunni gömlu og blýlóðið rann allt niður á gólf, og þá stóð klukkan.

En vesalings móðirin hljóp út úr húsinu og kallaði á barnið sitt.

Úti í miðri fönninni sat kona síðklædd og svartklædd og mælti: „Dauðinn var inni í stofunni hjá þér, ég sá hvar hann skaust burt með barnið þitt litla. Hann er fljótari en vindurinn. Hann skilar aldrei aftur því, sem hann tekur.“

„Segðu mér bara, hverja leið hann fór,“ mælti móðirin, „segðu mér leiðina, þá skal ég finna hann.“

„Veit ég veginn,“ sagði svartklædda konan. „En áður en ég segi þér hann, verðurðu að syngja fyrir mig allar vísurnar, sem þú hefur sungið fyrir barnið þitt. Mér er yndi að þeim. Ég er nóttin, ég sá hversu þú tárfelldir meðan þú söngst þær.“

„Ég skal syngja þær allar,“ sagði móðirin, „en tefðu mig ekki, svo ég geti náð honum og fundið barnið mitt.“

En nóttin sat þögul og grafkyrr. Þá sló móðirin höndum sínum, söng og táraðist. Margar voru vísurnar, þó voru tárin fleiri. Eftir það sagði nóttin: „Farðu hægra megin inn í greniskóginn dimma. Þangað sá ég dauðann fara með barnið þitt litla.“

Langt inni í skóginum lágu vegirnir á víxl, og vissi hún ekki, hvorn fara skyldi. Þá sá hún, hvar stóð þyrnirunnur blaðlaus og blómlaus. Þetta var líka um hávetur og var ísing á greinunum.

„Hefurðu ekki séð dauðann ganga fyrir með barnið mitt?“ – „Jú!“ svaraði þyrnirunnurinn, „en fyrr segi ég þér ekki, hverja leið hann fór, en þú vermir mig við hjarta þitt. Ég frýs í hel, ég verð að tómum ís.“

Hún þrýsti þyrnirunnanum að brjósti sínu svo fast, að honum gat vel ylnað, og gengu þyrnarnir inn í holdið, svo að blóðið dreyrði í stórum dropum, en þyrnirunnurinn skaut út nýjum og grænum blöðum og blómgaðist um nóttina í vetrarnístingnum, svo var hlýtt við hjarta hinnar mótlættu móður. Og þyrnirunnurinn sagði henni veginn, sem hún átti að fara.

Þá kom hún að miklu hafi, en þar voru hvorki skip né bátar. Sjóinn hafði ekki lagt svo vel, að ísinn héldi, og ekki var hann svo grunnur, að hún gæti vaðið, en yfir hann varð hún að komast, úr því hún vildi finna barnið sitt. Hún lagðist niður til að drekka upp sjóinn, og var það ógjörningur, en móðirin hélt í hörmum sínum, að kraftaverk kynni að verða.

„Nei, þetta tekst aldrei,“ sagði sjórinn, „við skulum heldur koma okkur saman. Mér þykir gaman að safna perlum, og augun þín eru skærustu perlurnar, sem ég hef séð. Viljir þú gráta þeim til mín, þá skal ég bera þig til stóra gróðrarhússins, þar sem dauðinn býr og gætir blóma og trjáa. Hvert þeirra um sig er mannslíf.“

„Æ, allt vil ég vinna til að komast þangað sem barnið mitt er,“ sagði móðirin grátmædda og grét enn sárar, og augu hennar hnigu niður á hafsbotn og urðu að tveimur dýrindis perlum, en sjórinn reið undir hana, og kastaðist hún í einni sveiflu yfir á ströndina fyrir handan. Þar stóð undarlegt hús mílubreitt og var ekki að vita, hvort það væri skógi vaxið fjall með hellisskútum, eða það væri timbrað upp. Aumingja móðirin gat ekki séð það, hún hafði grátið úr sér augun.

„Hvar get ég hitt dauðann, sem fór með barnið mitt litla?“ sagði hún.

„Ekki hefur hann komið hingað ennþá,“ sagði grafkonan gamla, sem gæta átti gróðurhúss dauðans. – Hvernig komstu á veginn hingað og hver hefur hjálpað þér?“

„Guð hefur hjálpað mér,“ svaraði hún, „hann er miskunnsamur og það munt þú vera líka. Hvar get ég fundið barnið mitt litla?“

„Ég þekki það ekki,“ mælti konan, „og þú ert sjónlaus. Fjöldi blóma og trjáa hefur fölnað í nótt. Dauðinn kemur bráðum og gróðursetur þau í nýjum reit. Þú veist víst, að hver maður á sitt lífstré eða sitt blóm, eftir því sem hverjum kann að vera háttað. Þau eru eins á að sjá og hver önnur jurt eða tré, en hjartsláttur er í þeim öllum. Barnahjörtun bærast líka. Eftir þessu skaltu fara. Ekki er að vita, nema þú þekkir hjartsláttinn barnsins þíns, en hvað gefurðu mér til þess, að ég segi þér, hvað þú átt að gera frekar?“

„Ég á ekkert til að gefa,“ ansaði móðirin sorgbitna, „en ég skal ganga á heimsenda fyrir þig.“

„Þangað á ég ekkert að sækja,“ sagði konan, „en þú getur látið mig fá svarta hárið þitt síða. Þú veist sjálf, að það er fallegt, og það á nú við mig. Ég skal láta þig fá hvíta hárið mitt. Það er betra en ekki neitt.“

„Þú mælist þá ekki til meira!“ sagði móðirin, „það er þér velkomið.“ Og hún gaf gömlu konunni fallega hárið sitt, og fékk hárið hennar snjóhvíta í staðinn.

Nú gengu þær inn í hið mikla gróðurhús dauðans. Þar óx fjöldi trjáa og blóma undarlega hvað innan um annað. Þar stóðu fagrar hýasintur undir glerhjálmum, þar stóðu og gildvaxnir píónar. Þar uxu sæjurtir, og voru sumar þeirra mjög svo blómlegar, en aftur var kyrkingur í sumum. Vatnssniglarnir hringuðu sig utan um þær og svartir krabbar læstu sig um stofnana. Þar stóðu fagrir pálmar, eikur, hlynir, pétursseljur og blómgað blóðberg. Hvert tré og hvert blóm átti sér nafn, hvert einstakt merkti mannslíf og voru mennirnir á lífi, sumir á Kínlandi, sumir á Grænlandi og hvarvetna í heiminum. Þar stóðu stór tré í litlum gróðrarkerum, svo að þau máttu eigi þrífast og lá við, að þau sprengdu kerin. Hingað og þangað stóðu líka lítil og leiðinleg blóm í frjóum jarðvegi. Þau voru varin mosa allt í kring, og dekurlega hirt og stunduð. En móðirin harmþrungna laut ofan að öllum minnstu nýgræðingunum og heyrði mannshjörtun bærast í þeim öllum og innan um þúsundir þúsunda þekkti hún hjartsláttinn barnsins síns.

„Þarna er það!“ kallaði hún og seildist með höndina út yfir dálítinn bláan krókus, sem hallaðist út í aðra hliðina og var næsta sjúklegur.

„Snertu ekki blómið,“ sagði gamla konan, „en stattu hérna, og þegar dauðinn kemur – en hans er nú von á hverri stundinni – þá láttu hann ekki kippa jurtinni upp og hótaðu honum, að þú skulir fara eins með hin blómin. Þá verður hann hræddur, því hann á að standa drottni skil á þeim og má ekkert upp slíta fyrri en honum þóknast.“

Í sama bili blés nákaldur þytur eftir endilöngum salnum, og fann móðirin blinda á sér, að það var dauðinn sem kom.

„Hvernig gast þú ratað hingað?“ spurði dauðinn, „hvernig gast þú orðið fljótari en ég?“

„Ég er móðir,“ svaraði hún.

Og dauðinn seildist með sinni löngu hendi eftir blóminu litla og veika, en hún hélt höndunum rígsperrtum utan um það, og var þó hrædd um að hún kynni að koma við blöðin. Þá blés dauðinn á hendur henni, og fann hún, að það var kaldara en vetrarnepjan. Féllust henni þá hendur.

„Þú mátt ekkert við mér,“ sagði dauðinn.

„En guð má við þér,“ sagði hún.

„Ég geri ekki annað en það, sem er hans vilji,“ mælti dauðinn, „ég er hans jurtagarðsmaður. Ég tek öll blóm hans og tré og gróðurset þau í stóra paradísargarðinum á ókunna landinu, en ekki þori ég að segja þér, hvernig þau gróa þar og hvernig þar hagar til.“

„Gefðu mér barnið mitt aftur,“ grátbændi móðirin hann. Í sama bili tók hún utan um tvö fögur blóm, sem stóðu þar rétt hjá, sitt með hvorri hendi, og kallaði til dauðans: „Ég slít upp öll blómin þín, því ég er sturluð af örvæntingu.“

„Snertu ekki á þeim,“ sagði dauðinn. „Þú þykist sjálf vera svo ólánssöm, en nú ætlarðu að gera aðra móður jafn ólánsama.“

„Aðra móður?“ sagði hún og sleppti undir eins blómunum.

„Hérna eru augun þín,“ sagði dauðinn, „ég hef slætt þau upp úr sjónum. Það stóð svo mikil birta af þeim. Ég vissi ekki að það voru augun þín. Taktu við þeim aftur, þau eru skærari núna en þau voru áður. Líttu svo niður í djúpa brunninn rétt hjá þér, og skal ég segja þér nöfnin á báðum blómunum, sem þú ætlaðir að slíta upp. Þú sérð þá ókomna ævi þeirra, allt, sem þú ætlaðir að eyða og ónýta.“

Og hún leit niður í brunninn og var það fagnaðarsjón að sjá, hversu ævi annars barnsins varð blessunarrík fyrir heiminn, hversu það jók auðnu og yndi alls staðar nærri sér. Og hún sá það, sem fyrir hinu barninu lá, og var það ekki annað en böl og bágindi, skelfing og volæði.

„Hvort tveggja er vilji guðs,“ sagði dauðinn.

„Hvort þeirra er blóm ógæfunnar og hvort er blóm blessunarinnar?“ spurði hún.

„Það segi ég þér ekki,“ ansaði dauðinn, „en hitt skaltu vita, að annað þeirra var blómið barnsins þíns. Það voru forlög þess, sem þú sást, – hin ókomna ævi þess.“

Þá hljóðaði móðirin upp yfir sig af ótta. „Hvort þeirra var barnið mitt? segðu mér það. Frelsaðu sakleysingjann, frelsaðu barnið mitt frá öllu þessu volæði. Taktu það heldur burt og flyttu það inn í guðsríki. Gleymdu tárum mínum, gleymdu bænum mínum, gleymdu öllu, sem ég hef sagt eða gert.“

„Ég skil þig ekki,“ mælti dauðinn. „Viltu fá barnið þitt aftur, eða á ég að fara með það þangað, sem þú ekki veist?“

Þá sló móðirin höndum sínum og féll á kné og bað til guðs: „Bænheyr mig ekki, ef ég bið gagnstætt þínum vilja, sem öllum er fyrir bestu, bænheyr mig ekki.“

Og hún drap höfði niður í skaut sér.

Og dauðinn fór með barnið hennar inn í hið ókunna landið.

Strætisljóskerið gamla

Hefurðu heyrt söguna af strætisljóskerinu gamla? Hún er ekki svo yfirtaks skemmtileg, en það má þó vel heyra hana sagða einu sinni.

Já, það var einu sinni gamalt og heiðvirt strætisljósker, sem búið var að vera mörg herrans ár í embættinu, en átti nú að leggjast fyrir óðal. Og nú var þetta seinasta kvöldið, sem það sat uppi á staurnum og lýsti í strætinu, og var því í líku skapi og gömul leikhúss danskona, sem dansar síðasta kvöldið sitt og veit, að hún er orðin aflóga á næsta morgni. Ljóskerið var svo kvíðandi fyrir morgundeginum, því það vissi, að það átti að fara með það upp í bæjarráðsstofu, og þar áttu hinir „þrjátíu og sex menn“ að halda skoðunargjörð yfir því og gera út um, hvort það væri brúklegt eða óbrúklegt. Þar átti að ákveða, hvort það yrði sent út í eina af undirborgunum, til að lýsa þar, eða út á landsbyggð til einhverrar verksmiðju. Það var enda ekki að vita, nema það færi beina leið til járnsteypara og yrði steypt upp aftur, – gæti þá orðið að hverju, sem vera skyldi. En sú tilhugsun kvaldi það mest, að það vissi ekki, hvort það mundi þá muna nokkuð eftir því, að það hefði verið strætisljósker. En hvernig svo sem færi, þá var það ekki efamál, að ljóskerið yrði að skilja við næturvörðinn og konu hans, sem það var orðið svo samgróið við, að þau voru öll eins og ein fjölskylda. Þegar hann varð næturvörður, þá varð það strætisljósker, en um það skeið var konan í meira lagi fínlát. Leit hún þá aðeins til ljóskersins á kvöldin, þegar hún gekk fram hjá því, en aldrei á daginn. En nú þar á móti á seinni árunum, er þau þrjú tóku að eldast, næturvörðurinn, konan og ljóskerið, þá hafði konan hirt það, fægt lampann og hellt á hann lýsinu. Hjón þessi voru ráðvendnin sjálf og höfðu aldrei haft af ljóskerinu svo mikið sem einn dropa. Þetta var nú seinasta kvöldið, sem ljóskerið átti að vera í strætinu, og að komandi morgni átti það að fara upp í bæjarráðsstofu. Það var dapurleg tilhugsun, og má því nærri geta, hvernig logað hefur á því. En það var líka annað, sem því hvarflaði í hug. Það var svo margt og mikið, sem það hafði séð, svo margt og mikið, sem það hafði borið birtu yfir og eins mikið, ef til vill, og „þrjátíu og sex mennirnir“, en það sagði ekki frá því, því það var skikkanlegt, gamalt ljósker, sem engan vildi styggja og allra síst yfirboðara sína. Það mundi eftir svo mörgu, og stundum smágaus upp í því loginn, það var eins og það hefði eitthvert hugboð á þessa leið: „Já, það verður víst líka einhver, sem man eftir mér. – Það var nú fallegi ungi maðurinn, – já, það eru mörg ár síðan – hann kom með sendibréf, það var á rósrauðan pappír, ákaflega fínum, með gyllta rönd, prýðis fallega skrifað og með kvenmanns hendi. Hann las það tvívegis, renndi upp til mín báðum augum og sagði: „Ég er allra manna sælastur.“ – Enginn vissi nema ég og hann, hvað stóð í fyrsta bréfinu frá kærustunni. – Ég man líka eftir tveimur öðrum augum. Það er undarlegt, hvernig hugurinn hvarflar frá einu til annars. Hérna í strætinu fór fram viðhafnarmikil jarðarför. Ung fríðleikskona hvíldi í líkkistunni á flauelslíkvagninum. Þar var slíkt ógrynni af blómum og krönsum og svo mikill bjarmi af blysunum, að ég varð svo sem að engu. Öll gangstéttin var troðfull af fólki, allt slóst í hóp með líkfylgdinni, en þegar blysin voru horfin og ég litaðist um, þá stóð einn eftir við staurinn minn og grét. Aldrei gleymi ég þeim sorgaraugum, sem þá var rennt upp til mín.“ – Svona rak hver hugsunin aðra í ljóskerinu gamla, sem lýsti þetta kvöld í síðasta sinni. Sá, sem á verði stendur, veit þó, hver við tekur eftir hann, og getur sagt við hann eitt eða tvö orð, en ljóskerið vissi ekki, hver við embættinu tæki eftir sig, og mundi þó hafa getað gefið viðtakandanum ýmsar bendingar, svo sem um kuldaveður og rigningar, um það, hvað tunglskinið næði langt á gangstéttinni og um vindstöðuna, hvernig henni hagaði.

Á göturæsisborðinu stóðu þrír umsækjendur, sem komnir voru á fund ljóskersins, í þeim vændum, að það mundi eiga að veita embættið. Einn umsækjandinn var síldarhöfuð, því síldarhöfuð lýsa í myrkri, og var ætlun þess, að það mundi verða hreinn sparnaður á lýsi, ef það kæmist upp á ljóskersstaurinn. Hinn umsækjandinn var dálítill fnjóskur, því fnjóskur lýsir líka, og það sagði hann sjálfur. Auk þess hafði hann það til síns ágætis, að hann var síðasta stykkið af tré nokkru, sem einhvern tíma hafði verið prýði skógarins. Þriðji umsækjandinn var ljósormur. Engan skilning hafði ljóskerið á því, hvaðan hann væri kominn, en ormurinn var þar, og ekki vantaði það, að hann lýsti. En fnjóskurinn og síldarhöfuðið sóru það, að hann lýsti ekki nema með höppum og glöppum og ætti því alls ekki að koma til greina.

Ljóskerið gamla sagði þessum umsækjendum, að enginn þeirra hefði nægilegt ljósmagn til að vera strætisljósker, en enginn þeirra trúði því, og þegar þeir heyrðu, að það væri ekki ljóskerið, sem veitti embættið, þá sögðu þeir, að það væri í mesta máta gleðilegt, því það væri svo gamalt og farið, að það kynni ekki að velja.

Í sama bili kom vindurinn frá strætishorninu. Hann þaut gegnum skerminn á gamla ljóskerinu og sagði við það: „Hvað heyri ég? Er það satt, að þú ætlir burt á morgun? er þetta síðasta kvöldið, sem ég hitti þig hér? Jæja, fyrst að svo er, þá ætla ég að gefa þér gjöf. – Nú viðra ég til í heilabúi þínu, svo þú munir glöggt og greinilega, ekki einungis það, sem þú hefur heyrt og séð, heldur skal þér veitast svo mikill skyggnleiki, að þegar frá einhverju er sagt eða eitthvað lesið í viðurvist þinni, þá muntu einnig sjá það.“

„Já, þetta er meira en lítið,“ sagði ljóskerið gamla, „bestu þakkir fyrir! bara ég verði nú ekki steypt upp aftur.“

„Ekki verður það að svo komnu,“ sagði vindurinn, „og nú fríska ég minni þitt með blæstri mínum. Fáirðu margar sams konar gjafir, þá geturðu lifað fremur ánægjulega elli.“

„Bara ég verði ekki steypt upp aftur,“ sagði ljóskerið, „eða geturðu þá líka ábyrgst mér minnið?“

„Láttu ekki svona, gamla ljósker!“ sagði vindurinn og blés um leið. Í sama vetfangi kom tunglið fram undan skýjunum. „Hvað gefið þér?“ spurði vindurinn.

„Ég gef ekki neitt,“ svaraði tunglið, „ég er þverrandi núna, og ljóskerin hafa aldrei lýst mér, heldur hef ég lýst ljóskerunum.“ – Og óðara hvarf tunglið aftur bak við skýin, því það vildi ekki að verið væri að kvabba á sér. Þá féll vatnsdropi beint niður á skerminn. Það var því líkast sem honum læki niður af þaki, en hann sagði sjálfur, að hann kæmi niður úr skýjunum gráu og að hann væri líka gjöf, og ef til vill besta gjöfin. „Ég fer inn í þig,“ sagði hann, „og þar með veitist þér það, að ef þú óskar þér þess, þá getur þú kolryðgað, svo að þú hrynjir alveg saman og verðir að dufti einu.“ Þetta þótti ljóskerinu smánargjöf, og svo leist einnig vindinum. „Fæst engin betri, fæst engin betri?“ blés hann svo hátt sem hann orkaði. Í því hrapaði stjarna og dró eftir sér skínandi ljósrák.

„Hvað var að tarna?“ sagði síldarhöfuðið, „hrapaði ekki stjarna þarna beint niður? Ég held hún hafi farið niður í ljóskerið. – Nú, já, já! ef þeir sækja líka um embættið, sem svo hátt eru settir, þá held ég okkur hinum sé best að hætta við það,“ og það gerði síldarhöfuðið og hinir með, en ljóskerið gamla lýsti allt í einu með undarlega mikilli birtu. „Þetta var ljómandi gjöf,“ sagði það.

„Stjörnurnar björtu, sem ætíð hafa verið mér til svo mikillar gleði og lýsa svo ljómandi vel, að ég, ef satt skal segja, hef aldrei getað lýst á við þær, þó ekki hafi viljann vantað, – þær hafa nú tekið eftir mér, fátæku og gömlu ljóskeri, og gert út stjörnu með gjöf til mín, sem í því er fólgin, að allt, sem ég man og sé glöggt og greinilega, það sjá líka þeir, sem mér þykir vænt um. Enda verður ánægjan þá fyrst sönn, því þegar maður getur ekki veitt öðrum hlutdeild í henni með sér, þá er gleðin ekki nema hálf.“

„Þetta er mikið heiðarlega hugsað,“ sagði vindurinn, „en þú veist víst ekki, að vaxkerti heyra hér líka til. – Ef ekki er tendrað vaxljós innan í þér, þá getur enginn hinna séð neitt við þig. Eftir því hafa stjörnurnar ekki hugsað. Þær halda, að í öllu, sem lýsir, sé eitt vaxljós að minnsta kosti. En nú er ég þreyttur,“ sagði vindurinn, „nú ætla ég að leggjast út af,“ og að svo mæltu lagðist hann út af.

Næsta dag – já, næsta daginn getum við hlaupið yfir, – næsta kvöldið lá ljóskerið í hægindastól – og hvar þá? – Hjá næturverðinum gamla. Hann hafði beiðst þess af bæjarráðinu, „hinum þrjátíu og sex mönnum“, að hann mætti fá að halda ljóskerinu gamla í notum sinnar löngu og dyggu þjónustu. Þeir hlógu að honum, þegar hann kom með þessa bæn og gáfu honum ljóskerið, og nú lá það í hægindastól rétt hjá heitum ofninum, og var sem það væri orðið stærra en áður, því minna vantaði á, að það fyllti allan stólinn. Hjónin gömlu voru sest við kvöldmatinn og renndu hýrum augum til ljóskersins gamla og mundu gjarnan hafa unnt því sætis við borðið með sér. Þau bjuggu reyndar í kjallara tvær álnir í jörð niður og lá leiðin ofan í stofu þeirra um forstofu með steinlögðu gólfi, en hlýtt var í stofunni, því hurðin var listuð með ánegldum klæðislistum. Allt var þar hreint og þokkalegt, sparlök um rúmið og tjöld hengd yfir gluggunum litlu, en á syllunni fyrir ofan stóðu tveir undarlegir jurtapottar. Kristján háseti hafði komið með þá frá Austindíum eða Vestindíum. Það voru tveir leirfílar, baklausir, en mold látin þar niður í, er bak skyldi vera, og óx upp úr öðrum fílnum fegursti graslaukur; það var matjurtagarður gömlu hjónanna, en upp úr hinum óx stórvaxið, blómstrandi storkablágresi. Það var blómreiturinn þeirra. Á veggnum hékk stór litmynd. Það var „furstafundurinn í Vínarborg“, og áttu hjónin þar alla kónga og keisara í einu lagi. Stundaklukka var í stofunni, ein af þeim frá Borgundarhólmi, og gekk með þungum blýlóðum – tikk takk! – og alltaf heldur fljótt, en gömlu hjónin sögðu, að það væri betra, heldur en að hún gengi of seint. Borðuðu þau nú kvöldverðinn og gamla ljóskerið lá eins og fyrr er sagt í hægindastólnum við ofninn.

Þótti ljóskerinu sem veröldin öll væri af göflum gengin. En þegar næturvörðurinn gamli horfði á það og talaði um, hvað drifið hefði á daga þeirra beggja í regni og súld, á hinum björtu og stuttu sumarnóttum og í skafbylnum, þegar næturverðinum þótti gott að leita skjóls í kjallaraskúrnum, – þá þótti ljóskerinu gamla allt vera aftur svo sem vera átti. Það sá það eins og væri það í raun og veru, og mátti með sanni segja, að vindinum hefði vel tekist að heiða til innan í því.

Þau voru einstaklega iðin og eljusöm þessi gömlu hjón og eyddu ekki nokkurri stund í iðjuleysi. Á sunnudögum síðdegis var ætíð tekin upp bók, helst einhver ferðasaga, og las gamli maðurinn hátt um Afríku, um stóru skógana og villifílana, sem þar rása, og gamla konan hlýddi á með athygli og var að smágjóta augunum til leirfílanna, sem voru jurtapottar. „Ég get svona hér um bil ímyndað mér, hvernig það er.“ Og ljóskerið sárlangaði, að vaxkerti væri til, sem kveikt yrði á, og setti yrði inn í það, því þá mundi konan sjá allt nákvæmlega eins og ljóskerið sá það. Eikurnar háu, greinarnar þéttu, sem flæktust hver í aðra, blökkumennina þeysandi og fílahjarðirnar, sem brömluðu reyr og runna undir fótum sínum.

„Hvað stoða allir mínir hæfileikar, þegar engin vaxkerti eru til?“ sagði ljóskerið andvarpandi. „Þau hjónin eiga ekki í eigu sinni nema lýsi og tólgarkerti og það er ekki nóg.“

Það var einhvern dag, að þeim kjallarahjónum bættist heilt knippi af vaxkertastubbum. Höfðu þau stærri stubbana til ljósa, en með hinum minni vexti gamla konan tvinnann, þegar hún var við saumaskap. Vaxljósin voru til, en ekki hugkvæmdist þeim að stinga dálitlu kertisskari inn í ljóskerið.

„Hér stend ég með mína fágætu hæfileika,“ sagði ljóskerið, „ég hef allt innan í mér, en get ekki veitt þeim hlutdeild í því með mér. Þau vita ekki, að ég get breytt hvítum veggjunum í fegurstu tjöld, í gróðursæla skóga, já, í hvað eina, sem þau mundu óska sér. Þau vilja það ekki.“

Að öðru leyti stóð ljóskerið fægt og þokkalegt úti í horni, þar sem alltaf hlaut að vera tekið eftir því. Menn sögðu reyndar, að það væri skrifli, en það kærðu gömlu hjónin sig ekkert um, því þeim þótti vænt um ljóskerið.

Nú er að segja frá því, að einn dag – það var fæðingardagur næturvarðarins gamla, þá gekk gamla konan að ljóskerinu, brosti við og sagði: „Nú ætla ég að skrautlýsa í stofunni fyrir hann.“ Þá marraði í pjáturhettu ljóskersins, því það hugsaði með sér: „Nú rennur upp ljós fyrir þeim.“ En það var lýsi, sem látið var í það, en ekki vaxkerti. Það logaði á ljóskerinu allt kvöldið. En nú vissi það, að gjöfin, sem stjörnurnar höfðu gefið því, sú gjöfin, sem best var allra, hún mundi verða dauður fjársjóður í þessu lífi. Þó dreymdi það – enda fer að vonum, að þeim beri eitthvað í drauma, sem aðra eins hæfileika hafa hlotið. – Já, það dreymdi að hjónin gömlu væru dáin og að það sjálft væri komið til járnsteypara og ætti að steypast upp aftur. Það var eins kvíðafullt nú eins og fyrrum, þegar það átti að fara upp í bæjarráðsstofu og takast undir skoðun af hinum „þrjátíu og sex mönnum“, en þó það ætti á sínu valdi að geta fallið saman í ryð og duft, ef það óskaði þess, þá kaus það samt ekki að láta svo verða, og komst það svo í bræðsluofninn og varð úr því járnkertastjaki, og hann svo fagur, að ekki mundi annar vænni. Hann var til þess gerður að setja í vaxljós og lagaður í engils líki, og hélt engillinn á blómvendi, en í miðjan blómvöndinn var stungið vaxljósi og stjakinn settur á grænt skrifborð til að standa þar. Herbergið var mjög viðkunnanlegt, og var þar mikið af bókum, og héngu á veggjunum fagrar myndir. Það var skáld, sem þar átti heima, og allt, sem skáldið hugsaði og ritaði, varð sjáanlegt þar umhverfis. Herbergið varð að þéttum og dimmum skógi, – að sólskinshýrum völlum, þar sem storkurinn vappaði, – eða þá að hafskipsþiljum úti á rúmsjó.

„Mikið er mér lánað,“ sagði ljóskerið gamla í því að það vaknaði. „Það liggur við mig langi til að verða steypt upp aftur, – en það er nú sama, það kemur ekki til nokkurra mála, meðan gömlu hjónin tóra. Þeim þykir vænt um mig sjálfs mín vegna. Ég er eins og þeirra barn og þau hafa fægt mig og gefið mér lýsi og ég á í alla staði eins góða daga og myndin þarna á veggnum, sem er þó svo ákaflega mikilsháttar.“

Og upp frá þessu hafði það meiri innvortis rósemi, og það átti þetta gamla, heiðvirða strætisljósker alla dagana skilið.

