ÓLAFUR BRIEM

HEIÐINN SIÐUR Á ÍSLANDI

Heiðinn siður á Íslandi eftir Ólaf Briem

ISBN 978-9935-445-23-0

Rafbókavefurinn 2014

Kápa: Sigurður Örn Brynjólfsson

Bókinni er dreift með sérstöku leyfi höfundarétthafa (Katrínar, Ólafar og Brynhildar Briem). Henni má dreifa frjálst svo lengi sem það er gert án endurgjalds.

Texti bókarinnar var lesinn yfir af dreifða prófarkalesturshóp Rafbókavefsins.

Í frumútgáfunni var nokkuð ósamræmi á milli efnisyfirlits og kaflanúmera og var farin sú leið að sleppa alveg kaflanúmerum.

Um útgáfuna sem þessi rafbók er byggð á:

ÓLAFUR BRIEM

HEIÐINN SIÐUR Á ÍSLANDI

ÖNNUR ÚTGÁFA endurskoðuð og aukin

BÓKAÚTGÁFA MENNINGARSJÓÐS REYKJAVÍK 1985

© ÓLAFUR BRIEM 1985

Öll réttindi áskilin

Kápa: Sigurður Örn Brynjólfsson

INNGANGUR

Orðið heiðinn á rót sína að rekja til þess tíma, er kristin trú var að leggja undir sig Evrópu. Þá kölluðu kristnir menn þá heiðingja, sem voru annarrar trúar. Í flestum löndum voru borgarbúar á undan heiðabúum að taka hinn nýja sið, svo að mönnum fannst eðlilegt að kenna þá menn við heiði, sem ekki höfðu tekið sinnaskiptum.[1] En löngu eftir að kristni var orðin einráð í suður- og vesturhluta álfunnar, héldu norrænar þjóðir fast við fornan átrúnað sinn. Þær höfðu samt margvísleg mök við kristna frændur sína í suðri og lærðu smám saman af þeim að kalla sig heiðingja. Glöggt dæmi um þetta eru Hákonarmál Eyvindar skáldaspillis, en þar kallar Eyvindur guði sína heiðin goð. Forntrú Germana er einnig nefnd ásatrú eftir guðum þeirra, sem kallaðir voru æsir. En forfeður okkar tignuðu líka ýmsar aðrar vættir, sem ekki voru teknar upp í goðahópinn. Þess vegna er tæplega hægt að hafa orðið ásatrú um allar trúarhugmyndir þeirra.

Um aldur ásatrúar verður ekkert vitað með vissu. Það er ekki fyrr en um 100 e.Kr., að greinilegar frásagnir eru til um trúarbrögð germanskra þjóða. Þá skrifar rómverski sagnaritarinn Tacitus bók um Germaníu og lýsir löndum og þjóðum. Hann segir, að æðstur guða þeirra sé Merkúríus og séu honum færðar mannfórnir, en Mars og Herkúles séu blíðkaðir með dýrafórnum. Sá galli er á þessari frásögn, að rómversk guðanöfn eru notuð í stað hinna germönsku. Lítill vafi leikur þó á því, að með nöfnunum Merkúríus og Mars sé átt við Óðin og Tý, enda var það lengi síðan venja að nefna þá svo í latneskum ritum.[2] Enn fremur minnist Tacitus á gyðjuna Nerþus, sem er sama nafnið og Njörður. Það er því engum vafa bundið, að um þessar mundir hafa Germanar að einhverju leyti trúað á sömu goð og þeir tignuðu allt til loka heiðninnar. En að öllum líkindum er ásatrúin miklu eldri, enda bendir lýsing Tacitusar á svo þroskaðar trúarhugmyndir, að þær hljóta að eiga langa sögu að baki. Það er því mjög ólíklegt, sem Cæsar segir um Germana 150 árum áður, að þeir telji þá eina með guðum, sem þeir skynji og hafi sýnilegt gagn af, svo sem Sól, Mána og Vúlkanus (eldinn). Kynni Cæsars af Germönum voru líka miklu minni en Tacitusar. En Cæsar er ekki heldur elsta vitnið um trúarbrögð Germana. Nokkru fyrir daga hans, eða um 100 f.Kr., gerðu germanskir þjóðflokkar, Kimbrar og Teutonar, harðar árásir á Rómaveldi. Í frásögninni um þessa viðureign minnast samtíma rithöfundar nokkuð á siði þeirra og lifnaðarhætti. Er þar ýmislegt, sem minnir mjög á trúarsiði ásatrúarmanna, þótt guðirnir séu ekki nefndir.

Þegar rituðum heimildum sleppir, taka við hinar svonefndu forsögualdir. En frá þeim öldum eru engin rit til. Um þær er þó ýmislegt vitað af fornleifum, þótt ekki sé hægt að skrifa sögu þeirra í einstökum atriðum. Þessum öldum er skipt í tímabil eftir því, hvaða efni þjóðirnar notuðu til smíða. Fyrst er steinöld, áður en málmarnir komu til sögunnar, þá bronsöld og loks járnöld. Þessi tímaskipti hafa gengið mjög misjafnt yfir þjóðirnar eftir tækni þeirra og menningu. Á Norðurlöndum er talið, að steinöld sé þangað til um 1500 f.Kr., bronsöld frá 1500 til 500 f.Kr., en járnöld eftir 500 f.Kr. Meðal Suður-Germana eru öll þessi tímamót nokkru fyrr, og er talið, að járnöld hefjist þar um 900 f.Kr. Saga þessara þjóða byrjar líka mjög missnemma. Þjóðirnar, sem bjuggu fyrir sunnan Eystrasalt og Norðursjó, höfðu svo margvísleg mök við Rómverja allt frá Krists dögum, að hægt er að rekja sögu þeirra í stórum dráttum eftir rómverskum heimildum. Hins vegar hefst samfelld saga Norðurlandabúa ekki fyrr en um 800, þegar víkingaöldin rennur upp.

Bergrista frá Eystra-Gautlandi.

Það er auðsætt, að lítið er hægt að vita um trúarbrögð forfeðra okkar á forsöguöldunum. Best þekkja menn greftrunarsiði þeirra, því að fjölmargar grafir hafa fundist frá steinöld og bronsöld. Eftir þeim hafa menn reynt að rekja hugmyndir um dauðann og framhaldslífið, en lítið annað verður ráðið af þeim um trúarbrögð. Aðrar helstu minjar frá þessum öldum eru bergristur. Það voru alls konar myndir, sem ristar voru á steina og klappir. Hinar elstu eru frá steinöld, en flestar eru þær frá bronsöld. Skilningur manna á þessum myndum hefur verið með ýmsu móti. Samt eru þær oftast skýrðar út frá göldrum eða trúarhugmyndum.[3] Á bergristum bronsaldar er mikið af mannamyndum, sem hafa mörg svipuð einkenni og goðamyndir í Suðaustur-Evrópu og Vestur-Asíu. Menn hafa einnig þóst finna einkenni goðamynda á mannslíkönum frá bronsöld, sem smíðuð voru úr tré og bronsi. Loks hefur það verið tekið til vitnis um dýrkun persónulegra guða á þessum öldum, að norræna goðsnafnið Týr er skylt goðanöfnum annarra arískra þjóða. Þetta nafn hlýtur því að hafa myndast, áður en Germanar klofnuðu út úr aríska þjóðaflokknum. En Germanar hafa búið í Norður-Evrópu síðan á steinöld. Líkur benda því til þess, að á síðustu tímum steinaldar hafi þjóðir Norður-Evrópu trúað á persónulega guði og einhver þeirra hafi verið nefndur Týr.

Það er ekki einungis á forsöguöldum, að hugmyndir okkar um trúarbrögð Germana eru óljósar. Allar heimildir um þetta efni eru mjög ófullkomnar. Það er ekki heldur við öðru að búast, þar sem engin bók er til frá heiðni. Rannsóknir á ásatrú eru því miklu meiri erfiðleikum bundnar en athugun grískra og rómverskra trúarbragða, sem voru enn í gildi á mesta blómaskeiði bókmenntanna. Frá fornöld Germana er hins vegar lítið annað að hafa en dreifðar athuganir í grískum og rómverskum ritum, og er bók Tacitusar um Germaníu þar langmerkust. Þegar kemur fram á miðaldir, bætast við sagnrit Frakka, Englendinga og Þjóðverja, en þar er á stöku stað minnst á heiðna goðadýrkun. En ekkert ritanna er skráð fyrr en eftir lok heiðninnar í þessum löndum, og höfundarnir vita lítið um hana annað en það, sem þeir hafa frétt af heiðnum nágrönnum sínum að norðan. Mestur fróðleikur um heiðni er í kirkjusögu Adams frá Brimum (frá 11. öld). Loks er getið um guðsdýrkun Svía á Rússlandi í frásögnum arabskra ferðalanga. Öllum þessum heimildum er það sameiginlegt, að þær eru skrifaðar af mönnum, sem sjálfir standa utan við ásatrúna. Þótt töluverður fróðleikur sé sumum þeirra, geta þær samt ekki gefið neina heildarmynd af goðaheimi Germana.

Bókagerð germanskra þjóða hefst ekki fyrr en eftir kristnitöku. En flestar þeirra voru svo ákafar í hinni nýju trú sinni, að þær vildu helst ekkert muna, sem minnt gat á heiðinn átrúnað. Það var aðeins hér á landi, að kristnir rithöfundar tóku sér fyrir hendur að varðveita minninguna um hina fornu trú. En flest rit þessara manna eru ekki skráð fyrr en fullum tveim öldum eftir lok heiðninnar. Það er þó bót í máli, að þau geyma fjölda fornra kvæða.