Penninn og blekbyttan

Það var einhverju sinni í herbergi skálds nokkurs, að einhverjum, sem horfði á blekbyttuna skáldsins, urðu þessi orð á munni: „Það gegnir alveg furðu með þessi lifandi ósköp, sem koma upp úr blekbyttunni þeirri arna. Hvað skyldi nú verða það næsta? Það er stórmerkilegt.“

„Það er það reyndar,“ sagði blekbyttan. „Það er óskiljanlegt. Einmitt það, sem ég er alltaf að segja,“ sagði hún við fjaðrapennann og við alla þá hluti, sem á borðinu voru og gátu heyrt til hennar. „Það er furða, að öll þessi kynstur skuli koma úr mér. Já, það liggur við, að það sé ótrúlegt, og sannarlega veit ég ekki, hvað það næsta verður, þegar maðurinn fer að ausa úr mér. Einn dropi úr mér nægir á hálfa blaðsíðu, og hversu mikið getur ekki rúmast á hálfri blaðsíðu? Ég er mesta merkisþing. Úr mér koma öll ritverk skáldsins. Þessir lifandi menn, sem öllum finnst eins og þeir þekki, þessar innilegu tilfinningar, þetta léttlyndi, þessar indælu náttúrulýsingar. Sjálf skil ég það ekki, því ég þekki ekki náttúruna, en í mér hlýtur það að vera. Frá mér hefur komið og kemur enn þessi fjöldi svífandi yndislegra meyja og vaskra riddara á fnæsandi hestum. „Já, sjálf veit ég ekki um það, því það get ég sagt yður fyrir satt, að ekki hugsa ég um það.“

„Já, þar hafið þér rétt að mæla,“ sagði penninn, „þér hugsið alls ekki, því ef þér gerðuð það, þá munduð þér sjá, að það er ekkert, sem þér látið í té, nema vökvinn. Þér leggið til vökvann, svo að ég geti komið orðum að og sett á pappírinn það, sem í mér býr, það sem ég færi í rit. Það er penninn, sem ritar, um það blandast engum lifandi manni hugur, og ef satt skal segja, þá hefur allur þorri manna ekki meira vit á skáldskap en gömul blekbytta.“

„Þér eruð heldur óreyndur,“ sagði blekbyttan. „Þér hafið ekki verið lengur en tæpa viku í vistinni og eruð þó þegar uppslitinn til hálfs. Gerið þér yður í hugarlund, að þér séuð skáldið? Þér eruð þó aldrei nema vinnuhjú, og mörg slík hef ég haft áður en þér komuð, sum af gæsakyninu og sum úr enskum verksmiðjum. Ég þekki bæði fjaðrapenna og stálpenna. Ég hef haft marga slíka í vinnu hjá mér og mun hafa framvegis, þegar hann kemur hérna, maðurinn, sem stýrir fyrir mig hreyfingunum og færir það letur, sem hann lyftir upp úr mínum innri forða. Gaman þætti mér að vita, hvað nú verður það fyrsta, sem hann færir upp úr mér.“

„Hvernig lætur blekílátið sér,“ sagði penninn.

Seint um kvöldið kom skáldið heim. Hafði hann þá verið við hljóðfæraleik og hlýtt á fyrirtaks fiðluleikara og var alveg frá sér numinn og gagntekinn af leiksnilld hans, sem var óviðjafnanleg. Það var dásamlegt tónaflóð, sem fiðluleikarinn hafði náð úr hljóðfærinu. Ýmist var það á að heyra eins og fagurhljóða, fallandi vatnsdropar, perla á perlu ofan, ýmist sem söngflokkur kvakandi fugla, ýmist hóf það sig upp eins og stormur þyti í greniskógi. Honum þótti sem hann heyrði hjartað í sér gráta, en það var í sönglaginu sjálfu, sem væri það sungið með fagurri kvenrödd. Það hafði verið á þá leið, sem ekki hljómuðu fiðlustrengirnir einir fyrir sig, heldur sjálft hljóðfærið allt í senn, strengjastóllinn, skrúfurnar og ómbotninn. Það hafði verið óviðjafnanlegt, en vandasamt mjög og þó sýnst vera leikur einn, eins og boginn gerði ekki annað en að renna fram og aftur yfir strengina, og skyldu menn ætla, að hver og einn gæti leikið það eftir. Fiðlan hljómaði sjálfkrafa, boginn lék sjálfkrafa. Þau tvö gerðu það allt saman. Menn gleymdu meistaranum, sem báðum stýrði og gaf þeim líf og sál. Menn gleymdu meistaranum, en um hann hugsaði skáldið, og það, sem hann hugsaði, orðaði hann og færði í letur:

„Hvílík heimska væri það, ef boginn og fiðlan vildu hrokast upp af verki sínu! En það gerum vér mennirnir oft og einatt – skáldið, listamaðurinn, uppgötvarinn í vísindanna heimi, hershöfðinginn, — vér hrokumst allir, og þó erum vér ekkert annað en strengfærin, sem drottinn vor leikur á. Honum einum ber heiðurinn. Vér höfum ekkert að hrokast af.“

Þetta skrifaði skáldið og setti það fram í líkingu, er hann kallaði: „Meistarinn og hljóðfærin“.

„Þarna fenguð þér yðar vöru selda, maddama góð!“ sagði penninn við blekbyttuna, þegar þau voru orðin tvö ein. „Þér heyrðuð hann víst lesa hátt það, sem ég hafði skrifað?“

„Já, það sem ég fékk yður til að skrifa,“ sagði blekbyttan. „Það er ádrepa til yðar fyrir hrokann. Að þér skulið ekki einu sinni skilja, þegar verið er að skopast að yður! Ég gaf yður ádrepuna úr mínum innri forða. Það væri þó líklegt, að sjálf þekkti ég best mínar eigin skammir.“

„Blekkollu garmur!“

„Ritfjaðrar ræfill!“ sagði blekbyttan.

Og hvort þeirra um sig hafði það á vitundinni, að það hefði svarað vel fyrir sig, og það er nú ætíð þægilegt að vita með sjálfum sér, að maður hefur ekki látið standa upp á sig í svörum. Þegar svo er, getur maður sofið rólega á eftir, og það gerðu þau. En skáldið svaf ekki. Hugsanirnar streymdu eins og tónaflóðið hafði streymt úr fiðlunni. Ýmist var það hrynjandi sem perlur, ýmist dunandi sem stormur í skógi. Hann fann í því sitt eigið hjarta, hann fann í því neistann frá hinum eilífa meistara.

Honum einum ber heiðurinn og vegsemdin.

Síðasti draumur eikitrésins gamla

(Jólaævintýri)

Uppi á hæð nokkurri við sjó fram, fyrir opnu hafi, gnæfði ævagamalt eikitré. Það stóð heima, að nú var það réttra þrjú hundruð sextíu og fimm ára, en sá langi tími var ekki meira fyrir tréð en jafnmargir dagar fyrir oss mennina. Vér vökum á daginn og sofum á nóttunni, og dreymir oss þá drauma vora. En þetta er nú allt öðruvísi fyrir trénu. Meðan þrjár árstíðir standa yfir, verður það að vaka og fær ekki að sofna fyrr en vetrar. Veturinn er svefntími þess. Hann er nótt þess eftir hinn langa dag, sem tekur yfir vorið, sumarið og haustið.

Margan heitan sumardaginn hafði dægurflugan dansað kringum krónu trésins, lifað dátt og svifið létt og verið svo sæl og ánægð, og kæmi það fyrir, að þessi örlitla skepna hvíldi sig unaðfangin litla stund á einhverju af stóru fagurgrænu laufblöðunum, þá sagði það ætíð: „Vesalingurinn litli! öll þín ævi varir aðeins einn dag. ósköp er það stutt. Það er hörmulegt.“

„Hörmulegt!“ var þá dægurflugan vön að segja, „hvað áttu við? Allt er svo dæmalaust bjart, svo hlýtt og yndislegt, og ég er svo glöð.“

„En ekki nema einn dag, og svo er allt búið að vera,“ sagði eikin.

„Búið að vera!“ mælti dægurflugan. „Hvað er búið að vera? Ert þú líka búin að vera?“

„Nei, ég lifi, og það, ef til vill, svo þúsundum skiptir af þínum dögum, og minn dagur nær yfir heilar árstíðir. Það er svo langt, að þú getur alls ekki reiknað það út.“

„Nei, – því ég skil þig ekki. Þú lifir svo þúsundum skiptir minna daga, en ég lifi þúsundir augnablika, sem ég nýt allra í gleði og sælu. Hættir allt þetta heimsins indæli, þegar þú deyrð?“

„Nei,“ svaraði tréð, „það stendur víst lengur, óendanlega miklu lengur en ég get hugsað mér.“

„Þá höfum við alveg jafnt, en við reiknum það á mismunandi hátt, það er allt og sumt.“

Og dægurflugan dansaði og sveiflaði sér í loftinu. Hún var hróðug af haggjörvu, silkimjúku vængjunum sínum, og lék sér unaðfangin í hlýju loftinu, sem angaði af ilminum frá smáragrundunum, villirósunum á limgerðunum og fleiri blómum, svo sem viðvindlum, skógmerkjum, kúrekum og villtum krúsmyntum. Var sá ilmur svo megn, að dægurflugunni fannst hún verða hálfdrukkin af honum. Dagurinn var langur og fagur, fullur unaðar og ljúfra tilfinninga, og er sólin rann til viðar, var dægurflugan svo notalega þreytt af allri þessari kæti. Vængirnir gátu ekki borið hana lengur. Hún leið hóglega niður í grasið mjúkt og dúandi, dottaði með höfðinu litla, eins og dægurfluga dottar, og sofnaði blítt og sætlega. Hún var dáin.

„Vesalings dægurflugan litla!” sagði eikin, „það var sannarlega of stutt ævi.”

Og á hverjum sumardegi var upp aftur og aftur þessi sami dans, sömu spurningarnar og svör og sami svefn. Ein kynslóð af dægurflugum tók við af annarri og alltaf var þetta sama upp aftur og aftur, og allar voru þær jafnsælar og glaðar. Eikin var sívakandi á vormorgni sínum, sumarhádegi og haustkvöldi. En nú leið að svefntímanum, næturhvíldinni. Veturinn var í aðsigi.

Stormarnir voru þegar farnir að syngja: „Góðar nætur, góðar nætur! Þarna datt eitt laufblað og þarna datt annað! Við reytum og reytum. Við syngjum þig í blund. Við ruggum þér í blund með ryskingum vorum. Það ógleður ekki greinarnar þínar gömlu. Það brakar í þeim af tómri ánægju. Sofðu sætt, sofðu sætt! Þetta er þín þrjú hundraðasta sextugasta og fimmta nótt. Ef satt skal segja, þá ertu ekki nema barn að aldri. Sofðu sætt. Skýin ausa niður snjónum. Hann verður að laki, hann verður að skjólgóðri ábreiðu fyrir fætur þína. Sofðu sætt og dreymi þig ljúfa drauma!”

Og þarna stóð eikin svipt öllu laufi sínu og hvíldbúin undir allan þennan langa vetur, og í þeim vændum, að dreyma á honum margan draum, og alltaf um eitthvað, sem hún hafði reynt og lifað, alveg eins og gerist í draumum mannanna.

Hún hafði líka einhvern tíma verið lítil. Dálítið akarn hafði verið vaggan hennar. Og eftir tímatali mannanna var hún nú komin á fjórðu öldina, enda var hún stærsta og ágætasta tréð í skóginum, gnæfði hátt upp yfir öll hin trén og sást langt utan að frá sjónum, svo að sjómenn höfðu hana fyrir merki. En það kom henni síst til hugar, að svo mörg augu leituðu hennar. Skógardúfurnar hreiðruðu sig í græna toppliminu hennar og þar galaði gaukurinn: „kú! kú!“ og á haustin, þegar laufblöðin voru tilsýndar eins og útbeittar eirþynnur, þá komu farfuglarnir og hvíldu sig þar áður en þeir flugu út yfir hafið. En nú var vetur og tréð blaðlaust og bert, svo að glöggt mátti sjá, hve bognar og kræklóttar greinarnar stóðu út úr bolnum. Krákur og krákubræður komu og settust þar á víxl og töluðu sín í milli um vetrarharðindin og bjargarleysið.

Það var einmitt um jólin, sem tréð dreymdi sinn fegursta draum, en hann var á þessa leið.

Það var enginn vafi á því, að tréð fann á sér, að nú var komin hátíð. Því þótti sem það heyrði öllum kirkjuklukkum hringt og þar á ofan var svo mikil veðurblíða og hlýindi sem á sumardegi væri. Það útbreiddi volduglega laufbaðminn sinn nýsprottinn og iðgrænan. Sólargeislarnir léku milli laufanna og greinanna og loftið var fullt af ilmi þeim, er upp lagði af jurtum og runnum. Fjöllit fiðrildi voru í eltingaleik saman og dægurflugurnar dönsuðu eins og allt væri skapað þeirra vegna, til þess að þær skyldu skemmta sér og dansa. Allt, sem tréð hafði árunum saman lifað og reynt og séð í kringum sig, það leið nú fram hjá eins og í hátíðlegri skrúðför. Það sá fornaldarriddara og frúr fara ríðandi um skóginn með fjaðurskreytta hatta og hauk á hendi. Veiðihornið gall og hundarnir geltu. Það sá hermenn á litklæðum og fóru þeir með ófriði. Voru þeir vopnaðir spjótum og brynþvörum og gerðu ýmist að reisa tjöld eða taka þau ofan. Varðbál voru kynt. Það var sungið og sofið undir hinu víða greinaskjóli trésins. Það sá ánægða, ástarsæla elskendur hittast hjá sér í tunglskini og skera upphafsstafi nafna sinna í grágrænan börkinn. Einhvern tíma fyrir mörgum árum höfðu kátir ferðapiltar hengt upp sítara og eólshörpu í greinar trésins. Nú héngu hljóðfærin þar aftur og nú hljómuðu þau aftur svo yndislega. Skógardúfurnar kurruðu eins og þær vildu skýra frá tilfinningum trésins, og gaukurinn sagði því með kvaktónum sínum, hve marga sumardaga það ætti eftir ólifða.

Þá var eins og nýr lífsstraumur færðist alla leið niður í minnstu ræturnar og upp í hæstu greinarnar og gagntæki hvert laufblað. Tréð fann, að það rétti úr sér og þandi sig um leið. Það kenndi þess með rótum sínum, að einnig niðri í jörðinni var líf og ylur. Stofninn hækkaði viðstöðulaust. Hann óx meira og meira, krónan varð fyllri, breiddist út og lyftist, og eftir því sem tréð óx, eftir því leið því betur og betur og eftir því magnaðist meira og meira hin sælufulla löngun þess, að komast hærra og hærra, beina leið upp til hinnar björtu og vermandi sólar.

Nú var það þegar vaxið hátt upp yfir skýin, þar sem dökkir farfuglahópar eða stórir fannhvítir svanaflokkar svifu áfram í loftinu fyrir neðan það.

Og hvert og eitt af laufblöðum trésins var sjáandi, eins og það hefði augu. Stjörnurnar urðu sýnilegar við dagsbirtuna, stórar og skærar. Hver og ein blikaði sem augu geta fegurst blikað, svo blítt og skært. Þær minntu á vel þekkt ástrík augu, – barnsaugu eða augu elskendanna, þegar þeir höfðu hist undir trénu.

Þetta voru fagnaðarrík, undursæl augnablik fyrir tréð, en í öllum þeim fögnuði fann það samt til einhverrar þrár og löngunar, að öll skógartrén þar neðra, allir runnar, jurtir og blómstur gætu lyfst upp með því, gætu fundið til og skynjað þenna ljóma og fögnuð. Eikin tignarlega og volduga gat ekki verið fullsæl í þessum dýrðardraumi sínum, nema því aðeins, að hún hefði það allt njótandi með sér, smátt og stórt, og þessi tilfinning titraði gegnum hverja grein og hvert laufblað, eins heitt og innilega eins og mannlegt hjarta getur framast fundið til.

Og tréð hreyfði kollinn, eins og það væri að leita og saknaði einhvers. Þá fann það ilm af skógmerkjum og bráðum enn megnari ilm af geitablöðum og fjólum. Því þótti sem það heyrði gaukinn svara sér.

Og trénu varð að ósk sinni. Grænu trjátopparnir í skóginum fóru að gægjast upp í gegnum skýin. Það sá hin trén fyrir neðan sig vaxa og lyftast upp með sér. Runnar og jurtir þutu upp. Sumt reif sig upp með rótum, til þess að geta verið fljótara á sér. Birkið var skjótfærast. Stofninn þess beinvaxni renndi sér í loft upp sem hvítleiftrandi elding. Greinar þess dúðu eins og grænar blæjur og fánar. Gjörvallt gróðurríki skógarins óx með, enda reyrstráin brúnfiðruðu líka, og á grasstráinu, sem flögraði laust eins og grænt silkiband, sat engisprettan og blakaði vængjunum við fótleggi sína. Aldinborarnir umdu og býflugurnar suðuðu. Hver fugl söng með sínu nefi. Allt var einskær unun og sönglist, sem ómaði alla leið inn í himininn sjálfan.

„Hvar er rauða blómið litla, sem vex hjá vatninu? Það ætti að vera með okkur;“ sagði eikin. „Og svo klukkublómið bláa og murusóleyin litla.“ Eikin vildi hafa þau með sér öll saman.

„Við erum hérna, við erum hérna,“ var svarað ómandi og hljómandi.

„En fallegu skógmerkin þá, – þau í fyrra sumar – og liljublómafansinn, sem var hér árið þar á undan og villiapaldurinn – ó, hvað hann var indæll! og öll skógarprýðin, sem verið hafði árum saman, – hefði hún haldist og lifnað við núna, þá hefði hún líka getað verið með.“

„Við erum hérna, við erum hérna,“ heyrðist ennþá hærra uppi. Það var eins og þetta, sem lét til sín heyra, væri komið þangað á undan.

„Nei, þetta er alltof ótrúlega indælt,“ sagði eikin gamla fagnandi. „Ég hef það allt hjá mér, smátt og stórt, ekkert vantar. Hvernig getur slík sæla verið hugsanleg og möguleg?“

„Á himnum hjá guði er hún hugsanleg og möguleg.“

Og eikin, sem alltaf var að vaxa, fann nú, að rætur hennar losnuðu við jörðina.

„Þetta er það langbesta af öllu, sagði eikin,„nú halda mér engin bönd. Ég get flogið upp til hins allra hæsta í dýrðarljómann, og allt, sem ég elska, hef ég með mér, smátt og stórt. Allt hef ég með mér.“

Þetta dreymdi eikina, og meðan hana var að dreyma, gekk ofsaveður yfir haf og hauður á helgri jólanóttunni. Sjórinn velti þungum bylgjum að ströndinni. Í trénu heyrðust brestir og brak. – Það rykktist upp með rótum rétt í sama bilinu og það dreymdi, að rætur þess væru að losna. Það féll til jarðar og sannaðist nú, að þau þrjú hundruð sextíu og fimm ár, sem það hafði lifað, voru alls ekki meira en hinn eini dagur dægurflugunnar.

Á jóladagsmorguninn, þegar sólin rann upp, var storminum slotað. Frá öllum kirkjum ómaði klukknahringingin hátíðlega, og upp frá hverjum reykháf, enda á hverjum aumasta kotbæ, lagði bláan reykinn, í líkingu við þakkarfórnarreykinn frá altari „drúídanna“.[2] Sjórinn kyrrðist meira og meira, og á einu stóru hafskipi, sem heilu og höldnu hafði afborið storminn um nóttina, var mikið við haft og flaggað öllum flöggum til að minnast jólahátíðarinnar.

„Tréð er horfið, – eikin gamla, landkenningarmerkið okkar!“ sögðu skipverjarnir. „Það hefur farið um koll í ofsaveðrinu í nótt. Hver bætir okkur skaðann? Það getur enginn.“

Þessa líkræðu hlaut tréð, og fylgdi þar hugur máli, þó ræðan væri stutt. Þarna lá það endilangt á snæþaktri ströndinni, og yfir því hljómaði sálmasöngur frá skipinu, söngurinn um jólagleðina, endurlausn mannkynsins fyrir Jesúm Krist og eilífa lífið.

Nú hljómi lofgjörð hátt við ský,

Er heimi rann upp sólin ný.

Sú hjartans gleði himnesk er,

Hallelúja því syngjum vér.

Svona hljómuðu orðin í sálminum gamla, og á skipinu lyftust upp hugir og hjörtu allra í lofgjörðinni og bæninni, á líkan hátt og eikin gamla hafði lyfst til hæða í síðasta og fegursta draumnum, sem hana dreymdi um jólanóttina.

Gamla húsið

Þarna yfir frá í strætinu var ævagamalt hús. Það var allt að því þrjú hundruð ára gamalt. Það gat hver maður lesið á bjálkanum, þar sem ártalið var útskorið ásamt túlípönum og humalteinungum. Þar voru letraðar heilar vísur með fornum rithætti og yfir hverjum glugga var útskorið á bjálkanum grettið mannsandlit. Hver húslyftingin skagaði út yfir aðra, og undir þakinu var blýrenna með drekahöfði. Rigningarvatnið átti að renna út um ginið, en það rann út úr búknum, því gat var á rennunni.

Öll hin húsin í strætinu voru ný og snotur með stórum gluggarúðum og sléttum veggjum. Það var auðséð, að þau vildu ekki hafa neitt saman við gamla húsið að sælda. Þau munu hafa hugsað með sér: „Hvað lengi skyldi þetta gamla húshróf eiga að standa hér í strætinu, öllum mönnum til hneykslunar og skapraunar? Svalirnar standa svo langt út, að enginn sér úr okkar gluggum, hvað hinum megin gerist. Tröppurnar eru eins breiðar og hallartröppur og liggja hátt eins og upp í kirkjuturn. Járnhandriðið er eins og dyr að ættargrafreit og messinghnúður á því í tilbót. Það er í meira lagi smekklaust!“

Beint andspænis í strætinu stóðu líka ný hús, og hugsuðu þau á sömu leið og hin. En þar sat við gluggann dálítill drengur með rjóðar kinnar og björt og skýrleg augu. Honum geðjaðist reyndar hvað best að gamla húsinu og það bæði í sólskini og tunglskini. Og þegar hann horfði yfrum á múrinn, þar sem kalkið var dottið af, þá gat hann setið og fundið út hinar undarlegustu myndir og það einmitt með mestu nákvæmni: hvernig strætið hefði verið á að líta til forna, með tröppum, svölum og hvassgöflum. Hann gat séð hermenn með atgeira, og rennur með upsum fram í orma og drekalíkjum. Það var hús, sem vert var að virða fyrir sér, og svo líka bjó þar yfir frá gamall maður, sem gekk á stuttbuxum og kjól með messinghnöppum, og með parruk á höfði, sem allir gátu séð að var ósvikið parruk. Á hverjum morgni kom til hans gamall þjónn, sem hélt hreinu hjá honum og fór sendiferðir. Að öðru leyti var gamli maðurinn á stuttbuxunum aleinn í gamla húsinu. Oftsinnis kom hann út að glugga og horfði út. Kinkaði þá litli drengurinn kolli til hans og gamli maðurinn gerði eins, og þannig urðu þeir fyrst kunningjar og síðan vinir, þótt aldrei hefðu þeir talast við, og það mátti líka á sama standa.

Litli drengurinn heyrði foreldra sína segja: „Gamla manninum þarna yfir frá líður dáindis vel, en hann er svo hræðilega einmana.“

Næsta sunnudag tók drengurinn eitthvað, vafði það innan í pappír og fór ofan í húsdyrnar, og er þjónninn gamla mannsins gekk fram hjá, þá kallaði drengurinn til hans og sagði: „Heyrðu! viltu fara með að tarna fyrir mig og fá það gamla manninum, sem býr yfir frá? Ég á tvo tindáta og þetta er annar. Hann skal eiga hann, því ég veit, að hann er svo einmana.“

Og gamli þjónninn varð svo ánægjulegur á svipinn, kinkaði kolli og fór með tindátann yfir í gamla húsið. Komu síðan skilaboð til litla drengsins, hvort hann vildi ekki koma sjálfur og heimsækja gamla manninn. Það leyfðu foreldrarnir honum og kom hann svo yfir í gamla húsið.

Og messinghnúðarnir á tröppuhandriðinu glóðu miklu meir en endranær. Menn skyldu hafa haldið, að þeir hefðu verið fægðir til að fagna heimsækjandanum, og það var eins og lúðurþeytararnir útskornu – það voru sem sé útskornir lúðurþeytarar á dyrnar, og stóðu þeir í túlípanablómstrunum – já, það var eins og þeir blésu af öllu megni, svo að tútnuðu út kinnarnar. Ef það var, að þeir blésu: „Tra, tra, tra, trataratra! litli drengurinn kemur, tra, tara, tra,“ og lukust nú upp dyrnar. Inn eftir öllum ganginum héngu mannamyndir, riddarar í spangabrynjum og frúr í silkikjólum. Það glamraði í brynjunum og skrjáfaði í kjólunum, og svo komu tröppur, fyrst nokkuð upp á við og svo dálítið niður á við, því næst var maður kominn út á svalir, sem reyndar voru orðnar æði hrörlegar með stórum götum og löngum rifum, en upp úr þeim óx gras og jurtablöð, því svalirnar voru allar vaxnar svo mildum grængróðri, að þetta var blómagarði líkast, þó ekki væri nema veggsvalir einar. Stóðu þar gamlir jurtapottar með andlitum og asnaeyrum og uxu nú blómin í þeim sem villiblóm. Í einum jurtapottinum uxu nellikur með óhemju grósku, það er að segja það á þeim, sem grænt er, angi við anga, og var þar greinilega einum rómi sagt: „Loftblærinn hefur klappað mér, sólin hefur kysst mig og lofað mér litlu blómi á sunnudaginn kemur, litlu blómi á sunnudaginn kemur.“ Því næst komu þeir inn í herbergi, þar sem veggirnir voru fóðraðir með svínsleðri, en flúrað var með blómmyndum.

„Gylling fer á glæ,

En svínsleður endist sí og æ –,“

sögðu veggirnir.

Þar voru bakháir hægindastólar með miklum útskurði og bríkur beggja vegna. „Tylltu þér niður, tylltu þér niður!“ sögðu þeir. „Ó, ó, það hriktir í mér, nú fæ ég víst gigt eins og gamli skápurinn. Gigt í bakið, ó, ó!“

Nú kom litli drengurinn inn í stofuna, sem vissi út að svölunum, og þar sat gamli maðurinn.

„Bestu þökk fyrir tindátann, litli vinur minn!“ sagði gamli maðurinn, „og þökk fyrir það, að þú ert kominn hingað yfrum til mín.“

„Þökk, þökk!“ eða „kra, krakk!“ heyrðist í öllum stofugögnunum. Þau voru svo mörg, að heita mátti, að hvert stæði í vegi fyrir öðru og varnaði eitt öðru að sjá litla drenginn.

Á miðjum veggnum hékk málverk. Það var mynd af fríðri stássmey, ungri og glaðlegri, en búningurinn var gamaldags, með hárið sallaborið og stífu klæðasniði eins og fyrrum tíðkaðist, en hún horfði blíðum augum til drengsins og varð honum undir eins að spyrja gamla manninn: „Hvar hefurðu fengið hana?“

„Hjá skransalanum þarna yfir frá,“ sagði gamli maðurinn. „Þar hanga margar myndir. Enginn þekkir þær eða kærir sig um þær. Sjálfar persónurnar eru allar komnar í jörðina, en þessa þarna hef ég þekkt, og eru fimm tugir ára síðan hún skildi við.“

Undir málverkinu hékk vöndull visinna blóma undir gleri og í umgjörð. Þau blóm höfðu víst líka verið tínd fyrir hálfri öld. Svo ellileg voru þau að sjá. Pendúllinn í stundaklukkunni gekk fram og aftur og vísarnir snerust og allt í herberginu varð eldra, – en sjálft fann það ekki til þess.

„Þau segja heima, að þú sért svo hræðilega einmana,“ mælti litli drengurinn.

„O,“ sagði gamli maðurinn, „hugsanirnar gömlu með því, sem þær hafa í eftirdragi, þær koma til mín og heimsækja mig, og nú kemur þú líka. Mér líður ofurvel.“

Að svo mæltu tók hann myndabók ofan af hillunni. Í henni voru myndir af löngum prósessíum, afbrigðilegum vögnum og allt öðruvísi en þeir, er sjá má nú á dögum. Af dátum í laufagosalíki og borgurum með blaktandi fána. Skraddararnir höfðu sinn sérstaka fána og var merkið í honum skæri, sem tvö ljón héldu um. Í skóarafánanum var merkið ekki stígvél, heldur örn, sem tvö voru á höfuðin, því skóararnir vilja hafa það á þann veg, að allt sé parað, tvennt og tvennt saman. Hún var mesta höfuðþing, myndabókin sú.