Langmerkust eru Eddukvæði. Þau skiptast í tvo aðalflokka: goðakvæði og hetjukvæði, og er hinn fyrrnefndi aðalheimild okkar um ásatrú, þótt einnig megi ráða margt um hana af hetjukvæðum. Hávamál og Völuspá hafa sérstöðu innan Eddukvæða, því að í þeim tveim kvæðum koma lífsskoðanir og trúarviðhorf höfundanna gleggst í ljós. Hávamál eru ekki venjulegt goðakvæði, heldur fræðiljóð um siðaskoðun víkinga. En Óðinn kemur þar nokkuð við sögu, og öll spakmælin eru lögð honum í munn. Og skáldið, sem orti Völuspá, hefur mótað heilsteypta heimsmynd úr sundurlausum goðsögum um upphaf og endi veraldar. Þótt skáldið hafi orðið fyrir áhrifum af kristnum dómi, ber Völuspá vitni um innilega trúarþörf og skapandi hugsun manns, sem trúði á goðin. Um aldur Eddukvæða eru skoðanir manna skiptar, og þau virðast vera mjög misgömul. Meira að segja er óvíst um sum kvæðin, hvort þau eru ort af heiðnum mönnum eða kristnum. En eftir því, sem næst verður komist, er hluti kvæðanna heiðinn að uppruna, þótt erfitt sé að segja með vissu um einstök kvæði. Höfundar allra kvæðanna eru ókunnir, og menn vita ekki einu sinni, í hvaða löndum þau eru ort. En líklegast er talið, að þau séu flest eða öll ort í Noregi og þeim löndum, sem byggð eru þaðan. Hins vegar eru fræðimenn ekki sammála um, hvernig eigi að skipta kvæðunum milli þessara landa.

Önnur aðalgrein hins forna skáldskapar á Norðurlöndum er nefnd dróttkvæði. Höfundar þeirra eru flestir kunnir, og þau eru öll norsk eða íslensk að undanskildum örfáum, sem eru frá Orkneyjum. Í dróttkvæðum er líka mikill fróðleikur um goðin. Sum eru ort út af goðasögum, og önnur virðast vera ávarp til goðanna. Auk þess er fullt af kenningum þessum kvæðum, en margar þeirra eru byggðar á gömlum goðasögum. Dróttkvæði eru yfirleitt traustari heimildir en Eddukvæði, þar sem þau ná til. Í fyrsta lagi er uppruni flestra dróttkvæða kunnur, og í öðru lagi virðast dróttkvæðaskáld hafa lagt minna efni í kvæðin frá eigin brjósti. En dróttkvæði eru miklu fátækari en Eddukvæði af frásögnum um goðin.

Þriðja aðalheimild goðafræðinnar er Snorra-Edda. Fyrsti þáttur hennar, Gylfaginning, er eingöngu goðafræði, og er hún að verulegu leyti byggð á Eddukvæðum. Í öðrum þættinum, Skáldskaparmálum, er einnig mikið af goðasögum, og eru margar þeirra byggðar á dróttkvæðum. Snorri hefur einnig tekið þau upp óbreytt og þannig varðveitt þau frá glötun. En endursögn hans á kvæðunum er jafnan gerð af miklu meiri list en kvæðin sjálf. Um margt eru heimildir Snorra ókunnar, og verður ekki sagt með vissu, hvort hann hefur þar farið eftir fornum kvæðum eða frásögnum í lausu máli. En telja má víst, að á 13. öld hafi gengið einhverjar munnmælasögur um goðin.

Í Eddukvæðum og dróttkvæðum er goðunum sjálfum lýst allýtarlega. En þessi rit fræða okkur miklu minna um guðsdýrkun heiðinna manna. Um það efni verður að leita til annarra heimilda, einkum sagnarita. Erlendu sagnaritin eru einu samtíma heimildirnar að undanskildum örfáum rúnaristum. En eins og tekið hefur verið fram, eru þau flest skrifuð af mönnum, sem aðeins höfðu yfirborðs kynni af heiðinni trú. Hins vegar eru sagnaritin íslensku, Landnáma, Íslendinga sögur og konunga sögur, ekki skrifuð fyrr en mörgum mannsöldrum eftir lok heiðninnar. Í þeim er hér og þar minnst á heiðinn sið. En þær athugasemdir eru dreifðar og flestar smáar. Hitt er þó miklu verra, að aldrei verður vitað með vissu, hvenær hægt er að taka þær trúanlegar. Eins og kunnugt er, eru skoðanir manna skiptar um sannindagildi þessara rita. Samt virðist vera óhætt að gera ráð fyrir því, að í sumum sögunum sé allmikið af fornu efni, þótt ekki sé hægt að treysta neinni þeirra sem sögulegri heimild. Matið á hverju einstöku atriði verður því að fara eftir líkum. Einkum eru það tvö sjónarmið, sem hafa verður í huga, þegar meta skal frásagnir íslenskra sagnarita um heiðna trú:

1. Eru þær þannig lagaðar, að kristnum mönnum hefði getað dottið í hug að búa þær til, ef enginn fótur væri fyrir þeim?

2. Er hægt að finna nokkrar hliðstæður í öðrum óháðum heimildum?

Loks skal það tekið fram, að sumt getur haft gildi fyrir trúarbragðasöguna, þótt það sé sögulega rangt. Minningar um forna trú og forna siði geta meira að segja geymst í þjóðsögum um menn, sem aldrei hafa verið til. Þetta á engu síður við um fornritin. Engum dettur nú framar í hug að trúa Fornaldarsögum Norðurlanda. En komið hefur í ljós, að á stöku stað geyma þær endurminningar um forna siði. Sama máli gegnir um sumar Íslendinga sögur. Ein þeirra, sem fæstum hefur komið til hugar að trúa, er Bárðar saga Snæfellsáss. En engu að síður virðist hún eiga rætur sinar að rekja til landvættatrúarinnar fornu.

Þegar rætt er um heiðinn sið á Íslandi, skipta Landnáma og Íslendinga sögur mestu máli. Landnáma er langríkust þessara bóka að athugasemdum um trúarbrögð heiðinna manna. En hún er líka sú þeirra, sem minnstur skáldskapur er í, en mest af fornu efni.

Um heimildagildi Íslendinga sagna um heiðna trú og lífsskoðun segir Sigurður Nordal, sem á sínum tíma gekk fremstur í flokki þeirra fræðimanna, sem ekki vildu trúa sögunum bókstaflega:

„Yfirleitt er ekki mjög torvelt að greina milli þeirrar uppistöðu fornsagnanna, sem er af eldri toga spunnin, og ívafs kristinna áhrifa. Til þess þekkjum við miðaldakirkjuna nógu vel, en höfum hins vegar kvæðin úr heiðni til samanburðar. Frá því sjónarmiði er ekki mest undir sannindum einstakra viðburða og lýsinga komið, heldur hugarfari sagnaritaranna. Þeir gátu verið mótaðir af arftekinni lífsskoðun, munnmælum, fornum vísum og kvæðum. Jafnvel þegar þeir semja skáldsögur, leynir sér sjaldan, hvort undiraldan í hugum þeirra er runnin frá Urðarbrunni eða Genezaret.“[4]

Hér má bæta við ýmiss konar vitneskju, sem nútímamönnum er tiltæk, en höfundar sagnanna gátu ekki þekkt. Þá er fyrst að nefna erlendar samtímaheimildir um norræna trú — og hliðstæður í öðrum heiðnum trúarbrögðum. Næst koma rannsóknir á fornleifum og örnefnum, sem hafa verið stundaðar af miklu kappi síðustu hundrað árin. Þá hafa rannsóknir á þjóðtrú og þjóðháttum Norðurlandabúa á seinni öldum leitt í ljós ýmsar leifar af heiðinni trú. Af því leiðir, að sumar frásagnir um heiðnar venjur geta stuðst við lifandi þjóðtrú á ritunartíma sagnanna. Á Íslandi á þetta einkum við trúna á landvættir, dísir og álfa. Þrátt fyrir þetta get ég ekki tekið undir þá skoðun Sigurðar Nordals, að oftast sé auðvelt að þekkja úr hið heiðna efni í sögunum.

Eftir er að minnast á eitt atriði, sem hlýtur að vekja traust. Það er fordómaleysi Íslendinga á 13. öld. Ein af þverstæðum íslenskrar sögu er sú, að á þeirri öld, þegar kirkjuvaldið stóð á hátindi sínum, lögðu Íslendingar mesta alúð við að festa á bækur þá vitneskju, sem enn lifði í minningunni um heiðinn dóm. Þá voru Eddukvæði færð í letur og Snorri Sturluson skrifaði Eddu sína. Fordómaleysi Snorra verður best lýst með orðum hans sjálfs, þar sem hann setur fram kenningu sína um uppruna heiðinna trúarbragða:

„Það hugsuðu þeir og undruðust, hví það myndi gegna, er jörðin og dýrin og fuglarnir höfðu saman eðli í sumum hlutum og þó ólík að hætti. Það var eitt eðli, að jörðin var grafin í hám fjalltindum og spratt þar vatn upp og þurfti þar eigi lengra að grafa til vatns en í djúpum dölum; svo er og dýr og fuglar, að jafnlangt er til blóðs í höfði og fótum. Önnur náttúra er sú jarðar, að á hverju ári vex á jörðinni gras og blóm, og á sama ári fellur allt og fölnar; svo og dýr og fuglar, að vex hár og fjaðrar og fellur af á hverju ári. Það er en þriðja náttúra jarðar, þá er hún er opnuð og grafin, þá grær gras á þeirri moldu, er efst er á jörðinni. Björg og steina þýddu þeir móti tönnum og beinum kvikenda. Af þessu skildu þeir svo, að jörðin væri kvik og hefði líf með nökkurum hætti, og vissu þeir, að hún var furðulega gömul að aldar-tali og máttig í eðli; hún fæddi öll kvikindi og hún eignaðist allt það, er dó, fyrir þá sök gáfu þeir henni nafn og töldu ætt sína til hennar. Það sama spurðu þeir af gömlum frændum sínum, að síðan er talin voru mörg hundruð vetra, þá var en sama jörð og sól og himintungl, en gangur himintungla var ójafn, áttu sum lengra gang, en sum skemmra. Af þvílíkum hlutum grunaði þá, að nokkur myndi vera stjórnari himintunglanna, sá er stilla myndi gang þeirra að vilja sínum, og myndi sá vera ríkur mjög og máttigur, og þess væntu þeir, ef hann réði fyrir höfuðskepnunum, að hann myndi og fyrr verið hafa en himintunglin, og það sá þeir, ef hann ræður gangi himintungla, að hann myni ráða skini sólar og dögg loftsins og ávexti jarðarinnar, er því fylgir, og slíkt sama vindinum loftsins og þar með stormi sævarins. Þá vissu þeir eigi, hvar ríki hans var, en því trúðu þeir, að hann réð öllum hlutum á jörðu og í lofti himins og himintunglum, sævarins og veðranna. En til þess að heldur mætti frá segja eða í minni festa, þá gáfu þeir nöfn með sjálfum sér öllum hlutum. Og hefir þessi átrúnaður á marga lund breyst, svo sem þjóðirnar skiptust og tungurnar greindust. En alla hluti skildu þeir jarðligri skilningu, því að þeim var eigi gefin andlig spektin; svo skildu þeir, að allir hlutir væri smíðaðir af nökkuru efni.“[5]

Í Landnámu og Íslendinga sögum er getið um allmarga höfðingja sem reistu hof á bæjum sínum og voru blótmenn miklir. Þetta er ekki sagt þeim til ámælis, heldur miklu fremur til að sýna reisn þeirra. Flestir þekkja frásögn Landnámu um þá fóstbræður: Ingólf og Hjörleif. Og ekki leynir sér, að höfundurinn tekur Ingólf, blótmanninn, langt fram yfir Hjörleif, trúleysingjann. Í Íslendinga sögum er heiðinn siður því aðeins nefndur, að hann móti viðburðarásina að einhverju leyti. Með þessu sniði eru fimm af hinum svonefndu „klassisku“ Íslendinga sögum: Eyrbyggja, Gísla saga, Vatnsdæla, Víga-Glúms saga og Hrafnkels saga. En hvergi bregður fyrir ádeilu á heiðin goð nema í þessum orðum Hrafnkels Freysgoða: „Eg hygg það hégóma að trúa á goð“ og viðbót höfundarins „og það efndi hann síðan, að hann blótaði aldrei“. Hér má bæta við Egils sögu og Hallfreðar sögu, þar sem söguhetjurnar tjá í ljóði hug sinn til goðanna.

En hvergi kemur fordómaleysi Íslendinga betur í ljós en í hinum fornu Tryggðamálum. En þar er það talið jafn sjálfsagt og eðlilegt hlutskipti tryggðrofans að verða brottrækur, þar sem „kristnir menn kirkjur sækja“, og „heiðnir menn hof blóta“.

Því fer þó fjarri, að öll íslensk fornrit séu án kirkjulegra fordóma. Þeirra gætir mest í konunga sögum, sem skrifaðar voru til dýrðar hinum svonefndu „trúboðskóngum“: Ólafi Tryggvasyni og Ólafi helga. Þar sem slíkir fordómar hafa slæðst inn í Íslendinga sögur er gerð grein fyrir þeim jafnóðum.

Hér á eftir verður leitast við að taka upp allar frásagnir í fornsögunum — sem nokkru máli skipta — um heiðinn sið á Íslandi. Ekki verður lagt á þær neitt sagnfræðilegt mat. En þar sem hægt er að hafa hliðsjón af öðrum gögnum, verður reynt að leiða líkur að því, hvað sé af heiðnum rótum runnið. Þar sem engu slíku er til að dreifa, eru frásagnirnar birtar athugasemdalaust.

Eftir er ein heimild, sem oftast hefur verið of lítill gaumur gefinn. Hér er átt við málið sjálft. Sum algengustu orð, sem enn eru notuð í máli kirkjunnar, eru arfur úr heiðni. Með því að rekja feril þeirra og merkingu allt frá elstu tímum, verður komist næst þeim hugblæ, sem lá að baki þeirra fyrir trúarskiptin. Þessu efni hafa verið gerð best skil af þýska fræðimanninum Walter Baetke.[6] Hann lætur þess getið, að heimildir um heiðinn dóm séu með tvennu móti. Annars vegar eru frásagnir úr goðheimi, þar sem menn koma lítt við sögu. Hins vegar eru lýsingar á ytra helgihaldi. En allt helgihald miðar að því að nálgast goðin eða önnur máttarvöld. Og undirrót þeirrar viðleitni var hugur og tilfinning þeirra manna, sem á þau trúðu. Þetta innra trúarlíf einstaklinganna kallar Baetke „sál“ trúarbragðanna og telur það eitt máli skipta við rannsókn þeirra. Þennan innsta kjarna germanskrar trúar telur Baetke vænlegast að nálgast með hjálp málsins.

Baetke hefur sérstaklega rannsakað rætur orðanna: vé og heilagur. Hann hefur þaulkannað merkingu þeirra í öllum forngermönskum málum og komist að nokkuð öruggri niðurstöðu um það hugarfar, sem tengt er hvorri rót um sig.

Orðið vé merkir eitthvað guðdómlegt, er mennirnir sjá í fjarska handan hversdagsleikans og nálgast með lotningu eða ótta. Orðið vé gat jafnt átt við blótstað undir berum himni, hof eða líkneski goðanna. Náskyld merking var í sögninni að vígja, sem merkir að hefja eitthvað upp úr mannheimi í veldi goðanna.

Orðið heilagur er af sama stofni og heill og heilbrigði og merkir eitthvað, sem hlaðið er gæfu. Það virðist því upphaflega vera miðað við jarðlífið. En menn leituðu oft heilla í véum goðanna, svo að þessi hugtök umluktu hvort annað. Samt var blæmunur á sögnunum: vígja og helga. Allt hið vígða var eignað goðunum, en menn helguðu sjálfum sér land.

Fleiri orð úr heiðnum dómi hafa haldist í máli kirkjunnar, og verða sum tekin til athugunar síðar, þegar tilefni gefst.

Um það leyti, sem Ísland byggðist, var kristnin sem óðast að breiðast út um norðanverða Evrópu. Englendingar og Þjóðverjar höfðu þá hafnað heiðnum átrúnaði og tekið kristni, og í keltneskum löndum var hún orðin rótgróin fyrir löngu. En Norðurlönd voru þá enn alheiðin. Þó var kristniboð hafið í Danmörku og Svíþjóð, en útbreiðsla kristninnar var samt lítil í þeim löndum. En um sömu mundir kynntust Norðurlandabúar kristinni trú á allt annan hátt. Um 800 hefjast hinar miklu víkingaferðir þeirra til Bretlandseyja og Frakklands. Og þótt skipti víkinganna við íbúa þessara landa væru sjaldnast friðsamleg, gat ekki hjá því farið, að þeir fengju einhverja vitneskju um kristna trú. Einkum átti þetta sér stað um þá víkinga, sem dvöldust langdvölum í kristnum löndum.

Þegar fyrstu norrænu landnámsmennirnir komu til Íslands, voru þar fyrir írskir munkar, sem Norðmenn kölluðu papa. En þeir vildu ekki búa innan um heiðna menn og hurfu von bráðar brott, er landið tók að byggjast Norðmönnum. Ekki er þess getið, að landnámsmenn hafi átt nein skipti við papa, og því síður verður séð, að þessi elsta kristni á Íslandi hafi haft nokkur áhrif á trú hinna nýju íbúa landsins. En með landnámsmönnum bárust ýmsir straumar til Íslands. Flestir þessara manna komu beint frá Noregi og voru alheiðnir. Sumir héldu meira að segja svo mikilli tryggð við forna helgidóma sína, að þeir fluttu með sér til Íslands allt, sem þeir gátu, úr hofum sínum. Þeir létu sér ekki nægja að taka með sér alla viði hofsins, heldur fluttu þeir líka hofsmoldina. Sama tryggðin við hof feðranna kemur fram hjá Lofti Ormssyni í Gaulverjabæ, en hann fór utan þriðja hvert sumar til þess að blóta í því.[7] En landnámsmennirnir komu ekki allir beint frá Noregi. Allmikill hópur þeirra kom frá Bretlandseyjum. Þeir höfðu margir legið þar árum saman í víkingu, og sumir voru jafnvel bornir og barnfæddir fyrir vestan haf, þótt þeir væru af norrænu bergi brotnir. Aðrir höfðu blandast Keltum og voru að einhverju leyti af írsku kyni. Flestir munu þeir einnig hafa haft keltneska þræla með sér. Margir þessara manna höfðu því allnáin kynni af kristinni trú, og sumir voru kristnir sjálfir. En kristni landnámsmannanna varð ekki langlíf í landinu, og er sagt frá afdrifum hennar í niðurlagi Landnámu: „Svo segja vitrir menn, að nokkurir landnámsmenn hafi skírðir verið, þeir er byggt hafa Ísland, flestir þeir, er komu vestan um haf. Er til þess nefndur Helgi magri og Örlygur enn gamli, Helgi bjóla, Jörundur enn kristni, Auður djúpúðga, Ketill enn fíflski og enn fleiri menn, er komu vestan um haf, og héldu þeir sumir vel kristni til dauðadags. En það gekk óvíða í ættir, því að synir þeirra sumra reistu hof og blótuðu, en land var alheiðið nær hundraði vetra.[8]

Þegar þess er gætt, hve skamma stund Ísland var heiðið, þarf enginn að furða sig á því, þótt heiðnin hafi ekki náð að festa eins djúpar rætur þar og annars staðar á Norðurlöndum. Þá má einnig ætla, að kynni Íslendinga af kristinni trú hafi heldur orðið til að veikja heiðna trú landsmanna. Sérstaklega er hætt við því vegna þess, að heiðnin var svo umburðarlynd, að hún var lítt búin til varnar gegn hinum nýja sið. Þetta umburðarlyndi heiðinna manna gekk jafnvel svo langt, að þeir létu það óátalið, þótt sami maðurinn tryði bæði á Krist og Þór. Bein áhrif frá kristnum landnámsmönnum á trú almennings virðast þó ekki hafa verið mikil.

En kristnu áhrifin voru ekki ein um að veikja vald heiðninnar á Íslandi. Ísland byggðist á óvenju miklum umbrota- og byltingatímum. En á slíkum tímum kemst oft mikið los á trúarbrögðin. Fjöldi þeirra manna, er byggðu Ísland, hafði dvalist langdvölum í víkingu fjarri ættlandi sínu, og það var því óhugsandi annað en þeir fjarlægðust guðsdýrkun átthaganna. Þessir víkingar voru harla ólíkir þeim landnámsmönnum í hugsunarhætti, sem fluttu hofsmoldina með sér til Íslands og fóru utan til að blóta í hofum feðra sinna. Það þarf ekki annað en minna á Hávamál til að sjá, hve sá, er víða ratar, er fljótur að gleyma skoðunum forfeðranna. Enn fremur hlutu sjálf bústaðaskipti landnámsmanna að hafa allmikið los í för með sér. Ýmsar venjur, sem tengdar voru við ákveðna staði, hlutu annaðhvort að breytast eða líða undir lok með öllu, þegar stórir hópar fluttust brott úr átthögum sínum í nýtt umhverfi, þar sem þeir áttu við allt önnur skilyrði að búa. Tökum til dæmis alla þá siði, sem bundnir eru við akra. Á Íslandi varð kornyrkja aldrei mjög almenn og hvarf smám saman, og þá hlutu einnig venjur þær, sem henni fylgdu, að hverfa um leið, enda þótt þær hefðu náð að festa rætur á Íslandi.

Þrátt fyrir allt umrót aldarinnar var samt mestur hluti landnámsmannanna alheiðinn, og um marga þeirra er það tekið fram, að þeir voru blótmenn miklir. En það voru líka til landnámsmenn, sem ekki voru kristnir, en vildu samt ekki trúa á goðin. Frægastur er Hjörleifur Hróðmarsson, fóstbróðir Ingólfs Arnarsonar. Alkunn eru ummæli Ingólfs, er hann sá fóstbróður sinn dauðan: „Lítið lagðist hér fyrir góðan dreng, er þrælar skyldu að bana verða, og sé eg svo hverjum verða, ef eigi vill blóta.“[9] Um annan landnámsmann, Ásgeir kneif, segir, að hann hafnaði sjálfráði blótum.[10] Loks eru tveir landnámsmenn nefndir með viðurnefninu goðlaus, og var annar þeirra sonur manns, sem einnig var nefndur goðlaus. „Þeir feðgar vildu eigi blóta og trúðu á mátt sinn.“[11] Oftast hefur verið litið á þessa goðlausu menn sem fullkomna trúleysingja. En því hefur einnig verið haldið fram, að trúin á mátt sinn og megin sé trúarbrögð út af fyrir sig engu síður en goðatrúin. Þeir, sem þannig trúa, tigna reyndar ekki æðri máttarverur, en þeir trúa á hulin öfl, sem búa í þeim sjálfum.[12] Það er þessi trú, sem er undirstaða allra galdra. Hér skal ekki dæmt um það, hvort þessi skilningur er réttur, en það er víst, að allir hinir goðlausu menn höfðu snúið baki við ásatrúnni. Í fljótu bragði sýnist það ekki bera vitni um mikið brotthvarf frá trúnni, þótt vitað sé um fáeina menn, sem ekki vildu blóta. Að minnsta kosti er það ekki mikið samanborið við alla þá, sem á okkar dögum standa utan við kirkjuna. En útkoman verður önnur, ef landnámsöldin er borin saman við sum önnur tímabil Íslendinga sögunnar. Á 12. öld er það eins dæmi, er Þorgils Oddason bar Böðvari Ásbjarnarsyni það á brýn, að hann væri trúlaus, en þá hafði kirkjan samt ekki náð líkt því eins sterkum tökum á þjóðinni og síðar varð. Hins vegar mun vera leitun á manni, sem hefði afneitað guðstrúnni á blómaöldum kaþólska kirkjuvaldsins eða lúterska rétttrúnaðarins. Það er því ekki hægt að ganga alveg fram hjá goðlausu mönnunum á landnámsöld. En auðvitað er ekki hægt að draga miklar ályktanir af svona fáum dæmum. Það var líka víðar en hér á landi, að menn trúðu á mátt sinn og megin. Að minnsta kosti átti það sér líka stað í Noregi. Því síður er hægt að taka það til vitnis um vantrú Íslendinga, að heiðnin hefur skilið hér eftir minni minjar í þjóðtrú og örnefnum en annars staðar á Norðurlöndum. Það getur alveg eins stafað af því, hve skamma hríð Ísland var heiðið.

En það er annað, sem bendir til þess, að Íslendingar hafi aldrei orðið eins sterkir í ásatrúnni og frændur þeirra austan við hafið. Hvergi á Norðurlöndum var kristniboðinu veitt jafn lítil mótstaða og hér á landi. Þetta er venjulega skýrt með áhrifavaldi Ólafs konungs Tryggvasonar. En sama sumarið og kristnin vann úrslitasigur á Íslandi, féll Ólafur konungur í Svoldarorustu. Næstu fimmtán ár varð hlé á kristniboðinu í Noregi, og þar féll þjóðin að miklu leyti aftur til heiðni. En ekki verður séð, að neitt slíkt afturhvarf hafi átt sér stað á Íslandi. Hér sýnist þó hafa verið opin leið til að snúa aftur, ef meiri hluti þjóðarinnar hefði enn verið heiðinn í hjarta sínu og haft hug á að varðveita forna trú sína. En þessi leið var ekki farin. Skýringin getur varla verið önnur en sú, að heiðnin hafi átt tiltölulega lítil ítök í Íslendingum móts við það, sem hún átti í Norðmönnum. Um áhrifavald kirkjunnar á Íslandi í byrjun 11. aldar getur ekki verið að ræða. Það hefur síst verið meira á Íslandi en í Noregi. Lengi fram eftir öldum náði kirkjan ekki slíku valdi á Íslandi sem í öðrum löndum Evrópu. Þetta stafar auðvitað að einhverju leyti af því, að Ísland var svo fjarri öllum miðstöðvum kirkjuvaldsins. En einnig verður að hafa það hugfast, að þjóðfélagið íslenska var byggt upp af víkingum, sem voru byltingagjarnir og þoldu illa allar fastar skorður. Í slíku þjóðfélagi eiga trúarbrögðin alltaf erfitt með að festa djúpar rætur, hvort sem þau eru heiðin eða kristin. Þessi áhrif frá upphafi Íslands byggðar hafa sett mark sitt á þjóðlífið alla tíð. Þótt kristnilíf hafi stundum staðið hér með miklum blóma, hafa Íslendingar samt aldrei orðið eins trúhneigðir og frændur þeirra í Noregi. Og ef trúarlíf þessara tveggja þjóða er borið saman, kemur í ljós, að hlutfallið er eitthvað svipað enn í dag og var fyrir þúsund árum.

TILVITNANIR

1 Talið er, að norræna orðið heiðinn sé myndað eftir grísku eða latnesku orði. Lengst af hefur verið talið, að það væri þýðing latneska orðsins paganus = sveitamaður. En nú þykir líklegra, að það sé eftirlíking gríska orðsins eþnos = þjóð. En kristnir menn notuðu þessi orð bæði til þess að einkenna heiðna menn. Ef síðari skýringin er rétt, hafa Germanar misskilið orðið vegna hljóðlíkingarinnar og haldið, að það væri dregið af heiði (Falk og Torp: Etymologisk Ordbog).

2 Þetta sést meðal annars á nöfnum þriðjudagsins og miðvikudagsins, sem á norrænu hétu Týsdagur og Óðinsdagur, en á latínu dies Martis og dies Mercurii.

3 Sjá Oscar Almgren: Hällristningar och kultbruk, 1927.

4 Íslenzk menning, 1942, bls. 156.

5 Snorra-Edda, Prologus I. Allar tilvitnanir í Snorra-Eddu eru miðaðar við útgáfu Finns Jónssonar, 1926.

6 Das Heilige im Germanischen, 1942.

7 Ísl. fornrit I, bls. 368.

8 Ísl. fornrit I, bls. 396. Hundrað merkir hér 120.

9 Ísl. fornrit I, bls. 44.

10 Ísl. fornrit I, bls. 341.

11 Ísl. fornrit I, bls. 48.

12 Smbr. Van Hamel: Odin Hanging on the Tree. Acta VII, bls. 265.

GOÐ

Ásatrú var stöðugum breytingum háð eins og flest önnur trúarbrögð. En þessar breytingar voru enn þá stórstígari sökum þess, að hún átti engan trúarhöfund, engin helgirit og engar fastar kennisetningar. Ýmsir þeirra guða, sem nefndir eru í Eddunum, voru teknir að missa máttinn um það leyti, sem Ísland byggðist, þótt dýrkun sumra annarra stæði þá enn með fullum blóma. Meðal hinna fyrrnefndu eru Týr og Ullur. Gengi þessara guða virðist hafa verið mest fyrir víkingaöld, og má sjá þess merki í fornum örnefnum á Norðurlöndum og sums staðar í Eddu-kvæðum. Á landnámsöld Íslands voru Þór, Óðinn og Freyr höfuðguðir Norðurlandabúa. Þá virðist Njörður líka hafa verið allmikið tignaður, þótt dýrkun hans hafi ef til vill verið farin að þverra. Það eru aðeins þessir fjórir guðir, sem heimildir eru um, að hafi verið tignaðir á Íslandi.