Og nú fór gamli maðurinn inn í næsta herbergi til að sækja handa drengnum sætmeti, epli og hnetur. Það var ekki margt að því að vera í gamla húsinu. „Hér get ég ekki haldist við,“ sagði tindátinn, sem stóð uppi á dragkistunni. „Hér er svo einmanalegt og raunalegt. Nei, þegar maður hefur komist á að lifa heimilislífi, þá getur maður ekki sætt sig við annað eins og þetta. Ég helst hér ekki við. Allur dagurinn er svo langur, og kvöldið er enn lengra. Það er síður en svo, að það sé eins og heima hjá þér þarna yfir frá, þar sem hann faðir þinn og hún móðir þín töluðu svo ánægð saman, og þið öll blessuð börnin voruð svo skemmtilega galsafengin. Hvað það er leiðinlegt fyrir gamla manninn að vera svona einn, fyrr má nú vera. Heldurðu svo sem, að hann fái koss? Heldurðu, að hann fái nokkurt hýrlegt augnatillit – eða þá jólatré? hann fær ekkert nema útförina. Nei, hér helst ég ekki við.“

„Þú mátt ekki líta svona sorglega á þetta,“ sagði litli drengurinn, „mér sýnist hér vera svo indælt, og svo koma líka allar hugsanirnar gömlu í heimsókn hingað með því, sem þær hafa í eftirdragi.“

„Já, ég sé þær nú ekki og þekki þær ekki,“ sagði tindátinn. „En hér get ég ekki haldist við.“

„En þú mátt nú samt til með það,” sagði litli drengurinn. Og gamli maðurinn kom nú næsta hýrleitur með indælasta sætmeti, epli og hnetur og hugsaði litli drengurinn þá ekki stórt um tindátann.

Litli drengurinn kom því næst heim og var hinn ánægðasti. Liðu svo dagar og liðu svo vikur. Litli drengurinn kinkaði kolli til gamla hússins, og gamli maðurinn kinkaði aftur kolli þaðan, og kom þá litli drengurinn þangað aftur.

Og útskornu lúðurþeytararnir blésu: „Trattara tra! þarna kemur litli drengurinn, trattara tra!“ og sverðin og hertygin á gömlu riddaramyndunum glömruðu, og skrjáfaði í silkikjólunum. Svínsleðrið talaði og gömlu stólarnir höfðu gigt í bakinu og æjuðu. Það var nákvæmlega eins og í fyrra skiptið, því þar yfir frá var einn dagurinn sem annar og ein stundin sem önnur.

„Ég helst hér ekki við,“ sagði tindátinn, „ég hef grátið tini. Hér er alltof dapurlegt. Láttu mig heldur fara í stríð og missa fætur og handleggi, þar er þó tilbreyting. Ég þoli ekki að vera við þetta lengur. Nú veit ég hvað það er, að verða fyrir heimsókn sinna gömlu hugsana með því, sem þær hafa í eftirdragi. Mínar gömlu hugsanir hafa heimsótt mig, og því máttu trúa, það er annað en gaman, þegar til lengdar lætur. Það var rétt að mér komið að steypa mér niður af dragkistunni. Ég sá ykkur öll í húsinu þarna yfir frá, eins greinilega og þið hefðuð verið hérna. Það var aftur sunnudagsmorgunninn sá, sem þú manst víst eftir. Þið börnin stóðuð öll fyrir framan borðið með guðrækni og sunguð sálminn ykkar, sem þið sunguð á hverjum morgni. Þið stóðuð og spenntuð greipar með guðrækni. Og eins voru þau hátíðleg á svipinn, hann faðir ykkar og hún móðir ykkar, og svo var dyrunum lokið upp og hún María systir ykkar látin koma inn, telpan litla, sem ekki er fullra tveggja ára enn og ætíð dansar, þegar hún heyrir leikið á hljóðfæri eða sungið, hvað svo sem það er. Hún átti nú raunar ekki að gera það, en þarna fór hún að dansa. Gat samt ekki komist í takt, því tónarnir voru svo langir, og stóð hún svo fyrst á öðrum fæti og laut áfram með höfuðið, og svo á hinum fætinum og laut áfram með höfuðið, en það fór nú ekki sem best. Þið stóðuð öll saman með mesta alvörusvip, þó ykkur hafi víst veitt það erfitt, en ég hló innanbrjósts og þess vegna datt ég niður af borðinu, svo ég meiddi mig og dalaðist, og að því bý ég enn, því það var ekki rétt gert af mér að hlæja. En allt þetta tekur sig nú upp aftur í mér, og allt annað, sem komið hefur fyrir mig um dagana. Og það mundu nú vera gömlu hugsanirnar með því, sem þær hafa í eftirdragi. En segðu mér nokkuð; syngið þið enn á sunnudögunum? Hvað geturðu sagt mér um hana Maríu litlu, og hvernig líður honum félaga mínum, hinum tindátanum? Já, hann er nú sannarlega hamingjusamur, en ég get ekki haldið þetta út.“

„Það er búið að gefa þig burt,“ sagði litli drengurinn. „Þú mátt til að vera kyrr, skilurðu það ekki?“

Gamli maðurinn kom með skúffu, og var margt að sjá í henni, bæði skildingabaukur og balsambaukur og gömul spil, og þau svo stór og svo gyllt, að slík sjást ekki nú á dögum. Og nú voru dregnar út stórar skúffur og lokið upp klavérinu. Það var með landslagsmálverki innan á lokinu, en tónarnir voru rámir, þegar gamli maðurinn fór að leika á hljóðfærið. Jafnframt raulaði hann vísu eina.

„Já, þessa vísu gat hún sungið,“ sagði hann og kinkaði kolli til myndarinnar, sem hann hafði keypt hjá skransalanum, og birti þá og hlýnaði yfir augum gamla mannsins.

„Ég vil fara í stríð, ég vil fara í stríð!“ kallaði tindátinn eins hátt og hann gat og steypti sér niður á gólfið.

Já, hvað varð nú af honum? Gamli maðurinn leitaði og litli drengurinn leitaði, en tindátinn var allur á burtu. „Ég mun víst finna hann,“ sagði gamli maðurinn, en hann fann hann aldrei. Gólfið var svo gisið og rifið. Tindátinn hafði dottið niður í rifu og þar lá hann í opinni gröf.

Og nú leið þessi dagur og litli drengurinn kom heim, og svo leið vikan og fleiri vikur. Gluggarnir voru alfrosnir. Litli drengurinn varð að sitja við og anda á þá til þess að búa til dálítið gægjugat, svo hann sæi yfir til gamla hússins, en þar hafði snjóað yfir allt skurðverk og letur og skeflt alla leið upp yfir riðið, eins og enginn væri heima, enda var ekki heldur neinn heima, því gamli maðurinn var dáinn.

Um kvöldið var vagni ekið að húsdyrunum og ofan í hann var gamli maðurinn borinn í kistu sinni. Það átti að fara með hann út á land og jarða hann í grafreit sínum. Var nú vagninum ekið burt, en enginn fylgdi, því allir vinirnir voru dauðir. Litli drengurinn kyssti á fingurinn eftir kistunni, þegar henni var ekið fram hjá.

Nokkrum dögum síðar var haldið uppboð á gamla húsinu, og drengurinn horfði á það úr glugga sínum, hvernig munirnir voru bornir þaðan burt: riddararnir gömlu og hefðardrósirnar gömlu, jurtapottarnir langeyrðu, gömlu stólarnir og gömlu skáparnir, eitt fór í þessa áttina og annað í hina. Andlitsmyndin af stássmeynni, sem fundist hafði hjá skransalanum, lenti nú hjá skransalanum í annað sinn, og þar hékk hún nú alla tíð, því að enginn þekkti hana framar, enda kærði enginn sig neitt um þessa gömlu mynd.

Um vorið var húsið rifið niður, og var þá viðkvæðið hjá öllum, að það væri skrifli. Af strætinu sást alla leið inn í stofuna með svínsleðursveggfóðrinu góða. Nú var það rifið og tætt í sundur, og grænu jurtavefjurnar um veggsvalirnar héngu á rúi og stúi utan um hrynjandi bjálkana. Öllu var rótað og rýmt á burt.

„Tarna dugði!“ sögðu nágrannahúsin.

Og nú var byggt ljómandi fallegt hús með stórum gluggum og hvítum, sléttum múrveggjum, en fyrir framan það, þar sem gamla húsið eiginlega hafði staðið, þar var gerður dálítill lystigarður og uxu villivínviðarteinungar upp með múrveggjum nábúans. En fyrir framan lystigarðinn voru settar járngrindur með járnhliði. Var það skrautlegt tilsýndar, svo að þeir, sem fram hjá gengu, staðnæmdust og gægðust þar inn. Og spörvarnir settust tugum saman á vínviðarteinungana og mösuðu óðamála hver við annan eins hátt og þeir gátu, en ekki var það um gamla húsið, því það hafði verið fyrir þeirra minni. Það voru nú liðin svo mörg ár, að litli drengurinn var orðinn fulltíða maður, og meira að segja, hann var dugandi maður og gleði foreldra sinna. Hann var nýkvæntur og nýsestur að með hinni ungu konu sinni í húsi þessu, sem garðurinn heyrði til. Hann stóð hjá henni og var hún að gróðursetja vallblóm eitt, sem henni þótti einstaklega fallegt. Hún gróðursetti það með litlu hendinni sinni og þjappaði moldinni að því með fingrunum. Æ, hvað var að tarna? Hún stakk sig á einhverju. Það var eitthvað oddhvasst, sem stóð upp úr mjúkri moldinni.

Þetta var þá tindátinn, sem týnst hafði hjá gamla manninum, verið svo á einhverjum flækingi til og frá innan um timbur og mylsnu og að síðustu legið mörg ár í jörðu.

Og unga konan þurrkaði óhreinindin af tindátanum, fyrst með grænu laufblaði, en síðan með vasaklútnum sínum fína — hann var svo ilmandi, og þótti þá tindátanum sem hann vaknaði af dauðadái.

„Lof mér að sjá hann,“ sagði ungi maðurinn, hló við og hristi höfuðið. „Já, ekki getur það nú verið hann, en hann minnir mig á nokkuð, er til bar með tindáta, sem ég átti, þegar ég var lítill.“ Og nú sagði hann konu sinni frá gamla húsinu og gamla manninum og frá tindátanum, sem hann sendi honum yfir í gamla húsið, af því hann var svo hræðilega einmana. Og hann sagði nákvæmlega rétt frá öllu eins og var, svo að það kom út tárum á ungu konunni að heyra þetta um gamla húsið og gamla manninn.

„Það gæti þó hugsast, að það væri sami tindátinn,“ sagði hún, „ég ætla að geyma hann og muna allt, sem þú hefur sagt mér, en gröfina gamla mannsins verðurðu að sýna mér.“

„Um hana veit ég ekkert,“ sagði hann, „og um hana veit enginn. Allir vinir hans eru dánir, það er enginn til að hirða um hana, og ég var þá ekki nema dálítill drenghnokki.“

„Ósköp hefur hann víst verið einmana,“ sagði hún.

„Ósköp einmana,” sagði tindátinn, „en mikil blessun er það, að vera ekki gleymdur.“

„Mikil blessun,“ kallaði einhver rétt hjá, en enginn nema tindátinn sá, að það var lappi af svínsleðursveggfóðrinu. Öll gyllingin var farin af honum, en hann hafði sína skoðun fyrir sig og hana sagði hann óhikað:

„Gylling fer á glæ,

En svínsleður endist sí og æ.“

Ekki var samt tindátinn alveg á því.

Nágrannafjölskyldurnar

Það hefði mátt ætla, að eitthvað væri um að vera á þorpstjörninni, en þar var ekkert um að vera. Allar endurnar, og það einmitt, er þær lágu sem spakast á vatninu, og sumar stóðu á höfði, því það kunnu þær einkar vel – þær þutu nú allt í einu á land. Það mátti sjá fótaförin þeirra í votum leirnum og æðilangt í burtu mátti heyra gargið. Það hljóp ylgja í vatnið, en rétt áður glampaði á það eins og spegilgler. Það sást í því hvert tré og hver runnur, sem hjá því stóð, og bóndahúsið gamla með götin á gaflinum og svöluhreiðrið, en þó einkum rósatréð stóra, alþakið blómum, sem héngu frá múrnum nærri því út yfir vatnið. – Og í vatninu var allt þetta eins og málverk í umgjörð, en allt stóð það á höfði, og þegar vatnið ókyrrðist, þá rann það hvað yfir í annað og myndin var horfin. Tvær fjaðrir, sem hrutu niður úr öndunum, er þær flugu, hossuðust upp og niður. Allt í einu fóru þær af stað, eins og vindur tæki í þær, en vindur var þó enginn, og svo lágu þær kyrrar, og vatnið varð aftur spegilfagurt og sást greinilega í því gaflinn með svöluhreiðrinu og rósatréð sást líka. Hver rós speglaði sig, — þær voru svo yndislegar, en þær vissu ekki af því sjálfar, því enginn hafði sagt þeim það. Sólin skein inn á milli blaðanna fíngerðu, sem voru svo ilmþrungin, og það var líkt fyrir hverri rós eins og sjálfum okkur, þegar við erum niðursokknir í einhverjar sæluhugsanir.

„Ó, hvað það er indælt að vera til!“ sögðu rósirnar hver sem ein, „ég veit ekki neitt, sem ég ætti að óska mér, nema að ég gæti kysst sólina fyrir það, að hún er svo hlý og björt. Já, rósirnar niðri í vatninu vildi ég líka kyssa. Þær eru lifandi eftirmyndin okkar. Ég vildi líka kyssa blessaða ungana þarna niðri í hreiðrinu. Já, það er satt, það eru líka nokkrir fyrir ofan okkur. Þeir gægjast út og eru að smátísta. Þeir eru alls ekki fiðraðir eins og faðirinn og móðirin. Við eigum þar góða nábúa, bæði þá fyrir ofan og þá fyrir neðan. Ó, hvað lífið er indælt!“

Litlu ungarnir uppi og niðri — já, þeir þarna niðri voru ekki nema speglanir í vatninu — það voru allt saman spörvar. Faðirinn og móðirin voru spörvar. Þeir höfðu tekið undir sig tóma svöluhreiðrið frá fyrra árinu. Í því lágu þeir nú og áttu þar heima.

„Er það andaungviði, sem syndir þarna?“ sögðu spörvaungarnir, þegar þeir sáu andafjaðrirnar reka á vatninu.

„Spyrjið þið af viti, þegar þið spyrjið,” sagði móðirin. „Sjáið þið ekki, að það eru fjaðrir, lifandi kjólklæðnaðarefni, sams konar og er í kjólnum mínum og verða mun í ykkar, – en okkar er fínna. Ég vildi annars að við hefðum þær hérna í hreiðrinu, því þær eru til hlýinda. Mér þætti gaman að vita, hvað það hefur verið, sem gerði endurnar hræddar. Það hlýtur að hafa verið eitthvað í vatninu, því ekki var það ég, þó ég tísti í hærra lagi við ykkur. Þær ættu að vita það, þessar þykkhöfðuðu rósir, en þær vita ekki neitt, þær gera ekki annað en að horfa á sjálfar sig og ilma. Ég er dauðleið á þeim nágrönnum.“

„Heyrið þið til sætu smáfuglanna þarna uppi?“ sögðu rósirnar, „þeir eru nú líka farnir að bera við að syngja. Þeir geta það ekki, en það lagast. Ó, hvað það hlýtur að vera gaman. Dæmalaust er það skemmtilegt að hafa svona glaðværa nábúa.“

Í sama vetfangi kom bóndadrengur þeysandi með tvo hesta til brynningar. Hann reið öðrum þeirra og hafði farið úr öllu, nema svarta hattinn sinn hafði hann á höfðinu, og var hann æði stór og barðamikill. Drengurinn blístraði eins og hann væri dálítill fugl og reið út í tjörnina, þar sem hún var dýpst. Og þegar hann kom þangað sem rósatréð stóð, þá þreif hann eina rósina af og festi á hattinn sinn. Þóttist hann þá hafa prýtt sig ágætlega vel og reið sína leið með rósina. Hinar rósirnar horfðu á eftir systur sinni og spurðu hver aðra: „Hvert fór hún að ferðast?“ En það vissi enginn.

„Gaman þætti mér að komast út í veröldina,“ sögðu þær, ein við aðra. „En hér heima í átthögunum grænu er líka indælt. Á daginn er sólin heit, og á nóttunni er himinninn enn fegri. Það getum við séð gegnum þessi mörgu smágöt, sem eru á honum.“

Það voru stjörnurnar, sem þær héldu að væru göt. Þær vissu ekki betur.

„Við gerum líflegt í kringum húsið,“ sagði spörvamóðirin, „og almanarómur er, að svöluhreiðrum fylgi hamingja, þess vegna er fólk fegið að hafa okkur. En þessir nábúar þarna, svona heill rósarunnur upp með múrnum, – hann gerir sagga. Ég er að vona, að runnurinn verði færður burt, – þá gæti þar þó vaxið korn. Rósir eru ekki til annars en að horfa á þær eða þefa af þeim, eða þá í besta lagi til að festa á hattinn. Á hverju ári detta þær af, – það hefur hún móðir mín sagt mér. Bóndakonan saltar þær til geymslu, þær fá franskt nafn, sem ég kann ekki að hafa eftir eða kæri mig ekki neitt um. Og svo eru þær lagðar á eldinn til að gera góða lykt. Sjáið þið nú, þetta er þeirra æviferill, þær eru ekki nema fyrir augun og nefið. Nú vitið þið það!“

Þegar kvölda tók og mýið sveimaði í heitu loftinu og skýin voru roðafögur, þá kom næturgalinn og kvað fyrir rósunum, að hið fagra væri eins og sólskinið í heimi þessum og að hið fagra lifði ávallt. En rósirnar héldu, að næturgalinn væri að kveða um sjálfan sig, enda var öll ástæða til að ímynda sér það. Þeim kom alls ekki til hugar, að söngnum væri beint til sín, en með gleði tóku þær honum og voru að hugsa um það með sjálfum sér, hvort ekki allir litlir spörvaungar mundu geta orðið næturgalar.

„Ég skil dável, hvað fuglinn þarna söng,“ sögðu litlu spörvarnir. „Það var aðeins eitt orð, sem ég ekki skildi: Hvað er hið fagra?“

„Það er ekki neitt,” sagði spörvamóðirin, „það er svona einhvers konar útlit. Það er þarna upp frá á herragarðinum, þar sem dúfurnar eiga sitt eigið hús og dag hvern er stráð ertum fyrir þær í garðinum – ég hef borðað með þeim og það fáið þið líka að gera síðar meir – ,segðu mér hvern þú hefur mök við, þá skal ég segja þér, hver þú ert – já, á herragarðinum hefur það tvo fugla grænhálsaða með topp á höfðinu. Stélið á þeim getur breiðst út eins og stóreflis hjól og ljómar í öllum litum, svo að sker í augun. Þeir eru kallaðir páfuglar og þeir eru hið fagra. Það ætti að reyta þá dálítið, þá mundu þeir ekki vera öðruvísi útlits en aðrir. Hefðu þeir ekki verið svo stórir, þá skyldi ég hafa goggað í þá.“

„Ég skal gogga í þá,“ sagði minnsti unginn og hann var ófjaðraður enn.

Í bóndahúsinu bjuggu ung hjón. Þau unnust hugástum, þau voru iðjusöm og ötul, og innan húss hjá þeim var allt með stakri prýði. Svo var það einn sunnudagsmorgun að unga konan gekk út, tók handfylli af fegurstu rósunum, lét þær í vatnsglas og setti það upp á dragkistuna.

„Nú get ég séð að það er sunnudagur,“ sagði maðurinn og kyssti sína kæru konu, og þau settust niður, lásu sálm og héldust í hendur, og sólin skein inn um gluggana á rósirnar glænýjar og ungu hjónin.

„Þetta leiðist mér að horfa á,“ sagði spörvamóðirin, er henni varð litið úr hreiðrinu inn í stofuna, og óðara að því mæltu flaug hún burt.

Konan gerði næsta sunnudaginn sem hinn fyrra, og á hverjum sunnudegi lét hún nýjar rósir í glasið og alltaf blómgaðist rósarunnurinn jafn fallega. Spörvaungarnir voru nú orðnir fjaðraðir og vildu fegnir fljúga með, en móðirin sagði: „Þið sitjið kyrrir, og sátu þeir þá kyrrir. Hún flaug af stað, en hvernig sem það kann nú að hafa atvikast, þá vissi hún ekki fyrri til en hún hékk föst í hrosshársfuglasnöru, sem einhverjir drengir höfðu fest við grein. Snaran reyrðist svo fast að fætinum sem mundi hann skerast í sundur. Það var kvöl og það var skelfing. Drengirnir stukku óðara að og handsömuðu fuglinn, og tóku á honum mjög óþyrmilega. „Það er ekki nema spörfugl,“ sögðu þeir, en ekki slepptu þeir honum, heldur fóru þeir með hann, og í hvert sinn, er hann skrækti, þá slógu þeir hann á nefið.

Inni í bóndahússgarðinum stóð gamall maður, sem kunni sápugerð og bjó til sápu bæði til skeggraksturs og handaþvottar, sápu í kúlum og sápu í stykkjum. Þetta var glaðlyndur umferðakarl, og þegar hann sá gráspörinn, sem drengirnir komu með og kváðust ekki kæra sig um, þá sagði hann: „Eigum við að gera hann fagran?“ Það fór hryllingur um spörvamóðurina, þegar hann sagði það. Hann hafði hjá sér kassa, sem lágu í fegurstu litir, og tók hann upp úr honum heilmikið af skínandi bókagulli, og drengina rak hann inn til að sækja egg; tók hann úr því hvítuna og makaði í henni allan fuglinn og klíndi svo á gullinu, og var þá spörvamóðirin algyllt, en henni gast ekki að því stássi, heldur skalf hún öll og nötraði. Og sápumaðurinn tók rauða dulu, – hann reif hana úr fóðrinu á treyjugarminum sínum, – klippti síðan úr dulunni tenntan hanakamb og klístraði honum á höfuð fuglsins.

„Nú skuluð þið sjá gullfuglinn fljúga,“ sagði hann og sleppti spörfuglinum, og þaut hann burt eins og byssubrenndur í glaða sólskininu. Að sjá, hvað hann ljómaði! Allir gráspörvarnir, og meira að segja ein stór kráka, urðu felmtruð við þessa sjón, en flugu samt á eftir, því þeim var forvitni á að vita, hvaða tignarfugl þetta mundi vera.

„Hvaðan kemur þessi?“ gargaði krákan. „Bíddu ögn, bíddu ögn?“ sögðu spörvarnir. En spörvamóðirin vildi ekki bíða minnstu ögn, heldur flaug hún heim í ofboði og skelfingu. Hún var rétt við það að hníga til jarðar og alltaf komu fleiri og fleiri fuglar, smáir og stórir. Sumir flugu beint að henni til að höggva í hana. „Sko þennan! sko þennan!“ skræktu þeir allir saman.

„Sko þennan, sko þennan!“ skræktu ungarnir, þegar hún kom að hreiðrinu. „Það er ugglaust páfuglsungi. Þarna eru allir litirnir, sem skera í augun, eins og mamma sagði; – pí, pí! það er hið fagra.“ Og svo ákaft hjuggu þeir í hana með litlu nefjunum, að hún gat með engu móti komist inn, og svo var hún frá sér af hræðslu, að hún gat ekki einu sinni sagt „pí, pí!“ hvað þá heldur: „Ég er hún mamma ykkar.“ Hinir fuglarnir veittust nú allir að henni og hjuggu hana, svo að hver fjöður datt af, og lauk svo, að spörvamamma féll blóðug niður í rósarunninn.

„Vesalings fugl!“ sögðu rósirnar, „komdu til okkar, við skulum fela þig. Hallaðu litla höfðinu þínu upp að okkur.“

Spörvamóðirin breiddi út vængina einu sinni enn, kippti þeim svo aftur fast að sér og var þá örend þarna hjá nágrannafjölskyldunni, – blómlegu fallegu rósunum.

„Pí, pí!“ sögðu spörvaungarnir í hreiðrinu, „ekkert skil ég í þessu, að hún móðir okkar skuli ekki koma,“ sagði hver um sig. „Þetta skyldi þó ekki vera kænskubragð af henni, til þess að láta okkur héðan af spila á eigin spýtur. Húsið hefur hún ætlað okkur að erfa, en hver okkar á að eiga það einn, þegar við staðfestum ráð okkar og reisum bú?“

„Já, ég get nú ekki haft ykkur hina hérna, þegar ég færi út kvíarnar með konu og börnum,“ sagði sá minnsti.

„Ég geri nú ráð fyrir, að ég eignist fleiri konur og börn en þú,“ sagði annar.

„En ég er elstur,“ sagði sá þriðji. Lenti þeim svo saman í rifrildi og áflogum. Þeir börðu með vængjunum og hjuggu með nefjunum og gekk á einlægum hrindingum, þangað til þeir einn eftir annan voru oltnir ofan úr hreiðrinu. Þarna lágu þeir og voru reiðir. Þeir hölluðu höfðinu út í aðra hliðina og pírði það augað, sem upp vissi. Það voru nú þeirra taktar, þegar illa lá á þeim.

Lítið eitt gátu þeir flogið, og æfðu þeir sig nú nokkuð meira og loksins urðu þeir ásáttir um, að þeir skyldu hafa það að marki til að þekkja hver annan, þegar þeir hittust úti í heimi, að segja „pí, pí!“ og krafsa þrisvar með fætinum.

Unginn sá, sem eftir varð í hreiðrinu, gerði sig eins digran og hann gat. Hann var nú orðinn húseigandinn, en það stóð skamma stund. Um nóttina skein rauður eldurinn út um gluggarúðurnar, loganum sló út undan þakinu, hálmþakið fuðraði upp, húsið brann allt og ungi spörfuglinn með, en hjónin ungu voru svo lánsöm að komast lífs af.

Þegar sól var komin á loft næsta morgun og allt sýndist svo endurhresst eins og eftir blíðan nætursvefn, þá stóð ekkert eftir af bóndahúsinu nema nokkrir svartir, kolbrunnir bjálkar, sem hölluðust upp við skorsteininn. Hann var nú orðinn sinn eigin herra. – Reykjarsvælu mikla lagði upp úr grunninum, en fyrir framan hann stóð rósarunnurinn í blóma og speglaði sig með hverri grein og hverju blómi í lygnu vatninu.

„Nei, hvað þær standa fallega rósirnar þarna fyrir framan niðurbrunna húsið,“ sagði maður nokkur, sem fór þar um, „þetta er einhver sú yndislegasta mynd. Hana verð ég að hafa,“ og þar með tók hann upp úr vasa sínum dálitla bók með hvítum blöðum og hann tók upp blýantinn sinn, því hann var málari, og gerði uppdrátt af rjúkandi rústinni með kolbrunnu bjálkunum upp við hallan skorsteininn, því honum hallaði alltaf meira og meira, en fremst á myndinni stóð stóri blómlegi rósarunnurinn. – Prýðisfallegur var hann, það mátti með sanni segja, enda var það hans vegna, sem uppdrátturinn var gerður af öllu hinu.

Að áliðnum degi komu tveir af gráspörvunum, sem þar voru barnfæddir. „Hvar er húsið?“ sögðu þeir, „hvar er hreiðrið? pí, pí! allt er brunnið til kaldra kola og bróðir okkar með alla ásælnina hefur brunnið líka. Þetta hafði hann fyrir það, að hann sat uppi með hreiðrið. Rósirnar hafa komist af. Þær standa með rjóðar kinnarnar. Ekki syrgja þær ógæfu náungans. Já, ég ætla nú ekki að yrða á þær, en það segi ég, að afarljótt er hér umhorfs og það sný ég ekki aftur með.“ Flugu þeir svo leiðar sinnar.

Einhvern tíma seint um haustið var ljómandi fagur sólskinsdagur. Menn skyldu hafa ætlað, að það væri á miðju sumri. Það var svo þurrt og hreinlegt fyrir framan stóra steinriðið herramannsins, og þar vöppuðu dúfurnar, svartar, hvítar og fjólulitar. Það stirndi á þær í sólskininu og gömlu dúfumæðurnar þeyttu sig upp og sögðu við ungana: „Standið í hnapp! standið í hnapp!“ – því með þeim hætti voru þær álitlegri tilsýndar.

„Hver eru þessi gráu smákríli, sem eru á hlaupum innan um okkur?“ sagði gömul dúfa dálítið grænleit og rauðleit í augunum. „Litlu greyin gráu, litlu greyin gráu!“ sagði hún.

„Það eru spörvar, meinhægðar kvikindi. Við höfum ætíð haft það orð á okkur, að við værum gæflyndar og er best við lofum þeim að tína í sig. Þeir leggja ekki orð í belg – og krafsa líka svo nett með fætinum.“

Já, þeir kröfsuðu, kröfsuðu þrisvar sinnum með vinstra fæti, en þeir sögðu líka: „Pí, pí!“ og þekkti þá hver annan, það voru þrír spörvar frá húsinu, sem brunnið hafði.

„Hér er yfrið nóg og gott að éta,“ sögðu spörvarnir. Og dúfurnar voru á vappi hver í kringum aðra og reigðu sig, hugsuðu sitt með sjálfum sér og voru íbyggnar.

„Sérðu brjóstdúfuna?“ sagði ein dúfan um aðra, „sérðu hvernig hún hámar í sig erturnar? hún fær of margar, hún fær þær bestu, kurr! kurr! Sérðu, hvað hún er orðin snoðin um kambinn, sérðu illhryssingskvikindið ljóta? urr, urr,“ og augun í þeim öllum urðu leiftrandi rauð af geðvonsku. „Standið í hnapp, standið í hnapp, litlu skammirnar gráu, litlu skammirnar gráu! urr, urr!“ Á þessu gekk alltaf látlaust, og mun svo ganga enn að þúsund árum liðnum.

Gráspörvarnir átu vel og þeir heyrðu líka vel. Þeir tóku nú enda að skipa sér í röð með dúfunum, en það fór þeim síður en svo vel. Þeir voru nú saddir og fóru frá dúfunum. Sögðu þeir hvor öðrum álit sitt á þessu. Því næst hoppuðu þeir undir garðgrindurnar og með því að garðherbergisdyrnar stóðu opnar, hoppaði annar þeirra upp á þrepskjöldinn. Hann hafði étið yfir sig og var því djarfhugaður: „Pí, pí!“ sagði hann, „þetta þori ég.“ – „Pí, pí!“ sagði hinn, „það þori ég líka og meira til,“ og þar með hoppaði hann inn í stofuna. Þar var enginn maður inni, það sá hinn þriðji og flaug hann þá enn lengra inn í stofuna og mælti: „Alla leið inn eða þá alls ekki. Það er annars skrýtið mannahreiður að tarna, og hvað hefur nú verið sett hérna. Nú, hvað getur það verið?“

Beint fyrir framan spörvana stóðu sem sé rósirnar í fullum blóma, þær spegluðu sig í vatninu og kolbrunnu bjálkarnir lágu upp við hálffallinn skorsteininn. – Nei, hvað var nú þetta, hvernig var þetta komið inn í herragarðsherbergið?

Og allir spörvarnir þrír ætluðu að fljúga yfir rósirnar og skorsteininn, en þeir flugu á flatan vegginn og ráku sig á. Þetta, sem þeir sáu, var málverk, stórt og ágætt listaverk, sem málarinn hafði gert eftir litla frumuppdrættinum sínum.

„Pí, pí!“ sögðu spörvarnir, „það er ekki neitt. Það er ekki nema útlit. Pí, pí! það er hið fagra. Getur þú skilið það, því ekki skil ég það?“ Og nú flugu þeir þaðan, því menn komu inn í herbergið.

Nú leið ár og dagur, og oftar en frá verði sagt höfðu dúfurnar kurrað – að við ekki segjum urrað – því þær voru geðvondar. Gráspörvunum hafði verið kalt um veturinn, en höfðu lifað í bílífi allt sumarið. Þeir voru allir trúlofaðir eða kvæntir. Þeir áttu unga, og auðvitað þótti hverjum sinn ungi fríðastur og gáfaðastur. Einn flaug hér og annar þar og ef þeir mættust, þá þekktu þeir hver annan á tístinu: „Pí, pí!“ og á krafsinu með vinstra fæti. Elsti gráspörinn var kvenfugl og orðinn gamall, en átti hvorki hreiður né unga. Langaði spörkvensu þessa að koma einhvern tíma í stóra borg og flaug hún því til Kaupmannahafnar.

Þar stóð stórhýsi eitt með mörgum litum, þétt við konungshöllina og „kapalinn“, þar sem margar skútur liggja hlaðnar eplum og leirkerum. Gluggarnir voru breiðari neðan til en ofan til, og þegar spörvarnir horfðu inn um þá, þótti þeim tilsýndar sem þeir horfðu niður á túlípan. Þeir sáu alls konar liti og útflúr og í miðjum túlípananum stóðu hvítir menn. Þeir voru úr marmara og sumir voru líka úr gipsi, en það er í spörvaaugum eitt og sama. Uppi á húsinu stóð málmvagn með málmhestum fyrir, sem sigurgyðjan stýrði, og var hún einnig af málmi gjör. Stórhýsið var gripasafn Thorvaldsens.

„En hvað það glansar, en hvað það glansar!“ sagði spörkvendið, „það er víst hið fagra. Pí, pí! hérna er það þó stærra en páfugl.“ Hún mundi enn frá barnæskunni eftir þessu fagra, sem hún móðir hennar hafði séð stærst. Og nú flaug hún beint niður í garðinn, og var þar líka hin mesta prýði, málaðir pálmaviðir og greinar upp um veggina og í miðjum garðinum stóð stór rósarunnur alblómgaður. Hann slútti með greinar sínar alþaktar rósum yfir gröf nokkra, og þangað flaug hún, því þar voru líka spörvar nokkrir á vakki. „Pí, pí!“ sagði hún og krafsaði með vinstra fæti þrisvar sinnum. – Með því hafði hún heilsað oft og tíðum langan tíma, en enginn skilið eða tekið undir, því þeir, sem sundurskildir eru, hittast ekki dagsdaglega, en á þessum degi voru tveir spörvar og einn ungi, sem sögðu „pí, pí!“ og kröfsuðu með vinstra fæti.

„Nei, hvað sé ég? góðan daginn, góðan daginn!“ Það voru þrír gamlir spörvar úr spörvahreiðrinu og einn lítill, sem heyrði til ættinni. „Svo við hittumst þá hérna,“ sögðu þeir. „Þetta er hefðarlegur staður, en ekki er hér gott um æti. Það er hið fagra. Pí, pí!“

Og nú kom margt manna úr hliðarherbergjunum þar sem hin veglegu mannlíkön stóðu, og varð mörgum gengið til grafarinnar, er geymdi meistarann mikla, sem myndað hafði marmaralíkneskin, og allir, sem komu, stóðu með hýrlegu yfirbragði kringum gröf Thorvaldsens og sumir tíndu upp rósablöðin, sem af höfðu dottið, og hirtu þau til minja. Þar var fólk, sem komið var langar leiðir að, sumt frá Stóra-Bretlandi, sumt frá Þýskalandi og Frakklandi. Sú konan, sem fríðust var allra, tók eina af rósunum og lagði hana við brjóst sér. Þá héldu spörvarnir, að rósirnar réðu hér fyrir og að húsið allt væri reist þeirra vegna. Þótti þeim reyndar helst til mikið haft við þær, en úr því að mennirnir allir höfðu svo miklar mætur á rósunum, þá vildu þeir ekki verða eftirbátar. „Pí, pí!“ sögðu þeir, struku gólfið með stélunum og gutu öðru auganu til rósanna. Þurftu þeir ekki lengi að horfa til að fá vissu sína um það, að þetta voru þeirra gömlu nágrannar, og svo var líka í raun og veru. Málarinn, sem gert hafði uppdráttinn af rósarunninum hjá brunarústunum, hafði seinna á árinu fengið leyfi til að stinga runninn upp og gefið hann síðan byggingameistaranum, því engar rósir voru þar fegurri til. En hann hafði aftur gróðursett hann á gröf Thorvaldsens, og þar blómgaðist hann sem ímynd fegurðarinnar og gaf sín rauðu, ilmandi blöð, til þess að menn gætu haft þau burt með sér í minningar skyni til fjarlægra landa.

„Hafið þið fengið embætti hérna inni í borginni?“ sögðu spörvarnir. Og rósirnar kinkuðu kolli. Þær þekktu sína gráu nágranna og glöddust mjög af því að sjá þá.

„Ó, hvílík blessuð sæla er að lifa og blómgast og að sjá gamla vini og hýrleg andlit á hverjum degi. Hér er hver dagurinn eins og mesti helgidagur.“

„Pí, pí!“ sögðu spörvarnir. „Jú, jú, það eru gömlu nágrannarnir okkar. Við munum eftir ætt þeirra og uppruna úr þorpstjörninni. Pí, pí! Þeim hefur heldur en ekki hlotnast upphefðin. Satt er það, að sumum gefst sofandi lánið. Og hvað svona rauð hlussa hefur til síns ágætis, – það veit ég sannarlega ekki. – Og þarna er þá eitt blaðið visið, – það sé ég gjörla.“

Og síðan kroppuðu þeir í blaðið, svo að það datt af, og runnurinn stóð því fegurri og grænni, og rósirnar ilmuðu í sólskininu á gröf Thorvaldsens, og fegurð þeirra var samvígð ódauðlegu nafni hans.

Barnið í gröfinni

Það var sorg á heimilinu, sorg í hjörtunum. Yngsta barnið, fjögurra ára gamall drengur, gleði foreldranna og framtíðarvon þeirra, var dáinn. Þau áttu raunar tvær eldri dætur, og átti sú eldri að fermast einmitt á þessu ári. Báðar voru þær góðar og elskulegar stúlkur, en það barnið, sem menn hafa misst, er jafnan kærast, og dána barnið var yngst og það var sonur. Það var þungt mótlæti. Systurnar syrgðu eins og ung hjörtu syrgja, þeim gekk harmur foreldranna mest til hjarta. Faðirinn var sárhnugginn, en móðirin yfirkomin af þessu mikla hryggðarefni. Hún hafði verið yfir barninu nótt og dag í veikindum þess, stundað það, tekið það upp og borið það. Hún hafði fundið til þess, að það var partur af henni sjálfri, hún gat ekki skilið í því, að það væri dáið, að það ætti að kistuleggjast og geymast í gröfinni. Henni fannst, að guð gæti ekki tekið frá sér þetta barn, og þegar það nú samt sem áður var að höndum komið og orðið að fullri vissu, þá sagði hún í hugarsturlun sinni: „Guð hefur ekki vitað um það. Hann hefur miskunnarlausa þjóna hér á jörðu, sem allt gera eftir eigin geðþótta, og þeir heyra ekki, þótt móðir biðji og grátbæni.“

Í ofurharmi sínum hætti hún að hugsa til guðs og myrkrahugsanir sóttu á hana, hugsanirnar um dauðann, hinn eilífa dauða: að maðurinn verði að mold í jörðu og að þá sé allt á enda. Með slíku hugarfari hafði hún ekkert framar sér til stuðnings og sökk því niður í hið botnlausa tóm örvæntingarinnar.

Þegar sorgin þyngdi mest að hjarta hennar, þá gat hún ekki lengur grátið. Hún hugsaði ekki um dæturnar sínar ungu. Tár mannsins hennar hrundu niður á enni hennar, en hún leit ekki upp til hans. Allur hugur hennar var hjá dána barninu. Hún lifði ekki í öðru en því, að rifja upp fyrir sér hvert og eitt atvik ævi þess, hvert orð, sem það hafði hjalað í sínu barnslega sakleysi.

Nú kom dagurinn, er jarða skyldi barnið. Næturnar þar á undan hafði hún ekkert sofið, en um morguninn varð hún yfirkomin af þreytu og fékk við það dálitla hvíld. Á meðan var kistan borin inn í afvikna stofu og lokið neglt á, til þess að hún skyldi ekki heyra hamarshöggin.

Þegar hún vaknaði og reis á fætur og vildi sjá barnið, sagði maðurinn grátandi: „Við erum nú búnir að ganga frá lokinu. Það varð að gerast.“

„Þegar guð er harðbrjósta við mig, því skyldu þá ekki mennirnir vera það líka?” sagði hún og grét af miklum ekka.

Kistan var borin til grafar. Móðirin sat óhuggandi hjá ungu dætrunum sínum. Hún horfði á þær og sá þær ekki. Hugur hennar var allur horfinn frá heimilinu, hún sleppti sér í sorginni og sorgin bylti henni eins og ólgusjórinn byltir skipi, sem misst hefur stýri og stjórnara. Svona leið greftrunardagurinn og svona liðu nokkrir dagar á eftir, dauflega og fábreytilega, undir sama sorgarfarginu. Syrgjendurnir á heimilinu horfðu á hana með votum brám og hryggðarlegu augnaráði. Hún heyrði ekki huggunarorð þeirra, og hvað gátu þau líka sagt, sem sjálf voru svo sorgbitin?

Það var eins og hún þekkti ekki neitt framar til svefns, og nú var það þó einmitt svefninn, sem hefði getað reynst besti vinurinn hennar með því að styrkja líkamann og koma kyrrð á sálina. Þau fengu hana til að hátta, enda lá hún og grafkyrr í rúminu eins og hún svæfi. Það var eina nótt, að maður hennar hlustaði eftir, hvernig hún drægi andann, og hélt fyrir víst, að henni væri orðið rórra og léttara. Hann spennti því greipar og baðst fyrir og féll þegar á eftir í væran svefn og fastan og varð þess ekki var, að hún reis á fætur, kippti á sig fötum og gekk síðan hægt og hljóðlega út úr húsinu til þess að komast þangað, sem hugur hennar leitaði dag og nótt – til grafarinnar sem geymdi barnið hennar. Hún gekk gegnum trjágarðinn við húsið út á bersvæði, þar sem götustígur lá fyrir utan borgina út að kirkjugarðinum. Enginn sá hana og hún sá engan.

Veður var fagurt og stjörnubjart, loftið enn svo milt og blítt og þægilegt. Þetta var í öndverðum septembermánuði. Hún fór inn í kirkjugarðinn og gekk að litlu gröfinni, sem heita mátti, að væri eitt einasta blómahaf, svo var hún þakin blómum, og lagði af sæta angan. Hún settist niður og laut ofan að gröfinni, eins og gæti hún í gegnum þykkt moldarlagið séð drenginn sinn litla. Hún mundi svo glöggt eftir brosinu hans. Ástarblíðunni í augnaráðinu, allt fram í andlátið, henni gat hún aldrei gleymt, eða hvað augnatillitið hafði verið talandi, þegar hún laut ofan að honum og tók um litlu höndina hans, sem hann gat ekki lyft upp sjálfur. Eins og hún hafði setið við rúmið hans, eins sat hún nú við gröfina hans, en hér höfðu tár hennar óhindraða rás, þau hrundu ótt og títt niður á gröfina.

„Þú vilt komast niður til barnsins þíns,“ sagði rödd nokkur rétt hjá. Hún hljómaði svo skýrt og svo djúpt. Hún ómaði inn í hjarta hennar. Leit hún þá upp og sá, að hjá henni stóð maður sveipaður stórri sorgarskikkju með hettu, sem byrgði höfuð hans, en hún sá samt í andlit honum undir hettunni. Svipurinn var alvarlegur, en þó þannig, að hann vakti tiltrú, og augun tindruðu eins og væri maður þessi á æskualdri.

„Niður til barnsins míns,“ tók hún upp aftur og var svo að heyra, sem hún beiddist þess í örvæntingu.

„Þorirðu að fara með mér?“ spurði myndin. „Ég er Dauðinn.“

Og hún jánkaði því með höfuðbeygingu. Þá var allt í einu eins og allar stjörnur hið efra yrðu ljómandi eins og jafnmörg tungl í fyllingu. Hún sá hið fjölbreytta litaskraut blómanna á gröfinni. Jarðvegurinn lét undan hægt og mjúklega, eins og svífandi klæði, hún seig niður og myndin breiddi utan um hana svörtu skikkjuna sína. Það varð nótt, dauðans nótt, hún seig dýpra en rekur grafaranna komast niður. Kirkjugarðurinn var eins og þak yfir höfði hennar.

Faldur skikkjunnar straukst til hliðar, hún stóð í höll einni mikilli og víðri um sig og var það viðkunnanlegur staður. Skuggsýnt var þar umhverfis sem í rökkri, en þá brá við, og í sama vetfangi vissi hún ekki fyrri til en hún hélt á barni sínu þétt við hjarta sér. Það brosti við henni ennþá fríðara en það nokkurn tíma hafði verið. Hún æpti upp yfir sig, en það heyrðist ekki, því rétt þar hjá – og svo aftur langt í burt, og því næst aftur allnærri, heyrðist indæl hljómbylgjandi sönglist. Aldrei hafði svo sæluríka samræmistóna borið fyrir eyru hennar. Þeir ómuðu hinum megin við þetta náttsvarta fortjald, sem skildi höllina frá hinu mikla landi eilífðarinnar.

„Elsku móðir mín! besta móðir mín!“ heyrði hún barnið sitt segja. Það var málrómurinn, sem hún þekkti og elskaði, og hver kossinn kom á eftir öðrum í óumræðilegri sælu. Og barnið benti á fortjaldið dimma.

„Svona fallegt er ekki uppi á jörðinni. Sérðu, móðir mín! Sérðu þau öll? Þetta er sæla!“

En móðirin sá ekkert, þar sem barnið benti til, – ekkert nema svartnættið. Hún sá það með jarðneskum augum, sá ekki eins og barnið, sem guð hafði kallað til sín. Hún heyrði hljóminn, tónana, en hún skynjaði ekki orðið, sem hún átti að trúa.

„Nú get ég flogið, móðir mín!“ sagði barnið, „ég get flogið með glaðværu börnunum beint þarna inn til guðs. Það vildi ég svo feginn, en þegar þú grætur svona eins og þú grætur núna, þá get ég ekki komist frá þér. Og ég vildi það svo feginn. Æ, má ég það ekki? Þú kemur þangað inn til mín, hvort sem er, áður en langt um líður, elsku móðir mín!“

„Æ, bíddu, bíddu!“ sagði hún, „aðeins eitt andartak enn. Ég verð ennþá rétt einu sinni að horfa á þig, kyssa þig og vefja þig fast í fangi mínu.“

Og hún kyssti barnið og hélt fast um það. Þá heyrir hún uppi yfir sér að kallað er á hana með nafni. Það var í raunalegum málróm. Hvað gat það verið?

„Heyrirðu?“ sagði barnið, „það er hann pabbi, sem er að kalla á þig.“ Og eftir fáein augnablik heyrðust þung andvörp eins og frá grátandi börnum.

„Það eru systur mínar,“ sagði barnið. „Ekki hefurðu víst gleymt þeim, móðir mín!“

Og nú minntist hún þeirra, sem eftir höfðu orðið. Hún varð angistarfull og leit fram undan sér og alltaf svifu fram hjá henni myndir, og þóttist hún þekkja sumar. Þær svifu gegnum höll dauðans og að fortjaldinu dimma og þar hurfu þær. Skyldi maðurinn hennar og dætur hennar birtast henni þarna? Nei, köll þeirra og andvörp heyrðust ennþá ofan að. Nærri lá, að hún hefði gleymt þeim vegna barnsins, sem dáið var.

„Móðir mín! nú er klukkunum hringt í himnaríki,“ sagði barnið. „Móðir mín! nú kemur sólin upp.“

Og yfirtaks geislaljómi streymdi í móti henni. Barnið var horfið og hún hófst upp – það varð svalt í kringum hana, hún lyfti upp höfðinu og sá nú, að hún lá í kirkjugarðinum á gröf barnsins síns. En guð hafði í draumnum orðið styrktarstafur fyrir fætur hennar og ljós fyrir skilning hennar. Hún beygði kné sín og baðst fyrir:

„Fyrirgef mér, drottinn minn og guð minn! að ég vildi aftra eilífri sál frá flugi hennar, og að ég gat gleymt skyldum mínum við hina lifandi, sem þú gafst mér.“ Og það var eins og þunganum létti af hjarta hennar við þessi orð. Í því kom sólin upp. Lítill fugl söng yfir höfði móðurinnar og kirkjuklukkunum var hringt til morguntíða. Allt varð svo heilagt umhverfis hana, heilagt eins og í hjarta hennar. Hún þekkti guð sinn, hún þekkti skyldur sínar og flýtti sér löngunarfull til heimilisins. Hún laut niður að manni sínum og vakti hann með heitum, innilegum kossum, og þau ræddust við með hjartans og einlægninnar orðum, og hún var þrekmikil og blíð eins og eiginkona framast má vera. Frá henni kom uppsprettulind trúnaðartraustsins:

Vilji drottins er æ fyrir bestu.“

Og maður hennar sagði við hana: „Hvaðan fékkstu allt í einu þennan hugþrótt, þennan huggunaranda.“

Og hún kyssti hann og kyssti börn sín og mælti: „Ég fékk hann frá guði, og barnið mitt í gröfinni varð hjálpin mín til þess, að ég fékk hann.“

Stúlkan, sem gekk á brauðinu

Einu sinni var stúlka, sem gekk á brauði til þess að óhreinka ekki skóna sína og varð ólánsstúlka fyrir. Þú munt kannast við að hafa heyrt það. Sagan hefur bæði verið skrifuð og prentuð.

Stúlkan sú hét Inga og var bláfátækt barn, en drembin var hún og þóttafull og illa innrætt. Þegar hún var svolítill angi, hafði hún gaman af að ná í flugur, reyta af þeim vængina og gera þær að skriðdýrum. Það kom fyrir, að hún tók aldinbora og tordýfil, stakk þeim upp á nál, hvorum um sig, og lét svo grænt lauf eða bréfsnuddu við fætur þeirra og þegar veslings kvikindið þreif í það sem fastast og sneri því alla vega til að komast af nálinni, þá sagði hún: „Nú er aldinborinn að lesa, sko, hvernig hann snýr við blaðinu.“

Eftir því sem hún stálpaðist, fór hún heldur versnandi en batnandi, en falleg var hún, og var það henni til ógæfu, því hefði hún ekki verið það, þá mundi öðruvísi hafa verið tekið í lurginn á henni.

„Það þarf skarpan lög í þinn koll,“ sagði móðir hennar. „Þú hefur oft troðið svuntu mína undir fótunum í barnæskunni, en þegar þú eldist er ég hrædd um, að það verði hjartað í mér, sem þú treður undir fótunum.“

Og það gerði hún líka.

Nú fór hún í vist hjá heldra fólki úti á landsbyggðinni. Voru húsbændur hennar eins góðir við hana og hún hefði verið þeirra eigin dóttir, og eftir því var hún klædd og uppdubbuð. Fríð var hún sýnum, ekki vantaði það, og drambið fór stórum vaxandi.

Þegar hún hafði verið eitt ár í vistinni, sögðu húsbændurnir við hana: „Þú ættir þó einhvern tíma að fara að finna foreldrana þína, Inga litla!“

Hún fór þá líka, en það var ekki til annars en að sýna sig. Hún vildi, að fólkið í átthögunum sæi, hvað hún var orðin fín. En þegar hún kom að hliðinu, þar sem vegurinn lá inn í fæðingarþorp hennar og hún sá ungu verkamennina og stúlkurnar standa við þorpstjörnina rabbandi saman og móður sína sitjandi mitt á meðal þeirra með samanbundið hnippi af smásprekum, sem hún hafði tínt saman í skóginum, þá sneri hún aftur. Henni þótti skömm að því, að hún, sem var svo fínt klædd, skyldi eiga annan eins kvenræfil fyrir móður, sem tíndi saman sprek til eldsneytis. Það var ekki af því að henni rynni þetta til rifja, að hún sneri aftur. Henni var aðeins gramt í geði, það var allt og sumt.

Nú leið annað misserið til og segir þá húsmóðirin við hana: „Þú ættir þó að fara einhvern daginn og sjá, hvernig foreldrunum þínum gömlu líður, Inga litla! Hérna er stórt hveitibrauð, taktu við og hafðu það með þér handa þeim. Þau munu víst verða fegin að sjá þig.“

Og Inga fór í stásslegustu fötin, sem hún átti, og setti upp nýju skóna sína, hélt upp fötunum og gekk sem gætilegast, til þess að fætur hennar mættu vera sem hreinlegastir og nettastir, en þegar hún kom þar sem stígurinn lá yfir mýri nokkra fulla af pollum og aurbleytu, þá fleygði hún brauðinu niður í aurinn til að stikla á því og komast yfir þurrum fótum, en í því hún steig öðrum fæti á brauðið, um leið og hún tók hinn upp, þá sökk brauðið með hana dýpra og dýpra, þangað til hún hvarf algerlega og ekkert sást nema fenið svarta og bólurnar á því, sem upp hafði skotið.

Svona gengur sagan.

Hvar lenti hún þá? Hún lenti hjá mýrarkonunni, sem er síbruggandi.

Mýrarkonan var föðursystir álfkvennanna, sem alkunnar eru. Það hafa bæði verið ort um þær kvæði og málarar hafa málað þær, en um mýrarkonuna vita menn það eitt, að þegar þokulæða er yfir engjunum, þá er mýrarkonan að brugga. Það var nú ofan í bruggstaðinn hennar, sem Inga sökk niður, og í þeim stað er ekki lengi við vært. Forarsafnkistan stóra er skrauthýsi í samanburði við brugghýsi mýrarkonunnar. – Af hverju keri leggur svo megnan ódaun, að hver maður mundi falla í óvit, og þess utan er kerunum hlaðið svo þétt saman, að sé einhvers staðar bil á milli, þar sem troðast mætti í gegnum, þá geta menn það ekki fyrir öllum þeim pöddum og snákum, sem þar eru flæktir í eina bendu. Þangað seig Inga litla niður, og var nú öll sú viðbjóðslega kvika kös svo ísköld, að hún fékk hrylling í sig alla og stirðnaði í öllum limum. Hún var föst við brauðið og það dró hana með sér eins og rafhnappur dregur ofurlítið strá.

Mýrarkonan var heima og hittist svo á, að þau kölski og amma hans voru þar fyrir þann daginn, og voru þau að skoða bruggunarbúskapinn hjá mýrarkonunni. Amma kölska er gömul kerling, meinbölvuð ókind og aldrei iðjulaus. Fer hún aldrei svo af heimili sínu, að ekki hafi hún með sér handavinnu sína, og svo hafði hún einnig gert í þetta sinn. Hún saumaði óþola til að láta í skó mannanna, svo að þeir hefðu enga eirð í sér, hún baldýraði lygi og heklaði orð í ógáti töluð og til jarðar fallin, allt saman í því skyni að gera sem mestan skaða og bölvun. Hún kunni heldur en ekki að sauma, baldýra og hekla, amman sú.

Nú sér hún Ingu og setur sjónglerið fyrir annað augað, virðir hana fyrir sér og segir: „Tarna er hæfileika kvenmaður. Það eru tilmæli mín, að ég fái stúlkuna, svo að ég geti átt hana til minnis um hérkomu mína. Hún er vel fallin til að standa eins og myndastytta í anddyri barnabarnabarnsins míns.“

Og hún fékk hana líka, og þannig atvikaðist það, að Inga litla komst í Víti. Það er ekki ætíð, sem menn fara rakleiðis þangað niður, en þeir geta komist þangað í krókaleiðum, sem til þess eru efnilegir og vel fallnir.

Anddyrið var óendanlegt. Mann sundlaði, þegar maður horfði fram undan sér og eins þegar maður horfði til baka. Og þar inni hímdi heill skari og beið þess, að náðardyrunum yrði upp lokið. Stórar, digrar og drattandi köngulær ófu þúsund ára vef yfir fætur þeirra, er þar stóðu, og vefjarþræðirnir reyrðust að eins og fótaskrúfur og voru órjúfandi eins og eirhlekkir. Og hver og ein sál var þar full af órósemi, kveljandi órósemi. Hinn ágjarni stóð þar og hafði gleymt lyklinum að peningakistli sínum. Hann vissi, að hann hafði orðið eftir í skránni. En það yrði of langt mál að telja upp allar þær plágur, sem hér áttu sér stað, og fyrir Ingu var það hryllileg tilfinning að standa eins og stytta. Það var eins og hún væri strengd við brauðið neðan frá.

„Þetta hef ég fyrir það, að ég vildi vera hrein um fæturna,“ sagði hún við sjálfa sig. „Sko, hvernig þær glápa á mig, þessar forynjur,“ og það var satt, illgirnin skein út úr augum þeirra og mælti frá ómálga vörum þeirra og munnvikum. Þær voru ferlegar ásýndum.

„Það hlýtur að vera yndi að horfa á mig,“ hugsaði Inga litla, „ég hef frítt andlit og er fallega búin,“ og tildraði og sneri nú í sér augunum, en hnakkanum gat hún ekki snúið fyrir stirðleika í hálsinum. Hitt kom henni ekki til hugar, hversu hún var orðin útötuð í brugghúsi mýrarkonunnar. Föt hennar voru öll í einni slepju og snákur hafði fest sig í hári hennar og dinglaði niður af hnakka hennar. Úr hverri kjólfellingu gægðist padda og bopsuðu pöddur þær eins og mæðnar kjöltutíkur. Það var heldur en ekki óþægilegt. „Ekki er hann betri, þessi lýður hérna niður frá, svo hræmulega sem hann er útlítandi,“ hugsaði hún með sjálfri sér og var það henni dálítil huggun.

Það þótti henni verst af öllu, hvað hún var svöng. Gat hún þá ekki beygt sig niður og brotið mola úr brauðinu, sem hún stóð á? Nei, bakið var stirðnað, handleggir og hendur voru það líka og allur líkami hennar var eins og steinstytta. Hún gat aðeins snúið í sér augunum, snúið þeim í hring, svo að hún sá með þeim aftur fyrir sig, og var það leiða sjónin. Og svo komu flugurnar. Þær skriðu yfir augu hennar fram og aftur. Hún deplaði augunum, en flugurnar flugu ekki, því það gátu þær ekki. Vængirnir voru reyttir af þeim. Þær voru orðnar að skriðdýrum. Það var mikil þjáning og svo bættist þar við sulturinn. Henni fundust innyflin í sér éta sig upp sjálf og hún varð svo hræðilega innantóm.