Venjulega er aðeins talað um eitt goð í einu, þar sem rætt er um guðsdýrkun Íslendinga, og er svo að sjá sem menn hafi oft tekið ástfóstri við einhvern einstakan guð. En stundum voru samt margir guðir ákallaðir í einu. Það er allra greinilegast í eiðstaf Íslendinga. En hver maður, sem vann lögeið að baugi, átti að hafa yfir þennan formála: „Hjálpi mér svo Freyr og Njörður og inn almáttki áss.“[1]

Um inn almáttka ás er hvergi getið annars staðar í óháðum heimildum. Að vísu er nefndur hjá Tacitusi „guð allsvaldandi“ (regnator omnium deus).[2] Þessi staður hefur orðið fræðimönnum álíka umhugsunarefni og inn almáttki ás hér á landi. En varla getur verið um nokkur tengsl að ræða. Þórs og Óðins hefur beggja verið saknað úr eiðstafnum. Og þess vegna hefur oftast verið talið, að annar hvor þeirra hljóti að vera inn almáttki ás. Einnig hafa verið til nefndir: Ullur og Týr.

Loks hefur komið fram sú kenning, að í þessari frásögn birtist endurskin af hugmyndum kristinna manna um heilaga þrenningu og þessi klausa hafi aldrei staðið í heiðnum lögum.[3] Sérstaklega hefur orðið „almáttki“ þótt tortryggilegt. En þótt það kunni upphaflega að vera þýðing á latneska orðinu „omnipotent“, er ekkert því til fyrirstöðu, að heiðnir menn hafi tekið það upp um einhvern sinna eigin guða og lagt í það aðra merkingu en kristnir menn. Orðið „almáttigr“ gat auðveldlega þýtt: „mjög sterkur“. En varla hefðu kristnir menn að tilefnislausu eignað heiðnum mönnum trú á almáttugan guð við hliðina á heiðnum goðum. En hvað sem um þetta má segja, eru næg óháð vitni um, að heiðnir menn unnu eið að baugi. Og þá var líklegast, að goðin væru ákölluð um leið. Í Atla kviðu (31. v.) er getið um eið, sem unninn var að „hringi Ullar“. Með því er ekki sagt, að Ullur hafi verið einn hinna þriggja guða, sem Íslendingar ákölluðu við eiðtökur.

Eins og áður segir, eru engar heimildir um dýrkun hans á Íslandi. Líklegra er að Íslendingar hafi tekið upp í eiðstafinn nöfn þeirra goða, sem þeir tignuðu mest. Að öllu þessu athuguðu verður að telja líklegast, að frásögn Landnámu um „lögeið að baugi“ sé byggð á fornu minni. Þá liggur næst að athuga, hver guðanna sé líklegastur til að vera nefndur „inn almáttki ás“. Ef orðið „almáttigr“ þýðir „mjög sterkur“ bendir það eindregið á Þór.

Í sömu átt benda ein ummæli í Bjarkamálum, sem Saxo þýddi á latínu. Þar eru nefndir eiðar, sem unnir voru við Júpíter og önnur máttugustu goð. (Jovem superosque potentes).[4] Júpíter er án efa Þór, enda jafnar Saxo þeim afdráttarlaust saman.[5]

Orðið ás kemur fyrir sem eiginnafn á nokkrum stöðum, og á einum þeirra er bersýnilega átt við Þór. Það er í vísu einni í Landnámu, en þar er maður, sem Þormóður hét, nefndur Ásmóður.[6] Aðrir staðir eru miklu vafasamari. Í Glúmu (25. kap.) segir frá eiðum Víga-Glúms, og er hann látinn komast svo að orði: „Eg vinn hofseið að baugi og segi eg það Æsi o.s.frv.“ Loks kemur orðið landás fyrir í níðvísu, sem Egill Skalla-Grímsson orti um Eirík konung blóðöx:

Svá skyldi goð gjalda,

gram reki bönd af löndum,

reið sé rögn ok Óðinn,

rán míns féar hánum.

Folkmýgi lát flýja,

Freyr ok Njörðr, af jörðum,

leiðisk lofða stríði

landáss, þanns vé grandar.[7]

Hér getur landás varla merkt Óðin, því að hann er ákallaður á öðrum stað í vísunni. Hins vegar er Þór ekki nefndur, svo að ekkert er því til fyrirstöðu, að átt sé við hann. En landás getur líka merkt landvætti (smbr. Snæfellsás). Sama merking virðist vera í orðinu landálfur, sem kemur fyrir í annarri níðvísu Egils um Eirík konung. En ekki verður úr því skorið, hvort hér er átt við landvætti eða einhvern guðanna. En varla getur verið um aðra guði að ræða en Þór, fyrst Óðinn er nefndur á öðrum stað í vísunni. Í Eddunum er orðið ás líka einna mest notað um Þór, þótt guðirnir séu allir kallaðir æsir. Til dæmis er sagt, að Þór sé í ásmóði eða honum vaxi ásmegin, þegar mikið gengur á fyrir honum. Hér má bæta við sænska orðinu åska (ásekja) um þrumuveður.

Vitnisburður fornritanna um dýrkun Þórs og Óðins á Íslandi bendir einnig í þá átt, að Íslendingar muni fremur hafa ákallað Þór en Óðin í eiðstafnum. Í Landnámu og Íslendinga sögum er mjög lítið minnst á dýrkun Óðins, en hins vegar er oft getið um dýrkun Þórs og Freys. Í sömu átt benda mannanöfn og örnefni.[8] Mannanöfn eru fjölmörg samsett með nafni Þórs, örfá með nafni Freys, en engin með öðrum goðanöfnum. Í Landnámu er gott sýnishorn íslenskra mannanafna að fornu. Þar eru um 40 nöfn samsett með Þórs nafni, og eru þau borin af nálægt þúsund mönnum. En aðeins þrjú eru af Freys nafni, og það eru alls fjórir menn, sem bera þau. Það er engum vafa undirorpið, að mannanöfn, sem dregin eru af goðanöfnum, eiga upphaflega rætur sínar að rekja til dýrkunar goðanna. Þeir, sem gefið var slíkt nafn, voru um leið helgaðir guði þeim, er þeir voru kenndir við. Þessum sið er greinilegast lýst í Eyrbyggju. Um Þórólf Mostrarskegg segir, að hann hét upphaflega Hrólfur, en Þórólfur var hann kallaður, af því að hann var mikill vinur Þórs (3. kap.). Síðar í sögunni er þess getið, að Þórólfur átti son, er Steinn hét. Þennan svein gaf Þórólfur Þór, vini sínum, og kallaði Þorstein (7. kap.). Loks segir frá því, að Þorsteinn á son, Grím að nafni. Þann svein gaf Þorsteinn Þór og kvað hann verða skyldu hofgoða og kallar Þorgrím (11. kap.). Fleiri menn í þessari ætt hétu nöfnum, sem dregin voru af Þórs nafni. En oft er erfitt að segja um menn, er bera slík nöfn, hvort þeir voru helgaðir goðunum eða nefndir gömlum ættarnöfnum. Siðarins er einnig getið í Hauksbók: „Það er fróðra manna sögn, að það væri siður í fyrndinni að draga af nöfnum guðanna nöfn sona sinna, svo sem af Þórs nafni Þórólf eða Þorstein eða Þorgrím, eða sá er Oddur hét fyrst, skyldi heita af hans nafni Þóroddur, sem Þormóður kvað um Snorra goða og Odd son hans, er hann kallaði Þórodd, eða Þorbergur, Þórálfur, Þorleifur, Þorgeir. Enn eru fleiri nöfn dregin af þeim guðum og ásum, þó að af Þór sé flest. Menn höfðu þá og mjög tvö nöfn. Þótti það líklegt til langlífis og heilla, þótt nokkrir fyrirmælti þeim við guðinn, þá myndi þá ekki skaða, ef þeir ætti annað nafn.[9] Engu minni helgun var fólgin í því að kenna sig við goðin í heild. Þannig eru samsetningarnar með Goð-, Ás- og Ragn- til orðnar. Til dæmis segir um Raum nokkurn, fornkonung í Noregi, að hann gaf goðunum Brand son sinn, og var hann kallaður Guðbrandur.[10]

Auðvitað fer fjarri því, að trúarlegur áhugi hafi alltaf verið samfara þvílíkum nafngiftum. Þegar eitthvert nafn var orðið algengt, lifði það auðvitað áfram í ættunum og breiddist út af sjálfu sér. En hinn mikli fjöldi mannanafna, sem dregin eru af Þórs nafni, ber samt glöggt vitni um miklu meiri vinsældir hans en nokkurs annars goðs.

Svipaða sögu hafa örnefnin að segja, þótt þau séu miklu færri en mannanöfnin. Af nafni Njarðar eru örnefnin: Njarðvíkur á Reykjanesi og Njarðvík á Austfjörðum. Þrjú örnefni eru af Freys nafni: Freysnes í Öræfum og Freyshólar og Freysnes við Lagarfljót, og við Baldur eru kenndir tveir bæir, sem báðir bera nafnið Baldursheimur. En yfir tuttugu örnefni eru dregin af nafni Þórs, þótt þau nöfn séu ekki talin með, sem mynduð eru eftir öðrum örnefnum:

Þórsá í Helgafellssveit ... (Sn.)

Þórsá á Vatnsnesi ... (V. Hv.)

Þórseyri í Kelduneshreppi ... (N. Þ.)

Þórshamar í Breiðuvík ... (Sn.)

Þórshnúa í Eyrarsveit ... (Sn.)

Þórshólar í Helgafellssveit ... (Sn.)

Þórshöfn í Fáskrúðsfirði ... (S. M.)

Þórshöfn í Mýrdal ... (V. Sk.)

Þórshöfn á Stafnesi ... (Gullbr.)

Þórshöfn ytri og innri í Vopnafirði ... (N. M.)

Þórshöfn í Þistilsfirði ... (N.Þ.)

Þórsmörk hjá Eyjafjallajökli ... (Rang.)

Þórsnes í Fáskrúðsfirði ... (S.M.)

Þórsnes í Glæsibæjarhreppi ... (Ef.)

Þórsnes í Helgafellssveit ... (Sn.)

Þórsnes í Viðey ... (Kjós.)

Þórsnes á Völlum ... (S.M.)

Þórs steinn í Helgafellssveit ... (Sn.)

Þórsvatn í Tungu ... (N.M.)

Þórfell í Fljótsdal ... (S.M.)

Þórfell á Jökuldal ... (N.M.)

Þórhóll í Norðfirði

Þórvík í Þistilsfirði ... (N.Þ.)

Sú fræðsla er í sjálfu sér ekki mikil, sem mannanöfn og örnefni geta veitt um forna goðadýrkun á Íslandi. En þau geta verið til styrktar rituðum heimildum. Við getum verið vissari um það, að heimildirnar segi rétt frá því, að dýrkun Þórs og Freys hafi verið kjarninn í guðsdýrkun Íslendinga, af því að við höfum nöfnin til samanburðar. Nöfnin og sagnaritin eru líka sammála um það, að Þór hafi verið meira tignaður en Freyr.

Forysta Þórs sést einna greinilegast á því, að hann er oftast látinn vera málsvari heiðninnar, þar sem barátta á sér stað milli kristni og heiðni. Hallfreður vandræðaskáld teflir Óðni að vísu fram gegn Kristi í kvæðum sínum, en vafasamt er, hvort Þór hefur ekki verið eins þungur á metunum og Óðinn hjá Hallfreði, þegar til sjálfrar guðsdýrkunarinnar kom, þótt hann vegsami Óðin meira í skáldskapnum. Að minnsta kosti segir Hallfreðar saga (6. kap.) frá því, að eftir að Hallfreður tók kristni, hafi hann verið sakaður um að bera líkneski Þórs í pungi sínum og blóta það á laun. Þór er einnig nefndur meðal annarra goða í lausavísu eftir Hallfreð, þar sem skáldið hafnar heiðnum átrúnaði. En oftast er það Þór einn, sem sendur er á hólm gegn Kristi. Steinunn, móðir Skáld-Refs, boðaði Þangbrandi heiðni. „Hefir þú heyrt það,“ sagði hún, „er Þór bauð Kristi á hólm og treystist hann eigi að berjast við Þór.“[11] Þessum aflsmun Krists og Þórs lýsir Steinunn ágætlega í tveim vísum, sem hún orti um skipbrot, er Þangbrandur hafði beðið. Þessar vísur eru varðveittar í Njálu og Kristni sögu, og er efni þeirra á þá leið, að Þór hafi brotið skipið, en Kristur ekki getað hlíft því. Kjartan Ólafsson sagði við Ólaf Tryggvason: „Og það ætla eg mér, að taka því aðeins víð trú í Noregi, að eg meti lítils Þór inn næsta vetur, er eg kem til Íslands.“ [12] „Helgi (magri) var blandinn mjög í trú, hann trúði á Krist, en hét á Þór til sjófara og harðræða. Þá er Helgi sá Ísland, gekk hann til frétta við Þór, hvar land skyldi taka, en fréttin vísaði honum norður um landið. Þá spurði Hrólfur, son hans, hvort Helgi mundi halda í Dumbshaf, ef Þór vísaði honum þangað.“[13]) Eiríks saga rauða (8. kap.) segir frá því, að Þorfinni karlsefni og félögum hans varð vistafátt í Vínlandi, og hétu þeir á guð til matar sér, og kom fyrir ekki. En einn þeirra félaga, Þórhallur veiðimaður, snéri sér til Þórs, og rak þá hval á fjörur þeirra, en allir þeir, sem átu hvalinn, urðu veikir af. Þá gengur Þórhallur að og mælti: „Drjúgari varð inn rauðskeggjaði nú en Kristur yðvarr. Hefi eg þetta nú fyrir skáldskap minn, er eg orti um Þór, fulltrúann. Sjaldan hefir hann mér brugðist.“ Með þessum sögnum um Krist og Þór er eðlilegast að taka frásögn Landnámu um Örlyg gamla, þó að þar sé kristinn dýrlingur, en ekki Kristur sjálfur, settur á bekk með Þór. Örlygur og Kollur, fóstbróðir hans, lentu í hafvillu á leiðinni til Íslands. Örlygur hét á Patrek[14] biskup og náði fljótt landi, en Kollur hét á Þór og braut skip sitt.[15]

Dýrkun Þórs er greinilega lýst í Eyrbyggju, þar sem sagt er frá Þórólfi Mostrarskeggi, landnámsmanni á Snæfellsnesi, en hann var mikill vinur Þórs, eins og getið var um hér að framan. Þórólfur var höfðingi mikill í Noregi og varðveitti Þórshof á eynni Mostur. Hann óvingaðist við Harald hárfagra og varð að flýja land: „Þórólfur Mostrarskegg fékk að blóti miklu og gekk til fréttar við Þór, ástvin sinn, hvort hann skyldi sættast við konung eða fara af landi brott og leita sér annarra forlaga, en fréttin vísaði Þórólfi til Íslands. Og eftir það fékk hann sér mikið hafskip og bjó það til Íslandsferðar og hafði með sér skuldalið sitt og búferli. Margir vinir hans réðust til ferðar með honum. Hann tók ofan hofið og hafði með sér flesta viðu, þá er þar höfðu í verið, og svo moldina undan stallanum, þar er Þór hafði á setið. Síðan sigldi Þórólfur í haf, og byrjaði honum vel, og fann landið og sigldi fyrir sunnan vestur um Reykjanes; þá féll byrinn, og sáu þeir, að skar í landið inn fjörðu stóra. Þórólfur kastaði þá fyrir borð öndvegissúlum sínum, þeim er staðið höfðu í hofinu; þar var Þór skorinn á annarri. Hann mælti svo fyrir, að hann skyldi þar byggja á Íslandi, sem Þór léti þær á land koma. En þegar þær hóf frá skipinu, sveif þeim til ins vestra fjarðarins, og þótti þeim fara eigi vonum seinna. Eftir það kom hafgola. Sigldu þeir þá vestur fyrir Snæfellsnes og inn á fjörðinn. Þeir sjá, að fjörðurinn er ákaflega breiður og langur, og mjög stórfjöllótt hvorumtveggja megin. Þórólfur gaf nafn firðinum og kallaði Breiðafjörð. Hann tók land fyrir sunnan fjörðinn, nær miðjum, og lagði skipið á vog þann, er þeir kölluðu Hofsvog síðan. Eftir það könnuðu þeir landið og fundu á nesi framanverðu, er var fyrir norðan voginn, að Þór var á land kominn með súlurnar. Það var síðan kallað Þórsnes. Eftir það fór Þórólfur eldi um landnám sitt, utan frá Stafá og inn til þeirrar ár, er hann kallaði Þórsá, og byggði þar skipverjum sínum. Hann setti bæ mikinn við Hofsvog, er hann kallaði á Hofsstöðum. Þar lét hann reisa hof, og var það mikið hús ... Þar sem Þór hafði á land komið á tanganum nessins, lét hann hafa dóma alla og setti þar héraðsþing. Þar var og svo mikill helgistaður, að hann vildi með engu móti láta saurga völlinn, hvorki í heiftarblóði, og eigi skyldi þar álfrek ganga, og var haft til þess sker eitt, er Dritsker var kallað.“[16] Síðar var þingið flutt inn í nesið, er völlurinn var saurgaður í heiftarblóði. „Þar sér enn dómhring þann, er menn voru dæmdir í til blóts. Í þeim hring stendur Þórs steinn, er þeir menn voru brotnir um, er til blóta voru hafðir, og sér enn blóðslitinn á steininum.“[17]

Þessar frásagnir um Þórólf eru líka í Landnámu, en þar eru þær ekki nærri eins ýtarlegar. En Landnáma hefur það aftur fram yfir, að hún segir frá guðsdýrkun Hallsteins, sonar Þórólfs: „Hallsteinn, son Þórólfs Mostrarskeggs, nam Þorskafjörð og bjó á Hallsteinsnesi. Hann blótaði þar til þess, að Þór sendi honum öndvegissúlur, og gaf þar til son sinn. Eftir það kom tré á land hans, það er var 63 álna og tveggja faðma digurt. Það var haft til öndvegissúlna, og eru þar af görvar öndvegissúlur nær á hverjum bæ um þverfjörðuna.“[18] Um Þórsdýrkun Hallsteins er enn fremur getið í Gull-Þóris sögu (7. kap.): „Hallsteinn og þeir Reyknesingar höfðu reist Þórshof vestur þar, síðan tréð ið mikla hafði rekið á land hans, eftir sem blótaði.“