„Eigi þessu lengi að halda áfram,“ sagði hún, „þá ber ég það ekki af,“ en hún varð að afbera það og því hélt stöðugt áfram.

Þá hrundi brennandi tár niður á höfuð hennar, það féll niður um andlit hennar og brjóst og allt niður á brauðið, og enn féll eitt tár, og síðan mörg. Hver var það, sem grét yfir Ingu litlu? Átti hún ekki móður ofan jarðar? Hryggðartárin, sem móðirin grætur yfir barni sínu, þau komast ætíð til þess alla leið, en þau veita ekki svíun, þau brenna og auka kvalirnar. Og svo var þessi óþolandi sultur, og að geta ekki náð í brauðið, sem hún gekk á. Henni fannst að lokum eins og allt, sem innan í henni var, hefði étið sig sjálft upp. Hún var eins og þunngerð pípa, sem dró inn í sig hvert hljóð. Hún heyrði glöggt og skynjaði allt, sem hana snerti þar efra á jörðinni, og það, sem hún heyrði um sig, var illt eitt og hörkulegt. Móðir hennar grét reyndar af djúpri hryggð, en sagði um leið: „Oflæti veit á fall. Það var þín ógæfa, Inga! Mikla sorg hefurðu gert henni móður þinni.“

Móðir hennar og allir þar efra vissu um synd hennar, að hún hafði gengið á brauðinu, hafði sokkið í jörð niður og horfið. Kúasmalinn hafði sagt frá því. Hann hafði sjálfur séð það úr hólbrekkunni, þegar það gerðist.

„Mikla sorg hefurðu gert henni móður þinni, Inga!“ sagði móðirin, „þetta grunaði mig allténd.“

„Ég vildi, að ég hefði aldrei verið fædd,“ hugsaði Inga með sér. „Það stoðar lítið núna, að hún móðir mín grætur og volar.“

Hún heyrði, hvernig þau töluðu um hana, hjónin góðu, sem höfðu verið henni í foreldra stað. „Hún var bersyndugt barn,“ sögðu þau, „hún kunni ekki að meta ástgjafir drottins vors, heldur tróð þær undir fótum. Erfitt mun henni verða að fá náðardyrunum upp lokið.“

„Þeim hefði verið nær að aga mig betur,“ hugsaði Inga, „og uppræta í mér skaplestina, ef einhverjir voru.“

Hún heyrði, að ortar höfðu verið um hana söngvísur og var fyrirsögn þeirra: „Drembiláta stúlkan, sem gekk á brauðinu til þess að óhreinka ekki fallegu skóna sína.“ Voru þær vísur sungnar landshornanna á milli.

„En að maður skuli fá svo mörg orð í eyra og taka svo mikið út fyrir annað eins og þetta!“ hugsaði Inga. „Öðrum ætti þá líka að vera refsað fyrir sín afbrot, en þá yrði fyrir margt að refsa. Skárri eru það nú kvalirnar!“

Og hugur hennar harðnaði enn meira en hamur hennar.

„Ekki er þá heldur von, að maður verði betri í slíkum félagsskap og ekki vil ég verða betri. Sko, hvernig þeir glápa!“

Og skap hennar fylltist reiði og vonsku við alla menn.

„Nú hafa þeir eitthvað um að tala þarna efra. Miklar skelfingar kvalir eru þetta.“

Og hún heyrði, að börnunum var sögð saga hennar og þau kölluðu hana Ingu guðlausu, „hún var ótætis telpa,“ sögðu þau, „mesta óhræsi, svo það var ekki nema maklegt, að hún yrði duglega kvalin.“

Börnin voru ætíð harðorð um hana í hvert skipti, sem á hana var minnst.

En einhvern daginn var það, er hún var sem innantómust og sulturinn og gremjan svarf sem sárast að henni, að þá heyrir hún sig nefnda á nafn, og að verið er að segja sögu hennar saklausu barni, ofurlítilli telpu. Og heyrir hún þá, að telpan viknar svo við að heyra frásögnina um Ingu hina drembilátu og skartsömu, að hún fer að gráta.

„En kemur hún þá aldrei upp framar?“ spurði litla telpan.

„Nei, hún kemur aldrei upp framar.“

„En ef hún biður fyrirgefningar og lofar að gera það aldrei oftar?“

„Já, en það kemur nú ekki til, að hún biðji fyrirgefningar,“ var henni svarað.

„Ég vildi af hjarta óska þess, að hún gerði það,“ sagði litla telpan og var óhuggandi. „Ég vildi gefa brúðuskápinn minn til þess að hún fengi að koma upp. Hún á svo skelfing bágt, hún Inga, veslingurinn.“

Og þessi orð tóku Ingu til hjarta. Það var eins og henni fróaði við þau. Það var í fyrsta sinni, sem einhver sagði: „Veslingurinn hún Inga;“ og bætti ekki neinu við um bresti hennar. Þarna grét saklaust barn og bað fyrir henni. Henni brá svo undarlega við það, og mundi fegin hafa grátið sjálf, en hún gat ekki grátið og það píndi hana enn meira.

Nú leið tíminn ár frá ári og varð engin minnsta breyting þar neðra og alltaf varð það sjaldnara og sjaldnara, að henni bárust hljóð til eyrna úr efri byggðum, því nú var þar minna talað um hana en áður. En þá var það einn dag, að hún heyrði andvarp og þessi orð um leið: „Inga, Inga! mikla sorg hefurðu gert mér. Þetta sagði ég allténd, að svona mundi fara.“ Það voru andlátsorð móður hennar.

Stundum heyrði Inga húsbændurna sína gömlu minnast á sig, og var það vægast að orði kveðið, þegar húsmóðirin sagði: „Veslings Inga! skyldi ég þá sjá þig nokkurn tíma framar? maður veit ekki í hvaða samastað manni er ætlað að komast síðar.“ En Inga fann og skildi fullvel, að þangað, sem hún var, mundi valkvendið hún húsmóðir hennar aldrei koma.

Nú leið enn langur tími, beiskur raunatími. Þá bar svo til, að Inga heyrði sig nefnda einu sinni enn og sá eitthvað skína fyrir ofan sig eins og tvær stjörnur. Það voru tvö augu, sem voru að lykjast aftur hér á jörðu. Nú voru liðin mörg ár frá því er telpan litla hafði grátið yfir veslings Ingu og verið óhuggandi. Telpan sú var nú orðin öldruð kona, sem drottinn var að kalla til sín úr þessum heimi. Á síðustu ævistundinni, þá er allt hennar liðna líf bar henni fyrir hugskotssjónir, þá minntist hún einnig þess, að hún í barnæsku hafði tárfellt yfir sögu veslings Ingu, og þetta stóð svo vakandi fyrir henni í andlátinu, að hún kallaði upphátt: „Drottinn minn og guð minn! skyldi ég þá ekki oft og tíðum hafa troðið ástgjafir þínar undir fótum í hugsunarleysi, mundi ég ekki líka hafa gengið með ofdramb í huga, en þú af miskunn þinni lést mig ekki sökkva, heldur hélst mér uppi! Slepptu nú ekki hendi þinni af mér á minni síðustu stund.“

Og augu gömlu konunnar luktust saman, en sálaraugu hennar opnuðust fyrir leyndardómum eilífðarinnar, og með því að Inga var svo lifandi í huga hennar á dauðastundinni, þá sá hún hve djúpt hún var sokkin, veslings stúlkan, og við þá sjón kom upp fyrir henni grátur, og í himnaríki grét hún nú, eins og hún hafði gert, þegar hún var barn, og bað fyrir veslings Ingu. Grátur hennar og bænir ómuðu eins og bergmál niður í hið tóma fangelsi, sem byrgði þessa fjötruðu sál. Þessi elska að ofan, sem hún aldrei hafði haft neina hugmynd um, kom nú svo átakanlega yfir hana. Engill guðs grét yfir henni. Hvernig gat það verið? Hún rifjaði upp í huganum hverja synd, sem hún hafði framið á jörðu, og nú grét hún svo, að þannig hafði hún aldrei grátið. Hún varð svo sorgbitin yfir sjálfri sér. Henni fannst eins og dyr náðarinnar gætu aldrei opnast fyrir sér, og er hún í djúpri iðrun viðurkenndi, að svo hlyti að vera, þá leiftraði í sama bili geisli niður í myrkradjúpið til hennar. Og sá geisli var máttugri en sólargeislinn, er þíðir upp snjókerlinguna, sem börnin hafa hlaðið í bæjarvarpanum, – og eins fljótt og lítið snjókorn bráðnar á barnsvör og verður að vatnsdropa, eins fljótt gufaði burt og hjaðnaði steinlíki Ingu. – Hún varð að litlum fugli og flaug með leifturhraða upp til mannheima. En hræddur og fælinn var fuglinn við allt, sem var í kringum hann. Hann fyrirvarð sig fyrir sjálfum sér og öllum lifandi skepnum og reyndi sem fljótast að fela sig í holu einni, sem hann fann í afgömlum hrörnuðum múrvegg. Þar sat hann og hnipraði sig saman nötrandi og gat ekki gefið frá sér neitt raddhljóð, því hann hafði enga rödd. Og þarna sat hann lengi áður en hann gat séð í ró og skynjað alla dýrðina í kringum sig. Og þar var sannarlega mikið um dýrðir. Loftblærinn var svo mildur og hressandi, tunglskin ljómandi bjart, og sætan ilminn lagði af trjám og runnum, og það fór svo vel um fuglinn, er hann sat þarna í hvíta fiðurhamnum sínum. Ó, hvað allt hið skapaða var dýrlegt og fullt af guðlegri gæsku. Öll sú hugsun, sem hreyfði sér í brjósti fuglsins, þurfti að verða að söng, og feginn hefði fuglinn viljað syngja eins og næturgalinn og gaukurinn syngja um vortímann, en hann gat það ekki. En drottinn, sem heyrir hin þögula lofsöng ormsins, hann heyrði líka lofsönginn hér, sem lyftist í samhljóm hugsananna eins og sálmarnir ómuðu fyrst í brjósti Davíðs áður en orðin komu til og sönglögin.

Þessir hljóðlausu söngvar bjuggu um sig og þróuðust í huganum, þeir hlutu að brjótast út jafnskjótt og vængirnir hreyfðust til einhvers góðs verks. Gott verk þurfti að gera.

Nú komu heilög jólin og bóndamaður einn reisti upp stöng við múrvegginn hrörnaða og batt við hana hnippi af óþresktum höfrum til þess að fuglar himinsins fengju sína hlutdeild í jólafögnuðinum og góða máltíð á hátíð frelsarans.

Og sólin rann upp um jólamorguninn og skein á hafrahnippið, og allir fuglarnir flugu kvakandi kringum málsverðarstöngina. Þá heyrðist líka kvak úr múrveggnum: „ví, ví“; hugsunin var orðin svo rík, að hún varð að sönghljóði. Kvakið veika var fullkominn fagnaðarlofsöngur, góðverkshugsunin var vakin og fuglinn flaug út úr fylgsni sínu. Á himnum var þeim, sem þar voru, fullvel kunnugt um, hvers konar fugl þetta var.

Veturinn tók að harðna. Þykkur ís var á vötnunum og bjargarleysi mikið hjá fuglum og skógardýrum. Þá flaug litli fuglinn út á þjóðveginn og leitaði í slóðinni eftir sleðana og fann þar korn á strjálingi hingað og þangað. Á vagnastöðvunum fann hann brauðmola nokkra og át einn af þeim sjálfur, en kallaði á hina fuglana og glorhungruðu spörvana, svo að þeir gætu fengið saðning. Hann flaug inn í borgirnar til njósna og þar sem einhver kærleiksrík hönd hafði stráð út brauði við gluggann handa fuglunum, þar át hann sjálfur aðeins dálitla ögn, en gaf hinum fuglunum allt.

Vetrarlangt hafði fuglinn tínt saman og gefið svo margar brauðagnir, að þær til samans teknar voru jafnvægi brauðsins, sem Inga litla hafði gengið á til þess að óhreinka ekki skóna sína, og þegar síðasta brauðögnin var fundin og gefin, þá voru vængir fuglsins orðnir hvítir og breiddust út.

„Þarna flýgur kría yfir sjóinn,“ sögðu börnin, þegar, þau sáu hvíta fuglinn. Ýmist stakk hann sér niður í sjóinn eða hann hóf sig hátt upp á fluginu í glaða sólskininu. Það stirndi á hann, og var ómögulegt að sjá, hvað af honum varð. Sumir sögðu, að hann hefði flogið beint inn í sólina.

Silfurskildingurinn

Einu sinni var skildingur. Hann kom skínandi fagur úr peningasláttunni, hoppandi og glansandi af kæti. „Húrra!“ hrópaði hann, „nú á ég að fara út í víða veröld,“ og það fór hann líka, viti menn.

Börnin héldu fast utan um hann með heitum höndunum, nirfillinn með köldum og deigum höndum. Gamla fólkið margsneri honum milli góma, en unga fólkið lét hann fjúka. Skildingurinn var úr silfri með örlitlum eirblendingi saman við og hafði nú þegar verið heilt ár á ferðinni út um heiminn, það er að segja, í landinu þar sem hann var mótaður, en svo komst hann í ferðalag út úr landinu. Það stóð svo á því, að heldri maður átti hann, sem ætlaði í utanför, og varð skildingurinn aleinn eftir af innlendum peningum neðst í buddunni, þegar maðurinn lagði af stað. Hann vissi ekki af því sjálfur, að hann átti skildinginn fyrri en hann einhvern daginn varð á milli fingurgóma hans.

„Nei, hérna er þá enn einn skildingur heiman að,“ sagði hann. „Hann getur líka fengið að ferðast mér til samlætis,“ og skildingurinn klingdi við af kæti, þegar maðurinn lét hann aftur í budduna. Þar lá hann innan um útlenda lagsbræður, og kom þar jafnan einn þegar annar fór, en skildingurinn heiman að varð alltaf eftir í buddunni. Það var heldur en ekki virðingarmerki.

Nú var liðið svo vikum skipti og hafði skildingurinn alltaf verið á ferðinni og var kominn út í heim, en vissi alls ekki, hvar hann var. Hann hafði skilið á hinum peningunum, að þeir væru frakkneskir og ítalskir. Einn sagði, að nú væru þeir í þessari borg, og annar sagði, að þeir væru í einhverri annarri borg, sem hann nafngreindi, en skildingurinn gat ekki gert sér neina hugmynd um það. Maður sér ekki mikið af veröldinni, þegar maður er byrgður í poka, en það var skildingurinn eða sama sem. En einhvern daginn bar svo til, er hann lá í buddunni, að hann tók eftir því, að hún var ekki alveg lokuð, og læddist hann þá að opinu til að gægjast dálítið út. Það hefði hann helst átt að láta ógert, en hann var forvitinn og forvitnin hefnir sín. Hann rann út í buxnavasann og um kvöldið, þegar buddan var lögð til hliðar, þá lá skildingurinn kyrr í vasahorninu. Um morguninn var farið með fötin fram á gang og þá valt skildingurinn niður á gólf, en enginn heyrði það eða veitti því eftirtekt. Svo var farið inn til mannsins með fötin og fór hann í þau og hraðaði sér af stað, en skildingurinn varð eftir, þar sem hann lá á gólfinu. Hann fannst samt nokkru síðar, var aftur tekinn í notkun og gefinn út með þremur öðrum peningum.

„Æ, tarna er gaman,“ hugsaði skildingurinn með sér, „að fá að sjá sig um í heiminum, kynnast öðru fólki og öðrum siðum.“

„Hvaða skildingur er að tarna?“ sagði einhver í sama bili, „þetta er ekki ósvikin innlend mynt. Falspeningur! Ónýtur peningur!“

Nú hefst saga skildingsins, eins og hann hefur eftir á sagt hana sjálfur.

„Falspeningur! Ónýtur peningur!“ Það fór um mig allan, sagði skildingurinn. Ég vissi að í mér var gott silfur og góður hljómur og að mótið var ósvikið. Þetta hlaut að vera misskilningur, þeir gátu ekki talað þetta til mín. Jú, jú! Það var nú samt, það var ég, sem þeir áttu við. Það var ég, sem var kallaður falsaður og ónýtur peningur.

„Þann pening verður maður að láta frá sér í myrkri,“ sagði maðurinn, sem hafði fengið mig. Og svona gekk það, menn komu mér af sér, þegar dimmt var, en hundskömmuðu mig, þegar bjart var. „Falsaður peningur! ónýtur peningur! Honum verður maður að koma af sér.“

Og skildingurinn nötraði og skalf milli gómanna í hvert skipti, sem átti að lauma honum burt og láta hann gilda sem rétta mynt landsins.

Ég veslings skildingur, hvað stoðar mig silfrið, sem í mér er, verðmæti mitt og mót, þar sem allt þetta er haft að markleysu? Í augum heimsins er maður eingöngu metinn eftir því áliti, sem á manni er. Það hlýtur að vera ógurlegt að hafa vonda samvisku, að læðast áfram á vegum hins illa, þegar ég, sem þó er alveg saklaus, get örvilnast út af því að sýnast þannig fyrir mönnum. Mér óaði við þeim augum, sem á mér mundu standa, í hvert sinn, sem ég var tekinn upp. Ég vissi, að menn mundu ýta við mér eða grýta mér á borðið svo sem öðru lygahylki og hrekkjatóli.

Einu sinni lenti ég í höndum fátæks konuaumingja, hún fékk mig í dagkaup fyrir slit og strit, en hún gat með engu móti komið mér af sér, enginn vildi hafa mig og henni var ég sannur óhappapeningur.

„Ég neyðist víst til að koma honum af mér,“ sagði konutetrið, „ég hef ekki ástæður til að sitja með falspening í fórum mínum. Það er best að bakarinn fái hann, hann er nógu ríkur og þolir það, en rangt geri ég, það veit heilög hamingjan.“

„Nú á ég þá í tilbót að ofþyngja samvisku konunnar,“ sagði skildingurinn andvarpandi. „Er ég þá orðinn svona breyttur á gamals aldri.“

Nú fór konan til ríka bakarans, en hann bar gleggra skyn á gangsilfur en svo, að það tjáði nokkuð. Hann tók mig óðara og fleygði mér beint framan í andlit konunnar. Hún fékk enga brauðögn fyrir mig, og mér rann sárt til rifja, að ég skyldi hafa verið mótaður svona öðrum til hugraunar, ég sem í æsku hafði verið svo kátur og hróðugur og öruggur, svo innilega sannfærður um verðmæti mitt og ósvikið mót. Ég varð svo hnugginn sem nokkur skildingur getur orðið, þegar enginn vill hafa hann. En konan labbaði heim aftur með mig, virti mig fyrir sér með innilega góðlegum og vingjarnlegum svip og sagði: „Nei, ég skal ekki reyna að svíkja fleiri á þér. Ég ætla að bora gat á þig, svo hver og einn geti séð, að þú ert falspeningur og einskis verður – og samt – nú kemur mér nokkuð í hug – þú ert ef til vill heillaskildingur – já, það ætla ég að hafa fyrir satt – það leggst svona í mig. Ég bora gat á skildinginn, dreg spotta í gegnum gatið og gef hann svo barninu hennar nábúakonu minnar til að bera um hálsinn sem heillapening.“ Og að svo mæltu boraði konan gat á mig.

Það er nú öðru nær en það sé þægilegt að láta bora á sig gat, en það þolist mikið þegar tilgangurinn er góður. Gegnum gatið var dreginn spotti, og varð ég svo einhvers konar medalía í bandi. Svo var ég hengdur um hálsinn á litla barninu, og barnið brosti framan í mig og kyssti mig, og hvíldi ég nú heila nótt við brjóstið á blessuðum sakleysingjanum.

Um morguninn tók móðirin mig, hélt mér á milli fingurgómanna, horfði á mig og hugsaði sitt um leið. Ég varð fljótt áskynja um, hvað það var. Hún náði sér í skæri og klippti sundur spottann.

„Já, lukkuskildingur!“ sagði hún, „það er best að vita, hvernig það fer.“ Hún lét mig þá í edik og hafði mig liggjandi í því þangað til ég varð grænn. Síðan kíttaði hún í gatið, nuddaði mig dálítið og fór svo í ljósaskiptunum til happdrættisins til að kaupa sér happdrættismiða, og átti lukkuskildingurinn að gera hann vænlegan til vinnings.

Hvað mér leið nú illa, því trúir enginn. Það verkjaði um mig allan eins og ég ætlaði að liðast í sundur. Ég vissi að ég mundi verða kallaður falspeningur og að mér mundi verða fleygt burt og það beint í augsýn fjölda margra skildinga og peninga með áletrun og andlitsmyndum, sem þeir gátu verið hróðugir af, – en allt um það – ég slapp, því mannösin var svo mikil hjá umboðsmanninum og hann svo önnum kafinn, og í þeim svifum fór ég klingjandi ofan í skúffuna innan um hina peningana. Hvort unnist hefur á seðilinn, er mér ókunnugt um, en hitt veit ég, að daginn eftir var ég þekktur sem falspeningur, tekinn frá og sendur út til að svíkja og svíkja endalaust. Slíkt er með öllu óþolandi fyrir þann, sem ærlegur er að gerð og innræti, og þess vitnisburðar get ég ekki synjað sjálfum mér.

Á þessu gekk nú ár og dag út, að ég fór úr einni hendinni í aðra, úr einu húsinu í annað, ávallt skammaður og ávallt illa þokkaður. Enginn trúði mér og ég trúði ekki sjálfum mér. Það var mesta bágindatíð.

Þá bar svo til einhvern dag að ferðamaður nokkur kom. Ég var prettaður í hendur honum og hann tók mig í hjartans einlægni fyrir góðan gjaldeyri. En svo kom að því, að hann ætlaði að borga með mér og þá heyrði ég aftur kallað: „Ónýtur peningur, falspeningur!“

„Þá hef ég þó fengið hann svo sem ófalsaðan og ósvikinn,“ sagði maðurinn, og virti mig vandlega fyrir sér og varð þá allt andlitið í einu brosi, en það kom annars aldrei fyrir, að bros sæist á nokkurs manns andliti, sem á mig horfði. „Nei, hvað er að tarna?“ sagði hann, „þetta er ein af myntum okkar eigin lands, góður og gildur skildingur heiman að, sem menn hafa borað gat á og kallað falspening. Skrítið var það, að hann skyldi berast upp í hendurnar á mér. Þig skal ég sannarlega varðveita og hafa heim með mér.“

Það fór ánægjutitringur um mig allan, þegar ég var kallaður góður og gildur skildingur. Og nú átti ég að fara heim í ættland mitt, þar sem ég átti þess vísa von, að allir mundu við mig kannast og vita full deili á, að ég var úr góðu silfri gerður og með ósviknu móti. Mér þótti svo vænt um þetta, að mér hefði verið skapi næst að gneista af fögnuðinum, en það er ekki mitt eðli að gneista. Stál getur gneistað, en silfur getur það ekki.

Ég var vafinn í fínan og hvítan pappír til þess að ég færi ekki saman við aðrar myntir og týndist svo. Aðeins við hátíðleg tækifæri, þegar menn úr mínu eigin landi komu saman, – var ég tekinn upp og sýndur og farið um mig einkarloflegum orðum. Þeir sögðu, að það væri skemmtun að mér, og er þó hálf skrítilegt, að skemmtun skuli geta verið að þeim, sem aldrei talar orð.

Og loksins komst ég þá heim. Öll mín neyð var á enda og nú byrjaði gleðin. Silfrið í mér var gott og mótið ósvikið, og úr þessu gramdist mér ekkert, þótt ég hefði verið glataður, svo sem einn falspeningur. Það sakar ekkert, þótt maður sé kallaður falspeningur, þegar maður er það ekki. Manni ber að þreyja með þolinmæði. Allt nær rétti sínum um síðir. „Það er mín örugg trú,“ sagði silfurskildingurinn.

Anna Lísa

Anna Lísa var fríðleiks kvenmaður, rjóð og hvít og skipti vel litum. Tennurnar skínandi skærar, augun björt og fögur. Fæturnir léttir í dansinum, en lundin þó enn léttari. Hún hafði eignast dálítinn krakka – því miður – og var hann ekki ýkja laglegur. Var honum komið til fósturs hjá verkamannskonu einni, en móðirin vistréð sig í greifahöllinni. Þar sat hún í prýðisfallegri stofu, klædd í silki og flauel. Varla mátti þar koma að henni kaldur gustur, enginn mátti tala til hennar aukatekið orð. Henni hentaði ekki, að það væri gert, hún gat haft illt af því. Hún hafði barn greifans á brjósti. Það var sveinbarn, fíngert sem prins væri og fagurt sem engill. Og hvað hún elskaði þetta brjóstbarn sitt. Það var meira en lítið! Hennar eigið barn hafði fengið samastað. Það var á verkmannsheimilinu, þar sem önnur suða var tíðari en sú, að það syði upp úr pottinum, og oftar var það, að enginn var heima. Grét þá drengurinn, en enginn hirðir um það, sem enginn heyrir eða veit um. Var hann svo að gráta, þangað til hann sofnaði, og í svefninum finnur maður ekki til hungurs né þorsta. Sannarlega er hann dýrmæt guðs gjöf, blessaður svefninn!

Nú líða fram stundir, og drengurinn hennar Önnu Lísu óx og dafnaði, að sínu leyti eins og arfinn og ógresið grær og dafnar, og var þó sagt, að einhver kýtingur væri í vexti hans, en samgróinn var hann orðinn þeim, sem fóstruðu hann, enda vantaði ekki, að ríflega hafði verið gefið með honum og það í peningum. Anna Lísa var laus allra mála við hann. Hún var orðin kaupstaðarmaddama, átti þægilegt og notalegt heimili og hafði stásshatt á höfði, þegar hún gekk út, en aldrei gerði hún sér ferð til fátæku hjónanna, sem fóstruðu drenginn hennar. Það var svo langt frá kaupstaðnum og hún átti ekkert erindi þangað, drengurinn var kominn henni af höndum á þeirra vegu. Þau sögðu, að hann væri fullfrekur á fóðrunum, enda átti hann líka að vinna fyrir mat sínum, og var hann settur til að sitja yfir rauðu kusu Mads Jensens. Það gat hann og það var honum engin ofætlun, en ekki hentugt, að hann vendist við tómt iðjuleysi.

Hlekkjahundurinn við herragarðshliðið situr hreykinn í sólskininu uppi á skýli sínu og geltir að hverjum, sem fram hjá gengur. Þegar fer að rigna, skríður hann inn í kytru sína og liggur þar inni alþurr, og fer vel um hann. Drengurinn hennar Önnu sat líka í sólskininu á gryfjubarminum og telgdi tjóðurhæla. Á vortímanum vissi hann af þremur jarðarberjaplöntum, blómstrandi, sem áreiðanlega mundu bera ávöxt. Það var það, sem hann hlakkaði mest til, en aldrei komu berin. Hann sat úti í rigningunni og varð holdvotur, lét síðan vindinn snarphvassan þurrka utan á sér fötin. Kæmi hann á greifaheimilið, þá varð hann að sæta höggum og hrindingum, og vinnumenn og vinnukonur kváðu hann vera leiðan og ljótan. Þessu var hann vanur, og enginn elskaði hann. Svona var farið með drenginn hennar Önnu Lísu, og hvernig átti öðruvísi að vera? Það voru forlög hans, að hann átti aldrei að vera elskaður af neinum.

Hingað til hafði hann lifað á þurru landi, en nú var honum varpað út í sjávarvolk og vos. Hann varð háseti á lélegri skútu og sat við stýrið, en skipstjórinn sat við flöskuna og drakk. Hann var óhreinn og ljótur, síkaldur og sísvangur, og af útliti hans mátti ráða, að hann hefði aldrei étið sig saddan, enda var orð og að sönnu, að svo var.

Það var einhvern tíma seint um haustið, að veður var hvasst á landi með kalsarigningu. Vindurinn næddi í gegnum fötin, þó þykk væru, en einkum var þó kalt á sjónum. Þá var það, að skútugarmur var á siglingu við eitt segl, með tvo menn aðeins innanborðs, eða réttara sagt, hálfan annan, skipstjórann semsé og skipsdrenginn. Það hafði verið rökkurdimma allan daginn, en nú syrti að og gerði herpingskulda. Skipstjóri fékk sér „dramm“ til að hita sér fyrir brjósti. Flöskuna hafði hann fyrir framan sig og staupið með. Það var heilt að ofan, en brotinn undan því fóturinn, og var undir því telgdur tréfótur, blámálaður, svo það gæti staðið. Einn dramm hressti vel, tveir mundu gera það enn betur, eða svo hélt skipstjórinn. Drengurinn sat við stýrið og hélt um sveifina með sigghörðum og tjörugum höndunum. Ósélegur var hann, hárið strítt, og allur var hann kyrkingslegur. Það var nú sonur verkmannsins fátæka, en í kirkjubókinni stóð aðeins, að hann væri sonur Önnu Lísu.