Aðrar frásagnir um dýrkun Þórs á Íslandi eru miklu stuttorðari. Kráku-Hreiðar kvaðst eigi kasta öndvegissúlum fyrir borð og sagðist heldur mundu heita á Þór, að hann vísaði honum til landa, og kvaðst mundu berjast til landa, ef áður væri numið. Eiríkur í Goðdölum latti hann ófriðar og kvað það óhent, að menn deildi, meðan svo mannfátt var í landi, kvaðst heldur vilja gefa honum tunguna alla niður frá Skálamýri, kvað þangað Þór hafa vísað honum og þar stafn á horft, þá er hann sigldi upp á Borgarsand.[19] Ásbjörn Reyrketilsson helgaði landnám sitt Þór og kallaði Þórsmörk.[20] Gunnlaugur ormstunga glímdi við Þórð nokkurn norður á Sléttu, en nóttina áður en þeir glímdu, hét Þórður á Þór til sigurs sér. Þórði tókst þó ekki að bera sigur af Gunnlaugi, en svo miklu fékk hann áorkað, að fótur Gunnlaugs stökk úr liði og þrútnaði upp. Í Kjalnesinga sögu (2. kap.) er löng lýsing á hofi, sem Þorgrímur goði lét reisa á Kjalarnesi, og segir þar, að Þór hafi verið mest tignaður í hofinu og líkneski hans staðið þar í miðju. Öll þessi dæmi sýna, að minningin um dýrkun Þórs hefur verið ljóslifandi um það leyti, sem sögurnar voru ritaðar, þótt hver einstök frásögn verði ekki tekin bókstaflega. Sumar sagnirnar eru meira að segja mjög tortryggilegar. Höfundur Gunnlaugs sögu segir frá viðureign Gunnlaugs og Þórðar á Sléttu til þess að sýna lesandanum, að það var aðeins vegna óhapps, sem Gunnlaugur kom of seint til brúðkaupsins á Borg, og honum hefur þótt áhrifameira að kenna Þór um það. Lýsingin á hofi Þorgríms goða í Kjalnesinga sögu virðist líka að mestu leyti vera tilbúningur, sömuleiðis tilsvar Kjartans Ólafssonar í Laxdælu og sögnin um Þórhall veiðimann.

Þær heimildir, sem langmest er hægt að byggja á um þetta efni, eru Eyrbyggja og ýmsar athugasemdir í Landnámu. Lýsing Eyrbyggju á guðsdýrkun Þórólfs er miklu fyllri en hún þyrfti að vera söguefnisins vegna, og athugasemdirnar í Landnámu eru aðeins til fróðleiks. Frásagnir þessara tveggja rita um Þór eru vafalaust skrifaðar eftir munnmælum, en ekki búnar til af höfundunum. En hér skiptir mestu máli, hvort munnmælin eiga rætur í heiðni.

Enn er eftir að minnast á tvær frásagnir um dýrkun Þórs, sem bera keim af skoðunum kristinna manna. Fyrst skal nefnd sögn Fóstbræðra sögu (23. kap.) um Grímu í Eiríksfirði (á Grænlandi), sem hélt Þormóð Kolbrúnarskáld á laun. Hún lét hann sitja á stóli, en á brúðum stólsins var skorin mynd af Þór, og var það mikið líkneski. Þórdís og Böðvar komu til Grímu að leita Þormóðs. Þau sáu Þór með hamri sínum skorinn á stólbrúðunum, en þau sáu ekki Þormóð. Fara þau af stofunni og ganga til dyranna. Þá mælti Þórdís: „Eftir er enn nokkuð fyrnsku Grímu, er Þórs líkneski er skorið á stólsbrúðum hennar.“ Gríma svarar: „Eg kem sjaldan til kirkju að heyra kenningar lærðra manna, því að eg á langt að fara, en fámennt heima. Nú kemur mér þá heldur í hug, er eg sé líkneski Þórs af tré gert, það er eg má brjóta og brenna, þegar eg vil, hversu miklu sá er meiri, er skapað hefir himin og jörð og alla hluti sýnilega og ósýnilega og öllum hlutum gefur líf og engi maður má yfir stíga.“

Í Flóamanna sögu (20.-21. kap.) er getið um viðureign Þórs og Þorgils örrabeinsstjúps. Þegar Þorgils hafði tekið kristni, fannst Þór hann hafa svikið sig og gerði honum ýmsar skráveifur. Einna merkilegastar eru kröfur Þórs til eigna sinna, sem hann birti Þorgilsi hvað eftir annað í draumi. Skömmu eftir að Þorgils tók kristni, dreymdi hann eina nótt, að Þór kom að honum með illu yfirbragði og kvað hann hafa brugðist sér — „Hefir þú illa úr haft við mig,“ segir hann, „valið mér það, er þú áttir verst til, en kastað silfri því í fúla tjörn, er eg átti, og skal eg þér í móti koma.“ Síðan ásækir Þór Þorgils um langt skeið, og ber fundum þeirra síðast saman, er Þorgils er í sjóhrakningum á leið til Grænlands. Þá talaði Þór við Þorgils í svefni og lauk máli sínu með þessum orðum: „Þótt þú gerir mér aldrei gott, þá gjalt þú mér þó góss mitt.“ Þorgils veit nú, að þetta er uxi, sem hann hafði gefið Þór fyrir löngu. Hann lét kasta uxanum útbyrðis og kvað eigi kynlegt, þótt illa færi, er fé Þórs var innan borðs. Þessar tvær sagnir benda til vitneskju sagnaritaranna um, að heiðnir menn eignuðu guðum stundum hluta af fé sínu og höfðu myndir þeirra í heimahúsum.

Vitnisburður dróttkvæða um Þór er að ýmsu leyti ólíkur vitnisburði Íslendinga sagna, án þess hér sé þó um nokkra mótsögn að ræða. Þessar heimildir lýsa guðinum aðeins frá ólíkum sjónarmiðum. Íslendinga sögur minnast aldrei á Þór sjálfs hans vegna, heldur tala þær um afstöðu einstakra manna til hans. Dróttkvæðin tala aftur um guðinn sjálfan eins og hverja aðra persónu, en þau geta hvergi um skipti hans við einstaka menn. Dróttkvæðin um Þór eru að miklu leyti frásagnarkvæði, sem segja frá atvikum úr ævi hans. Oft er erfitt að dæma um, hvort þessi kvæði séu ort af trúarlegum hvötum eða Þór er tekinn eins og hvert annað yrkisefni. Það er samt ljóst af sumum kvæðunum, að trúarlegur áhugi liggur að baki þeim. Þetta er einna greinilegast hjá skáldum, sem ávarpa guðinn í annarri persónu. Kvæði þeirra geta varla verið annað en bænir eða lofsöngvar um hann.

Veturliði skáld hefur ekkert dásamlegra til þess að vegsama Þór fyrir en að telja upp þau tröll, sem hann hafði orðið að bana. Aðeins ein vísa til eftir hann, en líklegt er, að hún sé úr lengra kvæði:

Leggi brauzt Leiknar,

lamdir Þrívalda,

steyptir Starkeði,

stétt of Gjálp dauða.[21]

Þorbjörn dísarskáld lofar Þór á svipaðan hátt:

Þórr hefr Yggs með árum

Ásgarð af þrek varðan.

Ball í Keilu kolli,

Kjallandi brauzt alla,

áðr drapt Lút ok Leiða,

lézt dreyra Búseyru,

heptuð Hengjankjöptu,

Hyrrokkin dó fyrri,

þó vas snemr en sáma

Svívör numin lífi.[22]

Öll kvæðin um Þór fjalla um þetta sama efni, viðureign hans við tröll og aðra óvini goðanna. Kærasta yrkisefni skáldanna er viðureign hans við Miðgarðsorm. Henni er lýst í fimm dróttkvæðum og einu Eddukvæði (Hymiskviðu). Stærsta Þórskvæðið, sem til er, er Þórsdrápa Eilífs Goðrúnarsonar, sem uppi var á Íslandi í kringum árið 1000. Kvæðið er allt um för Þórs til Geirröðargarða. Auk þess eru kaflar um Þór í sumum öðrum mestu dróttkvæðunum, svo sem Ragnarsdrápu Braga gamla, Haustlöng Þjóðólfs úr Hvini og Húsdrápu Úlfs Uggasonar. Alls staðar er efnið hið sama: barátta Þórs við tröll. Þannig er Þór einnig lýst í Eddunum, alls staðar þar sem hann kemur fram á sviðið. Hann er alltaf með hamarinn á lofti, tilbúinn til þess að verja borg ásanna, ef á hana er ráðist.

Þór dregur Miðgarðsorm. (Gosforth-krossinn).

Í upphafi þessa kafla var því haldið fram, að sennilega væri það Þór, sem kallaður var inn almáttki ás og landás. En hann er líka kenndur með orðunum Miðgarðs véur, Ásabragur, Þrúðvaldur goða, Himinsjóli o.s. frv.

Út frá kenningunni „Miðgarðs véur“ (verndari Miðgarðs) hefur starfssvið Þórs verið skýrt.[23] Miðgarður er sá hluti jarðarinnar, sem byggður er mönnum. Fyrir utan hann er Útgarður, sem jötnar byggja, og gera þeir stöðugar árásir á Miðgarð. Viðskipti ása og jötna er óslitin barátta, sem gengur svo nærri ásum, að jötnar væru fyrir löngu búnir að leggja Miðgarð og Ásgarð í eyði, ef Þór væri ekki stöðugt á verði með hamarinn. Þessari starfsemi er best lýst í Eddukvæðinu Hárbarðsljóðum, þar sem Þór og Óðinn eru látnir fara í mannjöfnuð. Þar segir Þór meðal annars:

Mikil myndi ætt jötna,

ef allir lifði,

vætr myndi manna

und Miðgarði.