Vindurinn hvein í reiðanum, og skútan keyrðist áfram eftir öldunum. Beljandi vindstrokan stóð í seglin, það var á fleygiferð, allt í einu löðri, vos og væta hátt og lágt, og gat þó versnað enn úr því, sem var. En þei, þei! hvað var þetta? hvað var það, sem steytti? hvað var það, sem brast? hvað kippti í skútuna? hún hringsnerist allt í einu. Var það skýjafall, sem yfir dundi, eða skall yfir þá brotsjór? Drengurinn við stýrið kallaði hástöfum: „Í Jesú nafni.“ Skútan hafði steytt á blindskeri og sökk eins og gamall skór í aurkeldu. Hún sökk með þeim tveimur, sem á voru, skipstjóranum og drengnum verkmannsins fátæka. Enginn sá það, nema mávarnir gargandi, sem voru þar á flökti, og fiskarnir í sjónum, og sáu þeir það þó ekki almennilega, því þeir þutu felmtraðir undan, þegar kolblár sjórinn féll inn í sökkvandi skútuna. Þarna lá hún og maraði á tæpu faðmsdýpi undir sjónum. Báðir félagarnir voru geymdir og gleymdir, það var aðeins staupið með blámálaða fætinum, sem ekki sökk, því tréð flaut og hélt því uppi. Staupið rak til og frá um sjóinn, svo það ræki upp á endanum og brotnaði, – hvar eða hvenær má á sama standa. Það hafði lokið sínu ævistarfi og það hafði verið elskað. Það hafði drengurinn hennar Önnu Lísu ekki verið, en hvað sem því líður, þegar í himnaríki kemur, þá mun engin sála geta sagt: „Enginn hefur elskað mig.“

Anna Lísa hafði nú átt heima í kaupstaðnum í mörg ár. Hún var kölluð „maddama“ og fann til sín, einkum færðist í hana reigingur, er hún minntist á gamla tíma og vistina í greifahöllinni, þegar hún ók í stásskerru og gat talað við greifafrúr og barónafrúr. – Greifabarnið blessað var, að því er henni þótti, sá indælasti guðs engill og einstakasta gæskublóð. Drengnum hafði þótt vænt um hana og henni um hann. Þau höfðu alltaf verið að kyssa og klappa hvort öðru. Drengurinn sá var gleðin hennar og lífsins yndi. Nú var hann fjórtán ára gamall og orðinn bæði yndisfríður og vel að sér ger. Hún hafði ekki séð hann, síðan hún bar hann í fanginu, hún hafði ekki um mörg ár komið í greifahöllina, enda var æði langt þangað úr kaupstaðnum.

„Ég verð einhvern tíma að manna mig upp til þess,“ sagði Anna Lísa, „ég má til að finna elskuna mína, sæta greifabarnið mitt. Ég veit, að hann sárþreyir mig, hugsar til mín og elskar mig eins og fyrrum, þegar hann hékk um háls mér með engilhendurnar sínar og sagði: „Ann—Liss!“ Það ómaði í eyrum mér eins og fiðlutónar. Já, ég verð að manna mig upp til að fara og sjá hann aftur.“

Hún ók nú af stað með kálfaflutningsvagni og fór síðan fótgangandi. Kom hún svo til greifahallarinnar. Höllin var eins mikilfengleg og ljómandi til að sjá og fyrrum, og trjágarðurinn var samur við sig, en skuldaliðið allt á heimilinu var henni ókunnugt, og enginn var þar, sem þekkti Önnu Lísu. Það vissi ekki, hversu atkvæðamikil hún hafði verið þar á heimilinu fyrrum, en hún taldi víst, að það mundi greifafrúin segja fólkinu og elsku drengurinn hennar líka. Ó, hvað hana langaði til að sjá hann!

Nú var þá Anna Lísa komin þangað, sem förinni var heitið, en lengi var hún látin bíða, og löng finnst bíðendum biðin. En áður en fyrirfólkið gengi til miðdegisverðar var kallað á hana, að hún kæmi inn til greifafrúarinnar, og talaði frúin vingjarnlega til hennar. Drenginn sinn sæta átti hún að fá að sjá eftir borðun, og var þá aftur kallað á hana.

En hvað hann var orðinn stór og langur og grannvaxinn, en yndisfögur voru augun og engilmunnurinn sjálfum sér líkur. Hann horfði á hana, en mælti ekki orð. Auðvitað þekkti hann hana ekki. Hann sneri sér við og ætlaði að fara, en þá greip hún um hönd hans og þrýsti henni að munni sínum. „Jæja, gott er nú það,“ sagði hann og gekk út úr stofunni, – hann, sem fyllti allan huga hennar, hann, sem hún hafði unnað mest og unni enn. Hann, sem var mesti metnaður hennar hér á jörðu!

Anna Lísa gekk burt úr höllinni út á þjóðveginn og var í þungu skapi. Hann hafði verið svo kaldur og annarlegur við hana, ekkert viljað sinna henni, og ekkert við hana talað, hann, sem hún hafði haft á brjósti dag og nótt og ávallt haft í huga sínum.

Stór, svartur hrafn flaug niður á veginn fram undan henni og krunkaði. „Æ,“ sagði hún, „hvaða óheillafugl ert þú?“

Leið hennar lá fram hjá húsi fátæka verkmannsins. Konan stóð í dyrunum, og nú töluðust þær við.

„Þú ert sælleg,“ sagði verkmannskonan, „þú ert feit og bústin: þér lætur lífið.“

„Ojæja, lof sé guði,“ sagði Anna Lísa.

„Það fórst þá skipið, sem þeir voru á,“ mælti verkmannskonan. „Þeir drukknuðu báðir, hann Lars skipstjóri og drengtetrið. Nú eru þeir búnir að vera. Ég hélt að drengurinn mundi einhvern tíma geta hjálpað mér um skildinga. Þig kostar hann þá ekki mikið úr þessu, Anna Lísa!“

„Svo þeir drukknuðu,“ sagði Anna Lísa, og ræddu þær nú ekki meira um það. Anna Lísa var svo sorgbitin af því að litli greifinn hennar hafði ekki viljað virða hana orðs, hana, sem unni honum svo heitt og hafði nú tekið sér langa ferð á hendur til að sjá hann. Ferðin hafði kostað peninga og ánægjan orðið svo nauðalítil, en um það talaði hún ekki nokkurt orð. Hún vildi ekki létta á hjarta sínu með því að tala um það við konu verkmannsins. Hún kynni þá að hafa ímyndað sér, að hún væri búin að glata hylli greifafólksins. Í sama bili gargaði hrafninn aftur yfir höfði hennar.

„Er það ekki þarna, ófétið svarta!“ sagði Anna Lísa, „það ætlar heldur en ekki að hræða mig í dag.“

Hún hafði haft með sér kaffibaunir og kaffibæti. Það var hugulsemi við verkmannskonuna, svo að hún gæti hitað sér kaffi, og hún þá líka fengið sér kaffibolla um leið. Fór þá verkmannskonan að hita á katlinum, en Anna Lísa settist á stól. Þá dreymdi hana nokkuð, sem hana hafði aldrei dreymt áður. Hana dreymdi barnið sitt, sem hafði hljóðað og hungrað í kofa þessum og átt illa ævi, en lá nú á mararbotni. – Guð einn vissi hvar. Hana dreymdi, að hún sæti einmitt þarna, sem hún sat, og að verkmannskonan væri frammi að hita kaffið. Hún fann kaffilyktina, og í dyrunum þótti henni standa ljómandi fallegur drengur, eins fríður og greifasonurinn litli, og hann sagði við hana: „Nú ferst heimurinn, haltu þér fast við mig, því þú ert þó móðir mín. Þú átt engil í himnaríki. Haltu í mig dauðahaldi.“ Og engillinn þreif til hennar, en í sama bili heyrðist vábrestur, eins og heimurinn væri að klofna, og engillinn hófst upp og hélt af öllu afli í ermar hennar og þótti henni sem hún lyftist frá jörðinni. En hins vegar fannst henni, eins og eitthvað þungt hengdist við fætur sér og eitthvað lægi á baki sér. Það var eins og hundrað konur hnöppuðu sig að henni, og þær sögðu: „Ef þú átt að frelsast, þá verðum við líka að frelsast. „Hanga og hanga, toga og toga!“ – og héngu þær svo allar á henni, og var það mikils til of mikið. Ermarnar sviptust í sundur og Anna Lísa hrapaði hræðilega djúpt niður, svo að hún hrökk við og lá við sjálft, að hún byltist niður á gólfið með stólnum, sem hún sat á. Hún var svo ringluð í höfðinu, að hún mundi alls ekki, hvað hana hafði dreymt, nema það, að það hefði verið eitthvað illt og ógurlegt.

Nú drukku þær kaffið og röbbuðu saman, og gekk Anna Lísa síðan til næsta þorps, þar sem hún átti að hitta ökumanninn og aka með honum þá þegar um kvöldið og nóttina til heimilis síns. En er hún kom á fund ökumannsins, þá sagði hann, að þau gætu ekki komist af stað fyrr en næsta kvöld. Fór hún þá að hugsa um, hversu mikið það mundi kosta sig að bíða um kyrrt, og um vegarlengdina, og sá þá í hendi sér, að færi hún með sjó fram, en ekki akveginn, þá væri það allt að því tveimur mílum skemmra. Veður var bjart og tungl í fyllingu, svo að hún réð af að fara gangandi. Það munaði því, að næsta dag gat hún komist heim til sín.

Sól var af lofti, og enn hljómuðu kvöldklukkurnar. En það voru ekki þær, sem kváðu við í eyrum hennar, heldur froskarnir, sem hvökkuðu í tjörnunum. Nú þögnuðu þeir og allt var kyrrt og hljótt, ekki svo mikið sem að fugl kvakaði. Þeir höfðu tekið á sig náðir og uglan hefur víst ekki verið heima. Allt var grafkyrrt við skógarjaðarinn og á sjávarströndinni, þar sem hún gekk. Hún heyrði fótatak sjálfrar sín, er hún gekk eftir sandinum. Sjórinn gerði ekki svo mikið sem að gjálpa, allt þar úti fyrir í djúpinu var hljóðlaust. Allt var steindumba, sem þar var niðri, bæði hið lifandi og hið dauða.

Anna Lísa hélt áfram í hugsunarleysi, eins og menn segja, eða öllu heldur, hún var hugsunum sínum fjær, en hugsanirnar voru ekki fjarri henni. Þær eru oss aldrei fjærkomnar, þær liggja aðeins í dái, bæði hinar lífgæddu, sem sofnaðar eru út af, og hinar, sem ekki eru farnar enn að hreyfa sig. En hugsanirnar munu víst gera vart við sig, þó síðar verði, þær geta hreyft sér í huga vorum og hjarta eða yfirþyrmt oss allt í einu.

„Gott verk ber í sér ávöxt blessunarinnar,“ stendur skrifað einhvers staðar. Og „dauðinn er laun syndarinnar,“ stendur á öðrum stað. Margt stendur skrifað og margt hefur verið sagt. Maður veit ekki af því, maður man það ekki, og svo var um Önnu Lísu. En það getur rifjast upp fyrir manni allt í einu, það getur skilað sér.

Allir lestir, allar dyggðir felast í hjarta voru. – Í þínu sem mínu hjarta liggja fólgin hin ósýnilegu frækorn þeirra. Svo þarf ekki utan frá nema einn sólargeisla, viðkomu vondrar handar eða að þú gangir fyrir hornið til hægri handar eða vinstri – já, það gerir það, sem dugir. Það kemur titringur á frækornið smáa, það þrútnar út og springur og eys vökva sínum í blóð þitt, það ólgar í þér og kemur þér af stað. Það eru til angistarfullur hugsanir – þær gera ekki vart við sig, þegar sálardofinn er yfir manni, en þær geta búið um sig. Frá kyndilmessu til jafnlengdar hefur hjartað mikið á sínum skuldadálki. Það á að standa eins árs reikningsskap. Margt kann að vera gleymt, syndir gegn guði í orðum og hugrenningum, náunga vorum og vorri eigin samvisku. Vér hugsum ekki eftir því og það gerði Anna Lísa ekki heldur. Hún hafði ekkert brotið gegn lögum og landsrétti. Hún var vel metin, vönduð og heiðarleg kona – það vissi hún.

Og nú, er hún gekk fram með sjónum – hvað var það þá, sem þar lá? Hún nam staðar. Hverju hafði skolað þar að landi? Það var gamall karlmannshattur, sem lá þar. Hvar skyldi hann hafa fallið fyrir borð? Hún gekk nær, stóð kyrr og horfði á hann – já, hvað var það, sem lá þar? Hún varð dauðhrædd, en það var ekkert að hræðast, það var ekki annað en þang og marhálmur, sem hafði hrúgast ofan á stóran aflangan stein, en skjótt á að líta var það eins og mannsbúkur. Þetta var það, þang og marhálmur, en samt varð hún hrædd, og er hún gekk áleiðis, þá datt henni svo margt í hug, sem hún hafði heyrt í barnæskunni, hjátrúin og bábiljurnar um sjódrauginn eða vofu ójarðaðs manns, sem liggur sjórekinn á eyðiströnd. Líkið örent gerði auðvitað ekkert mein, en sjódraugurinn eða sjóvofan elti þann, sem einn var á ferð og varð á vegi hennar, hékk á honum og heimtaði, að með sig væri farið í kirkjugarðinn –, svo að hún yrði þar jarðsett í kristinna manna reit. „Hanga og hanga, toga og toga!“ sagði vofan, og er Anna Lísa hafði upp fyrir sér þessi orð, þá rifjaðist allt í einu upp fyrir henni draumurinn og það svo glöggt og skýrt, – þegar mæðurnar þrifu utan í hana og kölluðu: „Hanga og hanga, toga og toga!“ þegar heimurinn sökk niður og kjólermar hennar rifnuðu og hún sjálf féll úr fangi barnsins síns, sem vildi halda henni uppi á hinni hræðilegu stundu dómsins. Barnið hennar, hennar eigið holdgetið barn, sem hún aldrei hafði elskað, meira að segja, aldrei hugsað neitt um, það lá á mararbotni, það gat komið sem sjóvofa og kallað: „Hanga og hanga, toga og toga! komdu mér í kristinna manna jörð,“ og er hún hugsaði um þetta, þá pikkaði hræðslan í hæla hennar, svo að hún greikkaði sporið. Hræðslan yfirþyrmdi hana, – það var eins og köld og stöm hönd væri lögð á hjarta hennar, svo við sjálft lá, að liði yfir hana, og er hún leit út á sjóinn, þá þykknaði þeim megin meira og meira dró upp þaðan þunga þoku, sem grúfði sig að trjám og runnum, svo kynjalegt var á að horfa. Hún leit við til að gá að tunglinu, sem upp var komið að baki henni. Það var þá eins og bleik og ljómalaus kringla. Henni fannst eins og einhver ógnaþungi hefði lagst á sig alla, alla sína limi. „Hanga og hanga, toga og toga!“ hugsaði hún, og er hún leit við aftur og horfði á tunglið, þá þótti henni sem hið hvíta andlit þess væri komið rétt ofan að sér, og að þokan héngi niður yfir axlir sér eins og hvít línslæða. „Hanga og hanga, toga og toga! komdu mér í kristinna manna jörð.“ – Það þótti henni sem hún heyrði sagt í dimmum, undarlegum rómi, og kom það hljóð ekki frá krákum eða hröfnum, því þeirra varð hún hvergi vör. „Grafðu mér gröf, grafðu mér gröf!“ heyrðist fullglöggt. Jú, það var sjóvofan barnsins hennar, sem lá á mararbotni og ekki gat friðast fyrri en það yrði borið í kirkjugarðinn og grafin gröf handa því í vígðri jörð. Sneri hún þá á leið í áttina þangað, sem kirkjan var, og fannst henni eins og byrði hennar yrði léttari og enda hyrfi með öllu, en þegar hún sneri við til að halda heim skemmstu leiðina, þá kom það aftur: „Hanga og hanga, toga og toga!“ og lét það í eyrum eins og froskahvakk eða fuglavæl, og orðin: „Grafðu mér gröf, grafðu mér gröf!“ heyrði hún þá mjög skilmerkilega.

Þokan grúfði yfir með vætukulda. Um hendur henni og andlit sló köldum svita af hræðslunni, það kreppti að henni utan frá og inni fyrir í henni sjálfri gafst nú óendanlegt rúm fyrir hugsanir, sem hún hafði aldrei áður haft aðkenningu af.

Hér á Norðurlöndum getur beykiskógurinn sprungið út á einni vornótt og staðið alskrýddur í sinni ungu, ljósgrænu prýði, þegar sólin ljómar yfir hann næsta dag. Og eins er snöggt í innra manni vorum. Það syndasæði, sem vér höfum niður sáð á vorri liðnu ævi í hugrenningum, orðum og verkum, það getur á einni sekúndu lyft sér upp og slegið sér út, þegar samviskan vaknar. Og guð vekur samviskuna, þegar oss síst varir. Þá finnum við ekkert oss til málsbóta. Verkið er þar og vitnar á móti oss. Hugsanir verða að orðum og hljómur orðanna berst út í víða veröld. Oss hryllir við því, sem vér höfum borið í oss og ekki kæft niður. Oss blöskrar allt það, sem vér í hroka vorum og hugsunarleysi höfum stráð í kringum oss. Hjartað geymir í sér allar dyggðir, en einnig alla lesti, og þeir geta þróast enda í ófrjóasta jarðvegi.

Í brjósti Önnu Lísu ólguðu nú þessar hugsanir, sem hér eru með orðum tjáðar. Þær báru hana ofurliði. Hún hné niður og skreið áfram spölkorn eftir jörðinni. „Grafðu mér gröf, grafðu mér gröf!“ heyrði hún sagt, og fegnust mundi hún hafa grafið sig sjálfa, ef gröfin hefði getað veitt henni eilífa gleymsku þess, sem liðið var. – Þetta var hin fyrsta vakningarstund alvörunnar með ógn og angist. Hjátrúin gerði henni ýmist funheitt eða frostkalt í æðum, og svo margt rann henni í huga, sem hún helst aldrei vildi nefna á nafn. Vofusýn fór fram hjá henni, hljóðlaust eins og skýskugginn í tunglskininu. Hún hafði heyrt getið um líka sýn áður. Fjórir fnæsandi hestar þutu fram hjá henni, og brann eldur úr augum þeirra og nösum. Þeir drógu glóandi kerru, og í henni sat herramaðurinn vondi, sem fyrir hundrað árum hafði böðlast þarna í byggðarlaginu. Sagan sagði, að á hverri nóttu um lágnættið æki hann inn í hallargarð sinn og óðara út aftur. Hann var ekki hvítur, eins og mælt er, að dauðir menn séu, heldur svartur eins og brunnið kol. Hann kinkaði kolli til Önnu Lísu og benti henni: „Hanga og hanga, toga og toga! – þá geturðu aftur ekið í greifalegum vagni og gleymt barninu þínu.“

Hún hraðaði sér burt allt hvað af tók og komst inn í kirkjugarðinn, en svörtu krossarnir og svörtu hrafnarnir þyrluðust saman fyrir augum hennar, svo að hún gat ekki greint eitt frá öðru. Hrafnarnir görguðu eins og hún hafði heyrt hrafninn garga um daginn, en nú skildi hún, hvað það var, sem þeir sögðu: „Ég er hrafnamóðir, ég er hrafnamóðir!“ sagði hver þeirra um sig, og vissi Anna Lísa, að það nafn átti hún líka sjálf, og var vísast, að hún kynni sjálf að breytast í sams konar svartan fugl og yrði þá sí og æ að garga hið sama og þeir görguðu, ef henni yrði ekki auðið að grafa gröfina.

Og hún fleygði sér niður á jörðina og gróf gröf ofan í harðan jarðveginn með höndum sínum, svo að blóðið kreistist fram undan nöglum hennar.

„Grafðu mér gröf, grafðu mér gröf!“ ómaði stöðugt fyrir eyrum hennar. Hún var dauðhrædd um, að haninn kynni að gala og fyrsta rauða ljósrákin að sjást í austri, áður en hún hefði lokið verki sínu. Því yrði svo, þá var hún glötuð. Og haninn galaði og dagur ljómaði í austri, en gröfin var ekki grafin nema til hálfs. Ísköld hönd strauk ofan um höfuð hennar og andlit og allt niður að hjartagróf. „Ekki nema hálf gröf!“ sagði einhver kveinandi rödd og leið á burt, leið niður á hafsbotn. Já, það var sjóvofan. Anna Lísa hné til jarðar yfirkomin, höggdofa og meðvitundarlaus.

Þegar hún raknaði við, var bjart orðið og dagur á lofti. Þá komu að tveir menn og reistu hana upp þar sem hún lá, en ekki var það í kirkjugarðinum, heldur á sjávarströndinni, og hafði hún grafið djúpa holu niður í sandinn og skorið sig á brotnu glasi, með stilkinn niður úr, festan í blásteindan tréfót. Anna Lísa var sjúk. Samviskan hafði stokkað spil hjátrúarinnar, raðað þeim og ráðið það af þeim, að nú hefði hún ekki nema hálfa sál, hinn helminginn hefði barnið hennar tekið með sér niður á mararbotn, og aldrei mundi hún fá lyft sér upp til náðarinnar á himnum, fyrri en hún fengi aftur náð í hinn helminginn, sem haldið var föstum niðri í sjávardjúpinu.

Anna Lísa kom nú heim til sín og var ekki framar hin sama, sem hún áður hafði verið. Hugsanir hennar voru einlæg flækja. Það var aðeins einn þráðurinn, ein hugsunin, sem hún gat áttað sig á, og hún var sú, að hún yrði að koma sjóvofunni í kirkjugarðinn, grafa henni gröf og ná svo aftur sinni eigin sálu heilli og óskertri.

Marga nóttina vantaði hana á heimilinu og ávallt fannst hún á sjávarströndinni. Hún var þar að bíða eftir sjóvofunni. Leið svo heilt ár til enda, en þá bar svo til, að hún hvarf eina nótt og fannst ekki aftur. Var hennar svo leitað liðlangan næsta dag, en allt árangurslaust.

Þegar komið var að sólarlagi og djákninn fór inn í kirkjuna til aftanhringingar, sá hann, hvar Anna Lísa lá fyrir framan altarið. Hún hafði þá verið þar frá því snemma um morguninn. Kraftar hennar voru nærri gjörþrotnir, en augu hennar ljómuðu, og ljós roðablær var yfir andlitinu. Síðustu sólargeislarnir skinu inn á hana, breiddu bjarma sinn yfir altarið og glóðu á hinum fögru spennslum biblíunnar, sem lá opin fyrir framan hana með þessum orðum Jóels spámanns: „Sundurrífið hjörtu yðar, en ekki klæði yðar. Snúið yður til drottins.“ Það hafði nú hist svona á – af tilviljun, sögðu menn, en það er nú svo margt, sem hittist svona á af tilviljun.

Sólarbirtuna lagði yfir andlit Önnu Lísu, og mátti lesa út úr því, að inni fyrir ríkti náð og friður. Hún sagði, að sér liði vel. Hún hefði nú sigrast á þraut sinni. Um nóttina hefði sjóvofan, barnið hennar, komið til hennar og sagt: „Þú grófst ekki nema hálfa gröf handa mér, en þú hefur ár og dag verið að grafa mig niður í hjarta þínu og þar geymir móðirin langbest barnið sitt.“ Og þess vegna hefði það gefið henni aftur hina glötuðu helft sálar hennar og leitt hana inn i kirkjuna.

„Nú er ég í guðs húsi,“ sagði hún, „og í guðs húsi er maður sæll.“

Þegar sólin var alveg gengin undir, var sál Önnu Lísu komin til hæða, þar sem enginn ótti né sorg er framar, þegar lokið er hinsta stríði hér á jörðu, og svo var nú fyrir Önnu Lísu, að því stríði hafði hún lokið.

Sálin

Í árroða dögunarinnar lýsir stór stjarna, hin skærasta stjarna morgunsins. Geislar hennar titra á veggnum hvíta, eins og hún vildi rita á hann það, sem hún hefur séð um þúsundir ára hingað og þangað á voru hverfandi jarðarhveli.

Heyrið nú eina af sögunum hennar!

Núna nýlega – en nýlega á hennar máli er sama sem fyrir mörgum hundruðum ára á mennskra manna máli – fylgdu geislar mínir ungum listamanni. Það var í páfalöndum, í heimsborginni Róm. Mikið hefur breyst með tímanum, en ekki eins fljótt og mannveran breytist úr barni í gamalmenni. Keisarahöllin var í rústum, eins og hún er enn í dag. Fíkjuviðir og lárviðir uxu innan um hrundar marmarasúlur og ofan á baðhússherbergjunum með gullskreyttu veggina. Hringleikhúsið var orðið að rúst einni. Kirkjuklukkunum var hringt og skrúðfylkingar fóru um strætin með logandi ljósum og ljómandi tjaldhimnum. Kirkjuhelgin var mikil og listin háheilög. Þá var Rafael uppi í Róm, mesti málari heimsins, og Michelangelo, mesti myndasmiður sinnar aldar. Jafnvel páfinn hafði þá báða í hávegum og heimsótti þá jafnaðarlega. Listin var viðurkennd og virt og vel launuð. En ekki er þar fyrir allt séð og metið, sem dugandi er í sjálfu sér og mikilhæft.

Í litlu og mjóu stræti stóð gamalt hús, sem einhvern tíma í fyrndinni hafði verið goðahof. Þar átti heima ungur listamaður. Hann var fátækur og ekki þekktur. Kunningja átti hann raunar, unga listiðkendur á sínu reki, unga að skapsmunum, unga að hugsunarhætti og framtíðarvonum. Þeir sögðu honum, að hann hefði auðuga listgáfu og væri fær í allan sjó, en hann væri sá fáráðlingur, að hann gæti ekki haft trú á því sjálfur. Hann mölvaði ætíð það, sem hann hefði myndað í leir, hann væri aldrei ánægður með neitt, lyki aldrei við neitt, en það væri lífs áríðandi, svo að verkið gæti orðið séð og metið og aflað manni peninga.

„Þú ert draumvingull,“ sögðu þeir, „og það er ógæfa þín, en það kemur af því, að þú hefur ekki lifað, enn sem komið er, þú hefur ekki smakkað á lífinu, ekki notið þess í drjúgum heilsusamlegum teygum, eins og maður á að njóta þess. Í æskunni einmitt getur maður samlagað sig lífinu, svo að það og sjálfur maður renni í eitt. Líttu á meistarann mikla, hann Rafael, sem páfinn heiðrar og heimurinn dáir, hann leggur vínið og brauðið óspart sér til munns.“

„Og bakarakonuna með, fríðleiksdrósina hana Fornarínu!“ sagði Angeló, sem var einna kátastur í vinahópnum.

Já, þeir sögðu nú svo margt eins og aldurinn var til og vitsmunirnir. Þeir vildu fá listamanninn unga með sér út í gjálífi og gamanóra, ærsl og gleðskap. Það kom líka að honum með köflum, að hann langaði til þess sjálfan. Hann hafði heitt blóð í æðum og fjörugt ímyndunarafl. Hann gat lagt til gamanmálanna og hlegið með hinum. En það, sem þeir kölluðu „hið fjöruga líf Rafaels“, hjaðnaði í augum hans eins og morgunþoka, þegar hann sá guðdómsljómann, sem geislaði út frá myndum meistarans mikla. Og þegar hann stóð í Vatikaninu[3] frammi fyrir hinum fögru myndum, sem ýmsir meistarar fyrir þúsundum ára höfðu höggvið út í marmara, þá svall honum móður í brjósti, þá fann hann í sjálfum sér eitthvað svo háleitt, heilagt, mikið og gott, að hann langaði til að skapa slíkar myndir og höggva þær út í marmara. Hann vildi leiða það í ljós, sem leitaði frá hjarta hans upp í hæðirnar til hins óendanlega, en hvernig þá og í hvaða mynd? Leirinn mjúki lagaðist milli handa hans í fegurðarmyndir, en það var segin saga, að daginn eftir mölvaði hann í sundur það, sem hann hafði skapað.

Það var einn dag, að hann gekk fram hjá einni af þessum ríkmannlegu höllum, sem svo margt er af í Róm. Hann nam staðar við aðalhliðið og sá fyrir innan dálítinn blómagarð fullan af fegurstu rósum og girtan myndprýddum bogagöngum. Stórvaxin hvít kallablómstur, með grænum safaríkum blöðum, spruttu upp úr marmaraskálinni, sem gosbrunnsvatnið helltist niður í og bullaði í, og þarna fram hjá skundaði yngismey. Það var dóttirin í þessu furstalega húsi, svo fríð, svo sviflétt á fæti, svo ljómandi fögur. Slíka sem þessa hafði hann enga séð. Jú, eina málaða af Rafael, sem átti að vera Sálin, í einni af höllum Róms, Já, en þar var hún máluð, hérna gekk hún lifandi.

Og hún var lifandi í huga hans og hjarta, og hann fór heim í fátæklega herbergið sitt og myndaði Sálina af leir. Það var hin unga rómverska, tiginborna mey, og núna horfði hann í fyrsta sinni ánægður á verk sitt. – Í þetta var eitthvað varið. Það var mynd af henni. Og vinirnir, sem sáu, urðu hrifnir af fögnuði. Hér sáu þeir opinberaðan listamannsmikilleika hans, sem þeir höfðu vitað um áður. Nú átti heimurinn að viðurkenna hann.

Leirinn nær að vísu holdslíkingunni og lífblænum, en hann hefur ekki hvítleik og varanleik marmarans. Nú átti Sálin að öðlast líf í marmara, og marmaraefnið, sem er dýrt, hafði hann til taks. Það var stór marmarablökk, sem foreldrar hans áttu og legið hafði árum saman úti í húsgarðinum. Flöskubrot og óhroði af matjurtaleifum höfðu haugast ofan á hana og óhreinkað hana, en hið innra var hún hvít sem mjöllin. Upp úr henni átti Sálin nú að rísa.

Svo bar til einhvern dag – stjarnan kann ekki frá því að segja, hún sá það ekki, en oss er það kunnugt – að rómverskt tignarfólk kom í þrönga, auvirðilega strætið. Það var staðið við með vagninn spottakorn í burtu. Þetta fólk kom til þess að líta á hagvirki listamannsins unga. Það hafði af hreinni tilviljun heyrt þess getið. Og hverjir voru þessir tignu gestir? Veslings ungi maður! Það má nærri því segja, að hann væri of hamingjusamur. Yngismeyjan sjálf stóð þarna í herberginu hans, og hvílíkt bros var það, sem lék á vörum hennar, þegar faðir hennar sagði þessi orð: „Nú, þarna höfum við þig. Það er lifandi eftirmyndin þín.“ Því brosi verður ekki lýst, eða augunum, sem hún renndi til listamannsins unga, það var þess konar augnatillit, sem lyfti, göfgaði og að endingu – lamaði.

„Það verður að fullgera Sálina í marmara,“ sagði stórhöfðinginn. Og það voru lífsins orð fyrir dauðan leirinn og meginþungan marmarann, eins og það voru lífsins orð fyrir unga manninn ástfangna. „Þegar listaverkið er búið, þá kaupi ég það,“ sagði tignarmaðurinn.

Það var eins og nú væri byrjað nýtt tímabil í fátæklega vinnuhúsinu listamannsins. Þar var líf og fjör og kæti. Morgunstjarnan sá, hversu verkinu miðaði áfram. Það var eins og leirinn hefði fengið anda við komu meyjarinnar. Hann lagaðist ljúflega til að ná hinum rétta svip og öllum dráttum í aukinni fegurð.

„Nú finn ég, hvað lífið er,“ sagði listamaðurinn ungi frá sér numinn, „það er ástin, það er gagntekningin af hinu fagra. Það, sem vinirnir kalla líf og lífsnautn, er forgengilegt fánýti, froðubólur óhreinna dreggja, ekki hreina himneska vínið á guðs borði, ekki það, sem helgar manninn til þess að lifa sönnu lífi.“

Marmarablökkin var reist upp á enda og meitluð úr henni stór stykki. Svo var mælt og settir punktar og merki og unnin fyrst óæðri handtökin, þangað til steinninn varð smám saman að líkama, hverfðist í fagurt kvenlíkan, breyttist í Sálina, sem var dásamleg eins og guðsmyndin í yngismeynni sjálfri. Þungur steinninn varð að svífandi, loft, kenndri, yndislegri Sál, með himneskt sakleysisbros á vörum, eins og það hafði endurspeglast í hjarta myndasmiðsins unga.

Stjarnan sá það frá róslitum morgunhimninum og skildi vissulega, hvað unga manninum var niðri fyrir, skildi litaskiptin í kinnunum og blikið í augunum, þegar hann var að skapa í hendi sér og eftirmynda það, sem guð hafði fyrirmyndað.

„Þú ert meistari eins og fornaldarsnillingarnir grísku,“ sögðu vinirnir frá sér numdir. „Bráðum dáist allur heimur að henni Sál þinni.“

„Henni Sál minni!“ tók hann upp aftur, „Sál minni! já, mín hlýtur hún að vera. Ég er líka listamaður, eins og þessi löngu liðnu mikilmenni. Guð hefur veitt mér náðargáfuna, hann hefur lyft mér hátt í sæti, svo sem eðalbornum.“

Og hann féll á kné og þakkaði guði grátandi, en gleymdi honum aftur fyrir henni, myndinni hennar, – myndinni af Sálinni, sem stóð þarna eins og af snævi gerð og roðnaði í ljóma morgunsólarinnar.

Hann átti nú að sjá hana, eins og hún var í verulega lífinu, meyna lifandi, meyna svífandi, með málfærið þýða og hljómfagra. Nú var svo langt komið, að hann gat sagt þær fréttir í ríkismannshöllinni, að marmarasálin væri fullgerð. Þangað fór hann og gekk inn um opinn garðinn, þar sem vatnið bunaði niður í marmaraskálina úr ginum málmhöfrunganna, þar sem kallajurtirnar blómguðust og rósirnar greru allt umhverfis. Hann kom inn í stóra hallarforsalinn, sem skreyttur var myndum og skjaldarmerkjum með hinni mestu litprýði. Skrautklæddir, hnakkakerrtir þjónar gengu þar fram og aftur. Sumir lágu líka makindalega og teygðu úr sér á útskornum trébekkjum, og voru þeir svo rembingslegir, að svo var að sjá sem þeir ættu þar húsum að ráða. Listamaðurinn tjáði erindi sitt, og var honum þá fylgt upp tröppur nokkrar af marmara, sem lagðar voru dýrindis ábreiðum. Stóðu þar standmyndir beggja vegna og hélt hann nú áfram um ríkmannlegar stofur. Voru þær myndum skreyttar og gólfin sett litgleri. Honum varð eins og þungt fyrir brjósti af öllu þessu skínandi skrauti og yfirlæti, en honum létti fljótlega aftur, því tignarherrann gamli, sem höllina átti, tók honum svo góðmannlega og nærri því hjartanlega, og er þeir höfðu talast við, beiddi hann listamanninn að skilnaði að koma til dóttur sinnar, því hana langaði líka til að sjá hann. – Fóru þjónarnir þá með hann um skrautlegar stofur og sali allt til herbergis hennar.

Hún yrti á hann, og engin dýrðar sönglist hefði getað gagntekið huga hans og hjarta meira en ávarp hennar. Hann greip hönd hennar og þrýsti henni að vörum sínum. Engin rós gat verið mýkri viðkomu, en út frá þessari rós gekk eldur, sem fór um hann allan. Honum hrutu orð af vörum, hann vissi ekki af því sjálfur. Veit eldgígurinn af því, að hann gýs úr sér glóðum? Hann sagði henni, að hann elskaði hana. – Hún stóð þarna steinhissa, stórmóðguð, drembileg og smánandi, og með þann viðbjóð í svipnum, að engu var líkara en hún hefði allt í einu óvart tekið á slepjuðum froski. Kinnar hennar urðu kafrjóðar, varirnar litverpar. Augun leiftruðu, þó kolsvört væru sem nóttin. „Vitfirringur!“ sagði hún, „burt með þig! niður með þig!“ og þar með sneri hún baki við honum. Fegurðarásjónan hafði fengið á sig svip af andliti Medúsu hinnar snákhærðu, sem gerði menn að steinum.

Einhvern veginn komst hann ofan á strætið, en líkari þó dauðum hlut en lifandi manni, og heim komst hann eins og maður, sem gengur í svefni, og vaknaði síðan æðisgenginn og harmsfullur. Hann greip hamar sinn, reiddi hann hátt til höggs og ætlaði að mölva sundur marmaralíkneskið fagra, en eins og hann þá var á sig kominn, tók hann ekki eftir, að Angeló vinur hans stóð hjá honum og þreif fast um handlegg hans.

„Ertu orðinn brjálaður? Hvað ætlarðu að gera?“ mælti Angeló.

Þeir stimpuðust, og var Angeló þeirra sterkari. Listamaðurinn ungi varpaði sér niður á stól með þungum andköfum.

„Hvað er að?“ spurði Angeló, „komdu til sjálfs þín, maður! talaðu!“

En hvað mundi hann tala, hvað gat hann sagt? Og þegar Angeló gat ekki fengið úr honum orð, þá sleppti hann að togast eftir orðum við hann að því sinni.

„Það þykknar í þér blóðið af þessu eilífa draumavingli,“ sagði hann, „vertu bara maður með mönnum eins og við hinir, og hættu að lifa í hugsjónum. Maður fer alveg með sig á því. Drekktu þig duglega kenndan í víni, þér sofnast þá vel á eftir. Leitaðu þér lækninga hjá fallegri stúlku. Kampaníu-drósin[4] er dægileg, eins og kóngsdóttirin í marmarahöllinni. Báðar eru Evudætur og í Paradís þekkjast þær ekki í sundur. Far þú að ráðum Angelós vinar þíns, ég er engillinn þinn, lífsins engill. Einhvern tíma kemur að því, að þú verður gamall, og líkami þinn hrumur og hrörlegur, og á fögrum sólskinsdegi, þegar allt hlær og leikur við hvern sinn fingur, þá liggur þú eins og visið strá, sem lifnar ekki né litkast framar. Ég hef enga trú á því, sem prestarnir kenna, að líf sé til eftir þetta. Það er fallegur hugarburður, ævintýri handa börnum, dáindis ánægjulegt, ef maður getur ímyndað sér, að svo sé, en ég lifi ekki í ímyndunum, heldur í veruleikanum. Komdu nú með mér og vertu maður með mönnum.“

Og Angeló dró hann með sér. Honum tókst það á þessari stundinni. Það var eldur í æðum listamannsins unga, bylting í sálu hans, einhver knýjandi þörf til að slíta sig frá öllu hinu gamla, öllu því, sem hann var vanur við, slíta sig frá sjálfum sér eins og hann hafði verið, og þess vegna fylgdist hann með Angeló.

Í einum af útjöðrum Rómaborgar var veitingaskáli, sem tíðsóttur var af listamönnum. Hann var byggður inn í rústir fornrar baðhallar. Stórar, gular sítrónur héngu innan um laufasafnið dökkgrænt og gljáandi, sem huldi nokkurn hluta af gömlu rauðgulu múrveggjunum. Skálinn var djúp hvelfing, sem gekk inn í hallarrústirnar eins og hellir. Logaði þar á lampa fyrir framan Maríulíkneski, eldur mikill brann á arni, og var þar verið að matselda í óða önn, bæði að sjóða og steikja, en úti fyrir stóðu tvö dúkuð borð undir sítrónu og lárberjatrjánum.

Vinirnir tóku þeim Angeló með algleymings fögnuði. Var svo borðað dálítið og mikið drukkið og gerðist glatt á hjalla, var bæði sungið og leikið á gítar, og farið að dansa „saltarelló“. Tvær yngisstúlkur rómverskar, fyrirmyndir listamannanna, gengu með í dansinn og tóku þátt í gleðskapnum. Þær voru tvær yndislegar Bakkynjur. Síst var á þeim Sálar-bragur, og líkari voru þær lífefldum, blóðrjóðum nellíkum en fíngerðum fegurðarrósum.

Mikill var hitinn á þessum degi, og enda logandi heitt um sjálft sólarlagið, eldur í blóðinu, eldur í loftinu, eldur í hverju augnatilliti. Loftið svam í gulli og rósum, lífið var eintómt gull og rósir.

„Nú ertu þá loksins með. Láttu berast með straumnum í kringum þig og straumnum í sjálfum þér.“

„Aldrei hef ég áður verið svona heilbrigður og glaður,“ sagði listamaðurinn ungi. „Þú hefur rétt fyrir þér, þið hafið rétt fyrir ykkur, ég var hjáræna og draumavingull. Maðurinn á heima í veruleikanum, en ekki í draumaheiminum.“

Með söng og gítaraglaumi fóru nú æskumennirnir á stjörnubjörtu heiðkvöldinu frá veitingaskálanum og gegnum smástrætin, og þær voru með þeim, báðar kampaníudrósirnar – nellíkurnar blóðrjóðu.

Og nú komu þeir í stofu Angelós, og var þar fyrir næsta mikið af munaðarlegum myndum og myndauppköstum, sem sumt hvað lá á rúi og stúi. Varð nú háreystin minni en áður og ekki eins gjallandi, þó sama væri eldfjörið. Á gólfinu lágu mörg uppdráttarblöð, myndir af kampaníustúlkum með alla vega tilbreytingum, fallegar myndir og líkar, þótt stúlkurnar væru reyndar fallegri sjálfar. Á kertastikunni sexörmuðu loguðu nú ljósin og innan frá skein líkamsfegurð mannlegs skapnaðar í guðdómlegum ljóma.

„Apolló! Júpíter! Ég lyftist upp í ykkar himindýrðarsælu, mér finnst eins og blómstur lífsins springi út í hjarta mínu á þessu andartaki.“

Já, það sprakk út, brotnaði og féll, og þyrlaðist frá því deyfandi, ógeðsleg gufa, sem glapti sjónina og sveim á hugann. Flugeldar holdsmunaðarins fuðruðu og slokknuðu og allt varð dimmt.

Hann komst heim til sín, settist á rúmstokkinn og reyndi að vitkast. „Fý!“ kvað við frá hans eigin munni; „fý!“ frá hjartans innsta grunni. „Burt með þig! Niður með þig!“ Og hann varp öndinni þungt og mæðilega.

„Burt með þig! niður með þig!“ Þessi orð hinnar lifandi Sálar ómuðu í brjósti hans, ómuðu frá vörum hans. Hann hallaði sér út af á koddann, hugsunin vildi ekki skýrast og hann sofnaði.

Þegar morgnaði, hrökk hann upp í rúminu og fór aftur að reyna að átta sig. Hvað var þetta? Hafði allt þetta borið fyrir hann í draumi? Orðin, sem hún sagði við hann, koma hans í veitingaskálann og samveran um kvöldið við kampaníudrósirnar kinnrjóðu? – Nei, allt var þetta eintómur veruleiki, veruleiki, sem hann hafði ekki þekkt áður.

Stjarnan skæra lýsti á morgunhimninum purpurarauðum og skein niður á listamanninn unga og marmara-Sálina hans. Honum hraus hugur við að horfa á hina flekklausu, himinhreinu mynd, honum fannst að augu sín væru óhrein orðin. Hann brá klæðinu yfir hana, – tók í það ennþá einu sinni til að afhjúpa hana, en – hætti við, gat ekki fengið af sér að horfa á sitt eigið listaverk.

Liðlangan daginn sat hann hljóður, þungbúinn og innibyrgður í sjálfum sér. Hann vissi ekkert um það, sem gerðist fyrir utan hann, og um það, sem í honum var að brjótast, – um það vissi enginn.

Svo liðu dagar og svo liðu vikur og þóttu honum næturnar lengstar. Það var einn morgun, að stjarnan skæra sá hann rísa úr rekkju náfölan og riðusjúkan. Sá hann ganga að marmaralíkneskjunni, lyfta frá klæðinu og horfa með innilegasta hryggðarsvip á listaverk sitt, og því næst rogast veikburða og hálfsligaðan með styttuna út í garðinn. Þar var gjörfallinn, uppþornaður brunnur, fordjúp hola, og í hana sökkti hann Sálinni niður, mokaði svo mold þar ofan í og huldi allt með trosi og netlum.

„Burt með þig, niður með þig!“ það var öll líkræðan.

Stjarnan sá það frá sinni rjóðu slóð og geisli hennar titraði í tveimur höfugum tárum á nábleikum kinnum hins unga manns. „Maðurinn riðusjúki, maðurinn dauðasjúki,“ var hann kallaður í legunni.

Ignatius munkur vitjaði hans sem vinur hans og jafnframt sem læknir. Hann færði honum huggunarorð trúarinnar og talaði um frið og sælu kirkjunnar, um syndir mannanna og náðina og friðinn í guði.

Og orðin hrifu eins og vermandi sólargeislar á hinn vota og ólgandi jarðveg, sem fyrir var. Og jarðvegurinn gufaði frá sér og sendi upp þokuský, hugsanamyndir, sem áttu sinn veruleik, og frá þessum sveimandi eyjum horfði hann yfir mannlífið. Honum hafði svo reynst, að það væri tóm glappaskot, blekkingar og vonbrigði. Listin væri seiðkona, sem lokkaði oss með töfrum sínum til hégóma og jarðnesks munaðar. Vér værum ótrúir sjálfum oss, ótrúir vinum vorum, og ótrúir guði. Höggormurinn í oss segði alltaf: „Smakkaðu á því, þá muntu verða guði líkur.“

Honum fannst, að nú fyrst skildi hann sjálfan sig, nú fyrst hefði hann fundið leiðina til sannleikans og friðarins. Í kirkjunni væri ljós og birta drottins og í munkaklefanum væri hvíldin og rósemin, þar sem lífstré mannsins gæti dafnað til eilífa lífsins.

Ignatius munkur styrkti hann í þeirri skoðun og skoðunin varð að föstum ásetningi. Heimsbarnið varð kirkjunnar þjónn, listamaðurinn ungi hafnaði þessum heimi og gekk í klaustur.

Og hvað þeir tóku honum innilega, glaðlega og ástúðlega munkarnir í klaustrinu, hvílíkur hátíða- og helgiblær var yfir vígslunni! Honum þótti sem guð væri í sólskininu, er birti upp kirkjuna, honum þótti sem geislar frá honum stæðu af myndunum helgu og róðukrossinum. Og á kvöldin, þegar sólin var að ganga undir og hann stóð í klefa sínum og lauk upp glugganum og horfði út yfir gömlu Rómaborg, goðahofin brotnu og heljarbáknið Kolosseum í sinni dauðu tign, sá það um vortímann, þegar akasíurnar blómguðust og eilífðarblómin voru í gróðri, þegar grundirnar þöktust rósum, sítrónurnar og gulleplin glóðu og pálmatrén veifuðu greinum sínum – já, þá varð hann frá sér numinn og fann þá unaðsfyllingu í brjósti sínu, sem hann hafði aldrei fundið áður. Hið kyrrláta sléttlendi kampaníunnar lá opið fyrir honum allt að fjöllunum bláum og snæviþöktum. Þau mændu við bláloftið og sýndust eins og máluð á það. Og allt rann saman í friðar- og fegurðarblænum, svo sveimandi, svo dreymandi – allt saman draumur!

Já, draumur var veröldin hérna megin og draumurinn ræður á sumum stundum, og getur komið aftur á sumum stundum, en klausturlífið er líf, sem árum skiptir, já, löngum árum og mörgum.

Innan að kemur mikið og margt, sem manninn saurgar, það sannaðist á honum. Hvaða eldur var það, sem endrum og sinnum logaði um hann allan? Hver var þessi sívellandi uppspretta hins illa, sem hann þó vildi forðast? Hann agaði líkama sinn, en innan að kom hið illa. Hver var sá hluti anda hans, sem með höggorms liðleika hringaði sig um sig sjálfan og skreið með samvisku hans inn undir klæði alkærleikans og færði huggunina: hinir heilögu biðja fyrir oss, móðirin biður fyrir oss, Jesús hefur úthellt blóði sínu fyrir oss. Var það barnslegt hugarfar eða æskuléttlyndi, sem gerði það að verkum, að hann gaf sig undir náðina og fannst hún lyfta sér, lyfta sér upp yfir svo margt. Því hann hafði, viti menn, kastað frá sér hégóma veraldarinnar. Hann var sonur kirkjunnar.

Einn góðan veðurdag mörgum árum síðar, verður Angeló á vegi hans, og Angeló þekkir hann aftur.

„Jæja, maður!“ segir hann, „þarna ert þú þá kominn! ertu nú sæll og ánægður? Þú hefur syndgað gegn guði og varpað náðargáfu hans frá þér, spillt lífsköllun þinni í þessum heimi. Lestu dæmisöguna um geymsluféð. Meistarinn, sem sagði hana, talaði hreinan sannleik. Hvað hefurðu haft upp úr þessu og hvað hefurðu fundið? Býrðu ekki til draumóralíf fyrir sjálfan þig? Býrðu þér ekki til trúarbrögð eftir þínu eigin höfði? Svo munu þeir allir gera. Og nú skyldi þetta allt vera einber draumur, ímyndanir, fagrar hugsanir – ekkert annað!“

„Vík frá mér, Satan!“ sagði munkurinn og skundaði burt frá Angeló.

„Það er til djöfull, persónulegur djöfull, – ég sá hann í dag,“ tautaði munkurinn fyrir munni sér. „Ég rétti honum einu sinni einn fingur, og þá tók hann alla höndina. Nei!“ sagði hann og andvarpaði, í sjálfum mér er hið illa, og í þessum manni er hið illa, en hann sligast ekki af því, hann gengur með uppréttu höfði, honum líður vel. – Og ég leita mér minnar vellíðunar í þeirri huggun, sem trúin veitir. – Væri það nú ekki nema bláber huggunin, væri nú allt hérna, eins og heimurinn, sem ég hafnaði, aðeins fagrar hugmyndir! – já, tál og blekking er það, eins og gullfegurð skýjanna að kvöldi dags, eins og fagurblámi fjallanna, sem eru langt í burtu. Þau eru allt öðruvísi, þegar maður er kominn nærri þeim. Eilífð! þú ert eins og hið mikla, ómælisvíða, blælygna úthaf, sem bendir oss og kallar á oss, og laðar oss með hugboði, – og þegar vér svo leggjum út á það, þá sökkvum vér, þá hverfum vér, – deyjum og hættum að vera til. Tóm blekking og tál! burt! niður!“

Og þarna sat hann táralaus og sokkinn niður í sjálfan sig á sínu harða fleti, knékrjúpandi, – fyrir hverjum þá? Fyrir steinkrossinum, sem greyptur var í múrinn? Nei, það var vaninn, sem lét líkamann hníga niður í þessar stellingar.

Því dýpra sem hann horfði inn í sjálfan sig, því dimmra leist honum. „Ekkert þar inni, ekkert fyrir utan, þessu lífi alveg spillt!“ Og þessi snækökkur hugsana hans valt fram án afláts, varð stærri og stærri, marði hann undir sér og gerði hann að engu.

„Engum manni þori ég að segja frá orminum, sem nagar hér inni. Leyndarmál mitt er bandingi minn. Sleppi ég bandingjanum út, þá er ég á valdi hans.“

Og guðskrafturinn í honum píndist og háði baráttuna.

„Herra! herra!“ kallaði hann í örvæntingu, „miskunna mér, gef mér trúna. Ég fleygði frá mér náðargáfu þinni, köllun minni í þessu lífi. Mig vantaði þrekið, þú gafst mér það ekki. Hún, Sálin í brjósti mínu, – ódauðleikahugsjónin, – burt! niður! hún skal jarðsetjast eins og hún, Sálin hin, – ljúfasti ljósglampinn ævi minnar, – og hún skal aldrei rísa upp aftur.“

Stjarnan lýsti rósrauðum himninum, stjarnan, sem vissulega mun slokkna og eyðast, þar sem hins vegar sálirnar munu ekki undir lok líða, heldur lifa og lýsa áfram. Geisli hennar skein titrandi á hvítan vegginn, en ekki skrifaði hann þar neitt um dýrðina í drottni, um náðina, um alkærleikann, þann kærleika, sem endurómar í brjósti trúaðs manns.

„Þetta, að Sálin hér inni fyrir deyi aldrei – lifi og viti til sín? Getur hið óskiljanlega orðið? Já, já, óskiljanlegt er mitt eigið ég; sjálfur þú, ó drottinn! ert óskiljanlegur, allur þinn heimur er óskiljanlegur – kraftaverk veldis og dýrðar – kærleiki.“

Þá var bjart yfir augum hans og þau brustu. Klukknahringingin var seinasta hljóðið, sem heyrðist yfir honum dauðum. Hann var jarðaður í mold, sem sótt var til Jórsala og blandin saman við duftleifar guðhræddra manna.

Eftir allmörg ár var beinagrind hans tekin upp, eins og annarra munka, sem dánir voru á undan honum. Hún var færð í mórauðan munkakufl og talnaband látið í hendur honum og grindin því næst reist upp í vegghvilft, sem gerð var af mannabeinum, er fundist höfðu í grafreit klaustursins. Úti fyrir skein sólin, en inni var brennt reykelsi og sungnar sálutíðir.

Svo liðu mörg, mörg ár.

Beinagrindin datt í sundur og beinin fóru í rugling hvað innan um annað. Hauskúpurnar voru settar upp, hverjar yfir aðrar, og lágu þar sem hlaðinn garður kringum kirkjuna. Þar á meðal var líka hauskúpan hans og lá þar í brennandi sólarhitanum. Þar voru svo margir framliðnir. Enginn vissi á þeim nöfnin og þá ekki á honum heldur. En, sjá! Það var eitthvað lifandi, sem hreyfði sig þarna í tveimur augnatóttum. Hvað var það? Bröndótt eðla var á kreiki innan í holri hauskúpunni og skaust út og inn um tómar og víðar augnatóttirnar. Það var allt lífið í því höfði núna, en áður höfðu þaðan lyfst til hæða miklar hugsanir, bjartir draumar og ástin á öllu fögru og ágætu. Heit tár höfðu hrunið þaðan, og þar inni hafði lifað vonin um ódauðleikann. Eðlan tók undir sig stökk og hvarf, en hauskúpan feygðist með tímanum og varð að dufti í duftinu.

Það var mörgum öldum síðar. Stjarnan skæra skein óbreytt, eins og hún hafði gert um þúsundir ára, fögur og stór. Loftið í kringum hana var rautt, það var á því bæði rósalitur og blóðlitur.

Þar sem einhvern tíma í fyrndinni hafði verið mjótt stræti með leifum af fornu goðahofi, þar stóð nú nunnuklaustur og vissi út að auðu svæði. Í garðinum við klaustrið var verið að taka gröf, því þar hafði dáið ung nunna, og átti að jarða hana á þessum morgni. Rekan skall við stein, og sást, að steinninn var skínandi hvítur. Það var marmari og bólaði á öxl, sem betur og betur kom í ljós. Var þá rekunni beitt varlegar. Svo kom í ljós kvenmannshöfuð og vængir með fiðrildisvængjalögun. Og upp úr gröfinni, þar sem niður átti að láta yngisnunnuna framliðnu, var hafið upp í morgunbirtuna ljómandi fagurt Sálarlíkneski úthöggvið í hvítan marmara. „Ó, hvað það er dásamlega fagurt og fullkomið! Það er listaverk frá bestu tímum listarinnar,“ sögðu menn. Hver mundi verið hafa meistarinn, sem myndaði það? Það vissi enginn. Enginn var sá, er þekkti hann, nema stjarnan skæra, sem lýsir um árþúsundir. Hún þekkti jarðlífsferil hans, þrautir hans og veikleika – það hjá honum, sem aðeins var mannlegt. En það var nú látið og liðið, horfið í veður og vind, eins og fyrir öllu liggur, sem duftborið er og dauðlegt, en árangurinn af bestu viðleitni hans, hið ágætasta, sem bar vott um hið guðdómlega, er í honum bjó, um Sálina sjálfa, sem er meiri og bjartari en frægðarminning hinna látnu, – ljósglampinn frá þeirri Sál hér á jörðu, hann var nú séður hér og látinn njóta sannmælis með elsku og aðdáun.

Morgunstjarnan skæra á loftinu róslita beindi geisla sínum á Sálina og á gleðibrosin á andlitum aðdáendanna, sem horfðu á mynd sálarinnar, meitlaða í marmarasteininn.

Það, sem er jarðneskt, hverfur og eyðist og gleymist, það er einungis stjarnan í óendanleikanum, sem veit um það. Það, sem er himneskt, ljómar í lofstír og endurminningu hinna látnu, og þegar endurminningin slokknar, þá lifir þó Sálin áfram.

Snigillinn og rósviðurinn

Allt umhverfis blómgarðinn var gerði úr hnotrunnum, og fyrir utan hann var akur og engi, og gengu þar kýr og kindur, en í miðjum garðinum stóð blómstrandi rósviður. Undir honum sat snigill. Hann átti mikið í sér, hann átti sig sjálfan.

„Bíðið þið nú bara, þangað til minn tími kemur, ég skal víst afreka meira en að framleiða rósir eða bera hnetur, eða að mjólka eins og kýrnar og kindurnar.”

„Ég býst við miklu af yður,“ sagði rósviðurinn. „Má ég vera svo djarfur og spyrja: Hvenær kemur það?“

„Ég gef mér góðan tíma,“ sagði snigillinn. „Þér eruð nú allténd með þennan asa. Það spennir ekki eftirvæntinguna.“

Næsta ár lá snigillinn hér um bil á sama stað í sólskininu undir rósviðnum, sem knappaðist óðum og opnaði rósir alltaf ferskar og fagrar, nýjar og nýjar. Og snigillinn skreið út til hálfs, rétti út fálmarana og dró þá að sér aftur.

„Allt hefur sama útlitið og í fyrra. Engin framför. Rósviðurinn heldur áfram með rósirnar, þar við lendir og lengra kemst ekki.“

Sumarið leið og haustið kom. Rósviðurinn var stöðugt með blómum og knöppum, þangað til fór að snjóa. Veðráttan gekk í vætur og kalsa. Rósviðurinn beygði sig niður að jörðu, snigillinn skreið niður í hana.

Nú byrjaði nýtt ár og rósirnar fóru að koma út og snigillinn kom út líka.

„Nú verðið þér gamall, rósviður,“ sagði hann, „þér ættuð að fara að hypja yður og kveðja heiminn. Þér hafið látið honum allt í té, sem til var í yður. Hvort það hefur verið nokkurs virði, það er spurning, sem ég hef ekki haft tíma til að ígrunda. En það liggur ljóst fyrir, að þér hafið ekki gert hið minnsta fyrir yðar innri þróun og framfarir. Getið þér mælt því bót? Innan skamms munuð þér grennast, svo þér verðið ekki nema örmjór stöngull. Skiljið þér orð mín?“

„Þér gerið mig hræddan,” sagði rósviðurinn, „um þetta hef ég aldrei hugsað.“

„Nei, þér hafið víst aldrei fengist mikið við að hugsa. Hafið þér nokkurn tíma gert yður grein fyrir, hvers vegna þér blómguðust, og hvernig því var háttað með blómgunina. Hvers vegna það var einmitt svona og ekki öðruvísi?“

„Nei,“ sagði rósviðurinn, „ég blómgaðist í gleði, því ég gat ekki annað. Sólin blessuð var svo hlý og loftið svo hressandi. Ég drakk skæra döggina og dropadrjúgu regnskúrina, ég dró andann og lifði. Það kom þróttur í mig neðan úr jörðinni, það kom þróttur í mig að ofan, ég fann til sælu, sem alltaf var ný og alltaf mikil og þess vegna varð ég að blómgast. Það var lífið mitt, ég gat ekki annað.“

„Þér hafið lifað sérlega náðugu lífi,“ sagði snigillinn.

„Það er meira en satt, allt var lagt upp í hendurnar á mér,“ sagði rósviðurinn, „en yður var samt enn meira gefið. Þér eruð einn af þeim, sem eru svo hugsandi og djúpsæir, einn af þessum hágáfuðu, sem vekja munu undrun alls heimsins.“

„Það ætla ég mér alls ekki að gera,“ sagði snigillinn. „Heimurinn kemur mér alls ekkert við. Hvað hef ég með heiminn að sýsla? Ég á nóg með sjálfan mig og ég á nóg í sjálfum mér.“

„En eigum við ekki allir hér á jörðu að gefa öðrum hlutdeild í því besta, sem við eigum, láta í té það sem við getum? já, ég hef nú ekki gefið nema rósir – en þér, sem fenguð svo mikið, hvað gáfuð þér heiminum? Hvað gefið þér honum?“

„Hvað ég hef gefið? Hvað ég gefi? Ég skyrpi á heiminn. Hann er einskis virði. Hann kemur mér ekki við. Berið þér rósir, þér komist aldrei lengra. Beri heslirunnurinn hnetur. Gefi beljurnar og kindurnar mjólkina sína. Hver hefur sitt „publikum“, ég hef mitt í sjálfum mér. Ég fer inn í sjálfan mig og þar sit ég. Heimurinn kemur mér ekki við.“

Og svo fór snigillinn inn í húsið sitt og þéttaði fyrir dyrum.

„Það er svo báglega ástatt fyrir mér,“ sagði rósviðurinn, „ég get ekki skriðið inn, hve feginn sem ég vil, ég verð alltaf að springa út rósagróðrinum mínum. Blöðin detta af og fjúka út í vindinn. Samt sá ég, að ein af rósunum var látin í sálmabók húsmóðurinnar, önnur fékk samastað á brjósti yndisfríðrar yngisstúlku, sú þriðja fékk koss af munni barns, sem kyssti hana af innilegum fögnuði. Það hafði svo einstaklega góð og þægileg áhrif á mig, það var sannarleg blessun. Ég á minninguna um það og í henni lifi ég.“

Og rósviðurinn blómgaðist í sakleysi, og snigillinn lati þumbaðist í húsinu sínu. Heimurinn kom honum ekkert við.

Og árin liðu, eitt af öðru.

Snigillinn var orðinn að mold í moldu, rósviðurinn var orðinn að mold í moldu. Minningarrósin í sálmabókinni var undir lok liðin, en í garðinum blómguðust nýir rósviðir og uxu upp nýir sniglar. Þeir skriðu inn í húsin sín og skyrptu, heimurinn kom þeim alls ekki við.

Eigum við að lesa söguna upp aftur. Svona verður hún og ekki öðruvísi.

Kertaljósin

Einu sinni var vaxkerti og það vissi nú af því, hvað það var.

„Ég er af vaxi alið og í formi steypt,“ sagði það, „ég lýsi betur og loga lengur en önnur ljós. Ég á mér sæti í kertahjálmi eða silfurstjaka.“

„Ósköp hljótið þér að eiga gott,“ sagði tólgarkertið. „Ég er nú ekki nema úr tólg, ekki nema strokkkerti, en ég hugga mig við það, að það er þó allténd meira en að vera dás. Honum var ekki dýft oftar en tvisvar sinnum, en mér hefur verið dýft átta sinnum, svo ég fengi tilhlýðilega digurð. Ég læt mér samt lynda að vera eins og ég er. Það er víst fínna og farsælla að vera af vaxi fæddur, en ekki tólg, en maður ræður nú ekki sjálfur fæðingu sinni í heiminn. Þér komist í glerhjálminn í viðhafnarstofunni, en ég hírist frammi í eldhúsinu, en það er líka góður staður, þaðan fær allt heimilið matinn.“

„En það er eitthvað til, sem er mikilvægara en maturinn,“ sagði vaxkertið. „Það er mannfögnuðurinn, – að sjá hann ljóma í allri sinni dýrð og fá að ljóma með honum. Hér á að vera dansveisla í kvöld og nú verð ég sótt bráðum með allri minni fjölskyldu.“

Varla voru orðin töluð fyrri en öll vaxkertin voru sótt, en tólgarkertið var líka látið verða þeim samferða. Frúin tók það sjálf í sína fínu hönd og bar það fram í eldhús. Stóð þar lítill drengur með körfu. Hún hafði verið fyllt með kartöflum. Fáein epli höfðu líka verið látin í hana. Allt þetta gaf góða frúin fátæka drengnum.

„Hana, taktu við kertinu því arna, litli vinur minn!“ sagði hún. „Hún móðir þín vakir við vinnu sína langt fram á nótt. Það getur komið henni í góðar þarfir.“

Dóttir frúarinnar, dálítil telpa, stóð þar hjá henni, og þegar hún heyrði orðin: langt fram á nótt, sagði hún með innilegum feginleika: „Ég á líka að vaka langt fram á nótt, hér á að vera dansgleði og ég fæ að skarta með stóru slaufunum rauðu.“

En hvað ánægjan skein út úr andliti hennar! En sú gleði! Ekkert vaxljós er eins skínandi og tvö barnsaugu.

„Þetta er unun að sjá,“ hugsaði tólgarkertið með sér, „þessu gleymi ég aldrei og þetta sé ég víst aldrei framar.“

Því næst var það látið í körfuna undir lokið og drengurinn fór með það.

„Hvert á ég nú að fara?“ hugsaði kertið. „Ég á að fara til fátæklinga, sem ef til vill eiga ekki einu sinni messingstjaka, en vaxljósið situr í silfri og horfir á „fínasta fólkið“. Ó, hvað það má vera gaman, að lýsa fínasta fólkinu! En það varð nú mitt hlutskipti að verða tólg, en ekki vax.“

Og tólgarkertið kom til fátæklinga, til ekkju með þremur börnum í lágri stofu beint andspænis húsi ríka fólksins.

„Guð blessi góðu frúna fyrir það, sem hún gaf okkur,“ sagði móðirin, „það er vænsta kerti. Það getur logað á því langt fram á nótt.“

Og svo kveikti hún á kertinu.

„Fútt, fútt!“ sagði það. „Það var ljóta lyktin, sem kom af brennisteinsspýtunni, þegar hún kveikti á mér. Annað eins er vaxkertinu tæplega boðið þarna yfir frá hjá ríka fólkinu.“

Þar var líka kveikt á kertunum. Ljósbjarmann lagði út á strætið. Vagnarnir runnu að skröltandi með stássklæddu dansgestina. Svo hófst hljóðfæraslátturinn.

„Nú er það að byrja þarna yfir frá,“ hugsaði tólgarkertisljósið, og þá rann því í huga andlit litlu stúlkunnar ríku, hvernig ánægjan hafði skinið út úr því, skinið miklu fegur en öll vaxljósin. „Þá sjón sé ég aldrei framar.“

Þá kom minnsta barnið á fátæktarheimilinu, dálítil telpa, og lagði hendurnar um háls bróður sínum og systur. Það var eitthvað mikið áríðandi, sem hún ætlaði að segja þeim, hún varð að hvísla að því: „Hugsaðu þér! við eigum að fá heitar kartöflur í kvöld.“

Og ánægjan skein út úr andliti hennar og ljósið skein framan í hana. Það sá hér eins mikla farsæld og feginleika og í ríkisfólkshúsinu, þar sem litla stúlkan sagði: „Hér á að vera dansgleði í kvöld, og ég á að skarta með stóru slaufunum rauðu.“

„Er eins mikið varið í að fá heitar kartöflur?“ hugsaði ljósið. „Eins mikill er fögnuðurinn hjá smælingjunum.“ Og það hnerraði um leið, það er að segja, það snarkaði í því, og verður ekki til meira ætlast af tólgarljósi.

Svo var breiddur dúkur á borð og kartöflurnar borðaðar. Ó, hvað það smakkaðist þeim vel! Það var veislu ígildi, og svo var á eftir eitt epli handa hverju þeirra um sig, og minnsta barnið mælti fram versið:

„Minn góður guð! ég þakka þér.

Að þú enn veittir saðning mér!

Amen.“

„Gerði ég það ekki laglega, mamma mín?“ sagði telpan litla hróðug.

„Svona máttu ekki spyrja eða tala svona,“ ansaði móðirin, „þú átt ekki að hugsa nema um algóðan guð, sem hefur veitt þér saðning.“

Börnin litlu háttuðu, fengu kossinn sinn undir nóttina og móðirin sat við saumaskap langt fram á nótt til að hafa ofan af fyrir sér og börnunum sínum. Og bjarmann lagði af ljósunum í ríkisfólkshúsinu, og ómurinn barst þaðan af hljóðfæraslættinum. Stjörnurnar blikuðu yfir öllum húsunum, jafnskært og unaðslega yfir húsum ríkra og fátækra.

„Það var í rauninni ánægjulegt kvöld,“ hugsaði tólgarljósið. „Skyldi nú vaxljósunum hafa liðið betur í silfurpípunum sínum? Það þætti mér gaman að vita áður en ég er útbrunnið.“

Og það hugsaði um tvö jafnsælu börnin, annað í birtunni af vaxljósinu, hitt í birtunni af tólgarljósinu.

Og lýkur svo þeirri sögu.

Sögukorn

Í aldingarðinum voru apaldrarnir nýútsprungnir og höfðu flýtt sér að fá á sig blómstur, áður en þeir fengu græn blöð, og í húsgarðinum voru allir andarungarnir komnir út og kötturinn líka. Hann sleikti sólskinið, það kynni nú að vera, sleikti það, meira að segja, af löpp sinni. Og ef litið var út á akrana, þá var kornið á þeim svo ljómandi grænt. Allir litlu fuglarnir kvökuðu og kliðuðu og brýndu sönghljóðin eins og það væri stórhátíð, og það mátti nú til sanns vegar færast, því það var sunnudagur. Klukkunum var hringt, og fólkið fór til kirkju í bestu fötunum sínum og var á því mikill ánægjubragur. Já, það var einhver sérleg ánægja yfir öllu og sannarlega var þessi dagur svo hlýr og unaðslegur, að vel mátti segja: Gæskuríkur er drottinn vor og mönnunum góður.“

En inni í kirkjunni var presturinn í stólnum og prédikaði í þrumandi, reiðilegum rómi. Hann sagði, að mennirnir væru svo óguðlegir, og að guð mundi hegna þeim fyrir það, og þegar þeir dæju, þá færu hinir vondu til helvítis, og þar mundu þeir brenna um alla eilífð. Hann sagði, að ormur þeirra dæi ekki og eldur þeirra slokknaði ekki og aldrei mundu þeir öðlast hvíld né ró. Það var voðalegt að heyra, og hann sagði það svo óskorað og afdráttarlaust. Hann lýsti helvíti þannig, að það væri hellir fullur ódauns, þar sem öllum óhroða veraldarinnar ægði saman í eina vellu, engin lofthræring væri þar nema af glóandi brennisteinslogunum, það væri botnlaust díki, þar sem menn sykkju dýpra og dýpra í eilífri þögn. Það var voðalegt að heyra lýsinguna eina á þeim ófögnuði, en hjá prestinum fylgdi hugur máli, og í öllum söfnuðinum var hræðsla.

En úti sungu allir litlu fuglarnir svo ánægðir og sólin skein svo hlýtt. Það var eins og hvert smáblóm segði: „Dæmalaust er drottinn okkur öllum góður.“ Já, því fór fjarri, að þar úti væri eins og presturinn prédikaði.

Um kvöldið, þegar komið var undir háttatíma, sér presturinn, að kona hans situr þegjandaleg og hugsandi.

„Hvað gengur að þér?“ segir hann

„Hvað gangi að mér,“ svarar hún, „það gengur það að mér, að ég get ekki almennilega áttað mig á þessu. Að ég get ekki almennilega komið því heim, sem þú sagðir, að það væru til svo margar óguðlegar manneskjur, og að þær ættu að brenna eilíflega, eilíflega, – æ, hvað það er löng brenna! Ég er ekki nema syndug manneskja, en ekki hefði ég brjóst á að láta enda hinn versta syndara brenna eilíflega. Hvernig ætti þá drottinn vor að geta það, hann, sem er svo óendanlega gæskuríkur og veit best, hvernig hið illa kemur bæði að utan og innan? Nei, það get ég ekki hugsað mér, þótt þú segir það.“

Það var um hausttíma. Presturinn strangi og alvörugefni sat við banabeð. Það var hjartahrein, trúandi kona, sem gaf upp öndina. Það var prestskonan.

„Fái nokkur frið í gröfinni og náð hjá guði sínum, þá ert það þú,” sagði presturinn, og hann lagði saman hendur hinnar framliðnu og las sálm yfir henni.

Og hún var færð til grafar. Tvö höfug tár runnu niður eftir kinnum alvörumannsins. Á prestssetrinu var nú svo kyrrt og tómlegt. Sólskinið þar innanhúss var horfið burt með hinni framliðnu.

Það var um nótt. Kaldur vindur næddi um höfuð prestsins, hann lauk upp augunum og þótti sem tunglið skini inn í stofu sína, en það var ekki tunglskin. Það var mynd, sem stóð hjá rúmi hans. Hann sá vofu konunnar sinnar sálugu. Hún horfði á hann svo innilega sorgbitin. Það var eins og hún vildi segja eitthvað.

Og maðurinn reis upp til hálfs og breiddi út arma sína móti henni. „Er þér ekki heldur unnt þess, að hafa ró í gröfinni? Verður þú að kveljast? Þú, sem varst best allra og guðhræddust.“

Og hin framliðna hneigði höfuð sitt eins og jánkandi og lagði höndina á brjóst sér.

„Og get ég komið því til leiðar, að þú fáir ró í gröfinni?“

„Já!“ svaraði hún.

„Og hvernig þá?“

„Gefðu mér eitt hár, aðeins eitt hár af höfði þess syndara, hvers eldur mun aldrei slokkna, þess syndara, sem guð steypir niður til helvítis í eilífar kvalir.“

„Já, svo máttu auðveldlega leyst verða, þú hreina, guðhrædda sál?“

„Komdu þá með mér,“ sagði hin framliðna. „Það er okkur svo til leyfis gefið. Mér við hlið máttu svífa hvert sem hug þinn lystir. Ósýnileg fyrir mönnum erum við óðara horfin inn í leyndustu afkima þeirra, en með óskeikandi hendi verðurðu að benda á þann, sem dæmdur er til eilífra kvala, og áður en haninn galar verður hann að vera fundinn.“

Og á svipstundu, eins og hugurinn hefði borið þau, voru þau horfin í hina stóru borg, og frá veggjum húsanna lýstu með eldletri nöfn dauðasyndanna: ofdramb, ágirnd, ofdrykkja, lauslæti, í stuttu máli allur hinn sjöliti bogi syndarinnar.

„Já, á þessu átti ég von, þetta þóttist ég vita,“ sagði presturinn, „þarna inni eru þeir, sem vígðir eru hinum eilífa eldi.“ Og þau stóðu fyrir framan skrautlýst aðalhlið með breiðum tröppum, sem lagðar voru dýrindis ábreiðum og blómum skreyttar. Inni í viðhafnarsölunum var dans og glymjandi hljóðfærasláttur. Dyravörðurinn stóð þar prúðbúinn í silki og flaueli með stóran silfurbúinn staf í hendi.

„Okkar ball stendur fullkomlega jafnfætis kóngsballinu,“ sagði hann og sneri sér út að fólksþyrpingunni á strætinu. Það skein út úr manninum frá hvirfli til ilja, að hann hugsaði með sér: „Skríll og ekki annað! – þið, sem glápið og gónið inn um hliðið, þið eruð í samanburði við mig ekki nema húsgangsræflar.“

„Ofdramb,“ sagði hin framliðna. „Sérðu hann?“

„Hann!“ tók presturinn upp aftur. „Já, en hann er heimskingi, hann er ekki nema fífl og mun ekki dæmdur verða í hinn eilífa eld og kvalirnar.“

„Ekki nema fífl,“ heyrðist endurtekið í öllu ofdrambshúsinu. Fífl voru þeir allir, sem þar áttu heima.

Og þau flugu inn til hins ágjarna, þangað sem hann sat milli nakinna fjögurra veggja, grindhoraður, nötrandi af kulda, svangur og þyrstur. Nirfillinn gamli hékk með allan hugann við gullið sitt. Þau sáu hann stökkva upp úr eymdarfletinu sínu og taka lausan stein úr múrveggnum. Hann geymdi þar fyrir innan gullpeninga í sokkbol. Hann þuklaði með deigum fingrum og skjálfhentur um karbætta kyrtilinn sinn, því innan í hann voru saumaðir gullpeningar.

„Hann er sjúkur – þetta er vitfirring, gleðilaus vitfirring með aðköstum af hugarangist og illum draumum.“

Og þau skunduðu þaðan sem óðast og stóðu upp við trébekkjaflet glæpamannanna, þar sem þeir sváfu í langri röð, maður við mann. Einn hrökk upp með andfælum, líkur óarga dýri, æpti upp yfir sig ámátlega og rak olnbogann hart í bekkjunaut sinn, en hann hrökk við úrillur:

„Haltu kjafti, draugurinn þinn! og sofðu. Á hverri nóttu –.“

„Á hverri nóttu,“ át hinn upp eftir honum, „já, á hverri nóttu kemur hann grenjandi og kvelur mig. Ég hef gert hitt og þetta í bráðræði. Reiðigirni er mér meðsköpuð, og það á ég upp á hana, að ég er kominn hingað í annað sinn. En hafi ég gert rangt, þá tek ég líka út refsinguna fyrir það. Það er aðeins eitt, sem ég hef ekki meðgengið. Þegar mér var sleppt héðan í fyrra skiptið og leið mín lá fram hjá garði húsbónda míns, þá fór að hitna í mér út af gömlum væringum. Ég strauk eldspýtu við múrinn, heldur nærri hálmþakinu. Kviknaði svo í öllu saman. Það kom einhver fítungur í það, eins og stundum kemur yfir sjálfan mig. Ég hjálpaði til að bjarga skepnum og innanstokksmunum. Af kviku brann þar ekkert nema nokkrar dúfur og hlekkjahundurinn. Eftir honum hafði ég alls ekki munað. Það heyrðist í honum ýlfrið, og þetta ýlfur heyri ég ennþá alltaf, þegar ég ætla að sofna, og sofni ég út af, þá kemur líka stóri hundurinn, kafloðinn, leggst ofan á mig ýlfrandi, þrúgar mig undir sér og kyrkir mig. Heyrðu þó, maður, hvað ég er að segja þér. Þetta geturðu: sofið og legið með hrotum alla nóttina, og ég get varla fengið drykklangan dúr.“ Og það skein í augun blóðhlaupin af vonskunni, hann rauk í lagsbróður sinn og sló hann með krepptum hnefa beint framan í andlitið.

„Þarna hefur hann fengið eitt kastið enn, hann uppstökki Mads,“ kvað við allt í kring, og hinir bófarnir þrifu í hann, stimpuðust við hann og höfðu hann undir og bundu hann með höfuðið niður milli fótanna. Það lá við að blóðið kreistist út úr augum hans og öllum svitaholum.

„Þið drepið mannaumingjann,“ kallaði presturinn og rétti út höndina yfir syndarann, eins og hann vildi bera blök af þeim, sem hér sætti alltof hörðu, og þá í sömu svifum breyttist um staði, og flugu þau bæði um ríkmannlega sali og fátæklegar stofur. Lostagirnd og öfund og allar dauðasyndir svifu fram hjá þeim. Engill dómsins las upp afbrot þeirra, sakvörn þeirra og málsbætur. Þær voru að vísu lítilfjörlegar fyrir guði, en guð les í hjörtunum, hann þekkir allt út í æsar, hið illa, sem kemur utan að og innan að, hann, sem er náðin og alkærleikinn. Prestinum féllust hendur. Hann dirfðist ekki að rétta út höndina til að kippa út einu einasta hári úr höfði syndarans. Tárin runnu í lækjum frá augum hans, eins og það náðarinnar og kærleikans tæra vatn, sem slökkti vítislogana.

Í því galaði haninn.

„Miskunnsemdanna guð og faðir! þitt er að veita henni þá hvíld í gröfinni, sem ég hef ekki verið megnugur inn að leysa.“

„Hana hef ég nú,“ mælti hin framliðna. „Það voru þín hörðu orð, þínar myrktrúarlegu hugmyndir um guð og hans skapaðar verur, mennina, það var það, sem knúði mig til að fara til þín. Lærðu að þekkja mennina. Jafnvel í hinum vondu er partur af guði, sá partur, er sigra mun og slökkva eldsloga helvítis.“

Og kossi var þrýst á varir prestsins og það var bjart í kringum hann. Sólin guðs hin skæra skein inn í herbergið, og það var konan prestsins lifandi, ljúf og ástrík, sem vakti hann af draumi þeim, er guð hafði sent honum.

Hún amma

Hún amma er svo gömul. Hrukkurnar á andlitinu eru margar og hárið er snjóhvítt, en augun hennar skína eins og stjörnur, þau eru enda miklu fallegri, þau eru svo innilega mild og blíð, að unun er að horfa inn í þau. Og hún kann ljómandi fallegar sögur, og kjól á hún rósaðan stórum, stórum rósum. Það er þykksilki í kjólnum og í því getur nú skrjáfað. Amma veit svo margt, því hún er svo miklu eldri en pabbi og mamma. Amma á sálmabók með þykkum silfurspennslum, og í henni les hún oft. Innan í bókinni liggur rós, hún er flöt og uppþornuð, ekki nærri eins falleg og rósirnar, sem hún lætur standa í glasinu, og þó brosir hún vinalegast við henni, – já, hvað meira er, tárin koma fram í augun á ömmu. Hvað skyldi koma til þess að hún horfir svona á visnu rósina í gömlu bókinni? Veist þú það? Í hvert skipti, sem tárin hennar ömmu hrynja á blómið, þá frískast upp liturinn, rósin þrútnar og ilminn leggur um alla stofuna, veggirnir sökkva niður, eins og þeir væru ekki annað en þoka og allt í kring er grænn indæll skógurinn, þar sem sólin blessuð gægist inn milli laufanna, og amma – já, hún er nú kornung, gullfalleg stúlka með glóbjart hár og rjóða blómlega vanga, fríð og yndisleg, – engin rós getur verið blæfegri – en augun, blessuð augun blíðlegu, það eru þó augun hennar ömmu. Hjá henni situr maður, hann er svo ungur og fríður og gervilegur. Hann réttir henni rósina og hún brosir – svona brosir þó ekki hún amma. – Jú, jú! brosið kemur. Hann er á burtu. Það líða fram hjá svo margar hugsanir, svo margar myndir. Fríði maðurinn er farinn, rósin liggur í sálmabókinni og hún amma, já, hún situr nú þarna eftir, gamla konan, og horfir á visnu rósina í bókinni.

Nú er amma dáin. Hún sat í hægindastólnum sínum og sagði langa, langa sögu, fallega sögu. „Og nú er sagan á enda,“ sagði hún, „lofið þið mér nú að sofna dálítið.“ Og hún hallaði sér aftur í stólnum og andardrátturinn heyrðist, – hún svaf, en alltaf kom yfir hana meiri og meiri kyrrð. Friður og sæla var yfir andlitinu, það var því líkast sem sólskin liði yfir það, og þá var sagt að hún væri dáin.

Hún var lögð í svarta líkkistuna og þar lá hún sveipuð hvítu líni. Hún var svo falleg og samt voru augun lokuð, en hrukkurnar voru horfnar, og var sem léki bros á vörum hennar. Hárið var svo silfurhvítt og virðulegt. Það gerði engum beyg að horfa á hina framliðnu, það var gæskan hún amma, sem lá þarna. Og sálmabókin var látin undir höfuð henni, því svo hafði hún fyrir lagt, og rósin lá í gömlu bókinni, – og svo var amma jörðuð.

Á gröfinni fast við kirkjugarðsmúrinn var gróðursettur rósviður, og hann varð blómstrum hlaðinn, og næturgalinn söng yfir honum, og innan að úr kirkjunni ómaði orgelhljómurinn og sálmasöngurinn, – fegurstu sálmarnir í bókinni, sem lá undir höfði hinnar framliðnu. Og máninn lýsti beint niður á gröfina, en hún var þar ekki, sú, sem dáin var. Hvert barnið gat farið þangað á nóttunni og fengið sér þar rós við kirkjugarðsmúrinn. Hinir dauðu vita meira en við allir, sem lifum, þeir þekkja þann ótta og angist, sem oss mundi standa af þeim kynjum, að þeir kæmu til okkar. Hinir dauðu eru betri en við allir og þess vegna koma þeir ekki. Það er mold yfir kistunni, það er mold í kistunni. Sálmabókin með öllum sínum blöðum er fallin í duft, rósin með öllum sínum endurminningum er fallin í duft, en efra blómgast nýjar rósir, efra syngur næturgalinn og orgelið hljómar. Menn hugsa um ömmu gömlu og mildu augun eilífungu. Augu geta aldrei dáið, augu okkar munu einhvern tíma sjá hana unga og fagra, eins og hún var, þegar hún kyssti í fyrsta sinni rauðu rósina döggskæru, sem nú er orðin að dufti í gröfinni.

1Blómið convolvulus.

2„Drúídar“ hétu prestar Kelta í fornöld (Breta og Galla). Eikin var heilagt tré í átrúnaði Kelta.

3Páfahöllinni.

4Kampanía (Campagna) nefnist landsbyggðin í kringum Róm.

Table of Contents

Ævintýri og sögur

H.C. ANDERSEN

Hafmeyjan litla

Eldfærin

Förunauturinn

Brellni drengurinn

Murusóleyin

Rósarálfurinn

Ljóti andarunginn

Óli Lokbrá

Flibbinn

Engillinn

Litla stúlkan með eldspýturnar

Klukkan

Grenitréð

Vatnsdropinn

Paradísargarðurinn

Næturgalinn

Hans klaufi

Nýju fötin keisarans

Storkarnir

Litli Kláus og stóri Kláus

Þumalína

Skugginn

Farlami drengurinn

Svínahirðirinn

Tindátinn staðfasti

Prinsessan á bauninni

Rauðu skórnir

Svanirnir

Vondi kóngurinn

Gæfuskórnir

Sólargeislinn og fanginn

Koffortið fljúgandi

Fegursta rós heimsins

Snædrottningin

Móðirin

Strætisljóskerið gamla

Penninn og blekbyttan

Síðasti draumur eikitrésins gamla

Gamla húsið

Nágrannafjölskyldurnar

Barnið í gröfinni

Stúlkan, sem gekk á brauðinu

Silfurskildingurinn

Anna Lísa

Sálin

Snigillinn og rósviðurinn

Kertaljósin

Sögukorn

Hún amma