Það var ekki aðeins á Íslandi, að Þór var mest tignaður allra goðanna. Sama sess skipar hann alls staðar á Norðurlöndum, að minnsta kosti á síðustu öldum heiðninnar. Hér verður að nægja að tilfæra örfá dæmi. Adam frá Brimum segir í lýsingu sinni á höfuðhofi Svía í Uppsölum: „Í hofi þessu, sem allt er gulli lagt, vegsama menn líkneski þriggja goða. Þór, sem er þeirra máttugastur, á sæti í miðjum salnum, en Óðinn situr honum til annarrar handar, en Freyr til hinnar.“[24] Í Heimskringlu segir frá komu Ólafs Tryggvasonar í hof á Mæri. „En er konungur kom þar, er goðin voru, þá sat þar Þór og var mest tignaður af öllum goðum, búinn með gulli og silfri.“ Einnig eru til næg vitni um það, að Þór var mest tignaður meðal norrænna þjóða utan Norðurlanda. Hann er meðal annars oftast látinn samsvara rómverska höfuðguðinum Júpíter, eins og best sést á nafni fimmtudagsins (norr. Þórsdagur = lat. dies Jovis).

Á Norðurlöndum sjálfum eru ekki til aðrar ritaðar heimildir frá heiðni en örstuttar rúnaristur. En vitnisburður þeirra fellur einnig Þór í vil. Á fjórum rúnaristum er Þór ákallaður með nafni. Þessir steinar voru reistir til minningar um dauða menn, og er talið, að nafn Þórs hafi verið rist þar til að vernda frið þeirra í gröfunum.

En það var hægt að ákalla goðin á fleiri vegu en með orðum. Það var einnig gert með myndum eða táknum. Eins og kunnugt er, var hamarinn Mjöllnir höfuðeinkenni Þórs. En Mjöllnir var ekki eingöngu vopn. Hann var einnig heilagt tákn. Þór notaði hamarinn ekki einungis til þess að berja á tröllum. Hann helgaði líka athafnir með honum. Á þann hátt vígði hann líkbál Baldurs. Enn fremur bendir það á kynngi hamarsins, að Þór lífgar hafra sína með því að vígja hafursstökurnar með Mjöllni. En það voru fleiri en Þór sjálfur, sem færðu sér kraft hamarsins í nyt. Í Danmörku og Svíþjóð hafa fundist rúnasteinar, sem hamarsmerki var klappað á. Einnig hafa fundist í norrænum gröfum frá víkingaöld margir litlir hamrar. Sumir voru gerðir úr silfri og bornir í hálsfesti, svo að ekki hafa þeir getað verið notaðir við smíðar. Ætla menn, að þeir hafi átt að tákna hamar Þórs og menn borið þá sér til varnar gegn alls konar ógæfu.

Sænskur Þórshamar frá víkingaöld.

Um notkun Þórshamra eru greinilegastar frásagnir í Danasögu Saxo Grammaticusar, þar sem segir frá ránsferð Magnúsar Níelssonar til Svíþjóðar árið 1124:

„Meðal annarra minja um sigur sinn tók hann með sér frá ey einni nokkra óvenju stóra Þórshamra, sem í heiðni voru tignaðir eins og helgir dómar. Þegar menn í fornöld ætluðu að gera sér grein fyrir orsök þrumuveðra, hugsuðu þeir sér, að stórir málmhamrar framleiddu skrugguhljóðið.“[25]

Eins og sjá má af þessari frásögn, hafði þjóðtrúin enn ekki gleymt sambandi þrumunnar við hamar Þórs. En almennt er talið, að hamarinn sé upphaflega ekkert annað en eldingin sem menn hugsuðu sér, að Þór hefði að vopni. Þess vegna fylgja honum þrumur og eldingar á ferðum hann, og hann getur kastað hamrinum að óvinum sínum á löngu færi. Þór dregur líka nafn sitt af þrumunni (smbr. þýsku Donner). Þrumuguðinn var einn af höfuðguðum flestra þjóða í Evrópu og Suðvestur-Asíu, og alls staðar hafði hann sitt sérstaka vopn. En í Suðurlöndum var það ekki hamar, heldur tvíblöðuð öxi. Á Norðurlöndum er öxin líka eldra helgitákn en hamarinn, þótt ekki verði sagt með vissu um gildi hennar. Frá steinöld og bronsöld hafa fundist margar tvíblaðaðar axir, sem voru þannig lagaðar, að ekki var hægt að nota þær við vinnu. Á bergristum bronsaldar eru myndir af öxum mjög algengar. Einnig eru þar víða myndir af mönnum með öxi í hendi, og eru sumar þeirra einkennilega stórar móts við aðrar mannamyndir. Ef þessar myndir eru bornar saman við það, sem menn vita um trúarbrögð þjóðanna við austanvert Miðjarðarhaf á sama tíma, liggur næst að halda, að þær eigi að sýna þrumuguðinn og vopn hans. Og líklegt er, að axir, sem fundist hafa hér og þar í jörðu, hafi haft svipað gildi og Þórshamrar síðar.

Hvergi sjást þess merki, að Þór hafi verið tignaður sem þrumuguð á Íslandi. Engu að síður barst Þórshamarinn til Íslands. Hans er fyrst getið hér á landi í kirknatali Páls biskups Jónssonar (um 1200).[26] Þar segir svo: „Langanes er norðast í Austfirðingafjórðungi, lítt byggt og horfir landnorður. Þar gengur Helkunduheiður eftir nesinu fram. Hún skilur fjórðunga Austfirðinga og Norðlendinga, og er þar settur upp hamar Þórs á heiðinni, sem fjórðunga skilur.“ Um þennan hamar hefur verið ritað ýtarlega af Dag Strömbäck[27] og Magnusi Olsen.[28] Strömbäck hyggur, að hamarinn hafi verið reistur til marks á heiðinni til þess að sýna fjórðungamótin. Þetta dæmi er eitt af mörgum, sem hann tilfærir um það, að menn hafi sett upp merki á landamærum. Einkum var það algengt meðal landnámsmanna að takmarka landnám sín með merkjum. Sú frásögn, sem Strömbäck ber sérstaklega saman við Þórshamarinn á Helkunduheiði, er um Einar Þorgeirsson, landnámsmann, og félaga hans: „Þeir fóru til Íslands og sigldu fyrir norðan landið og vestur um Sléttu í fjörðinn. Þeir settu öxi í Reistargnúp og kölluðu því Öxarfjörð; þeir settu örn upp fyrir vestan og kölluðu þar Arnarþúfu. En í þriðja stað settu þeir kross. Þar nefndu þeir Krossás. Svo helguðu þeir sér allan Öxarfjörð.“[29] Eins og getið var um hér að framan, var öxin tákn, sem náskylt var hamrinum, og í Noregi hefur haldist trú á kynngi hennar fram á þennan dag. Hamarinn á Helkunduheiði og öxin í Öxarfirði ásamt krossinum og erninum virðast vera svo augljósar hliðstæður, að varla getur hjá því farið, að sams konar þjóðtrú standi að baki þeim öllum. Magnus Olsen skýrir þetta nokkuð á annan veg. Hann setur Þórshamarinn í samband við nafn heiðarinnar: Helkunduheiði. Helkund eða helkunda hyggur hann að sé myndað á sama hátt og trollkund, áskunn og álfkunn og merki veru, sem kynjuð er frá hel („et troll fra de dødes verden“). Slíkar ókindur voru oft dysjaðar úti á víðavangi, eins og örnefnin Völuleiði bera vitni um. Hyggur Olsen, að Helkunduheiði sé kennd við eina slíka fordæðu og sé hamarinn reistur til varnar gegn henni. Þessi skýring sýnist vera lengra sótt en skýring Strömbäks, enda voru fjórðungamótin á heiðinni nægt tilefni þess, að hamarinn var settur þar.

Þórshamar frá Vatnsdal í Patrekafirði.

En við þurfum ekki eingöngu að byggja á vitnisburði ritaðra heimilda um Þórshamar á Íslandi. Enn er til á Íslandi að minnsta kosti einn Þórshamar úr heiðni. Hann fannst í bátkumli hjá eyðibýlinu Vatnsdal í Patreksfirði sumarið 1964. Þór Magnússon rannsakaði kumlið og skráði lýsingu á Þórshamrinum:

„Hann er klipptur út úr silfurþynnu, 3,55 sm langur, 1,15 sm breiður neðst og um 0,15 sm að þykkt, einfaldur að allri gerð og óskreyttur. „Hausinn“ nær jafnt út fyrir „skaftið“ beggja vegna, en það er hlutfallslega langt, mjókkar upp og er beygt í hring, enda hefur hamarinn hangið í festi

Þórshamarinn frá Vatnsdal er nauðalíkur Þórshömrum, sem fundist hafa á Norðurlöndum. Þeir eru flestir úr silfri eða járni, þekkjast reyndar einnig úr gulli, og finnast þeir, sem úr járni eru, oft margir saman, þræddir upp á járnhring, og hafa verið lagðir ofan á brunagrafir. Er talið, að þeir hafið verið gerðir eingöngu í þeim tilgangi, og hinn látni yrði með þessu vígður Þór. Þeir Þórshamrar, sem gerðir eru úr silfri eða gulli, hafa hins vegar verið bornir í festi um hálsinn, og eru sumir þeirra vönduð smíð og skrautleg, en aðrir eru einfaldari og líkir hamrinum frá Vatnsdal, klipptir út úr silfurþynnum eða slegnir til úr silfurteinum.“[30]

Annar silfurgripur frá víkingaöld, sem stundum hefur verið nefndur Þórshamar, fannst í flagi hjá bænum Fossi í Hrunamannahreppi. Þar hafði að sögn fundist öxi áður. Um silfurgrip þennan segir Kristján Eldjárn: „Gripur þessi er krossmyndaður og með mótuðum vargshaus á lengstu álmunni, þeirri sem upp veit og bandið hefur verið dregið í gegnum. Armarnir eru sívalir, um 6 mm í þvermál, en endarnir nokkru meira, lengdin öll er 5 sm, en breiddin er 3 sm. Gegnskorinn kross í miðju, og má vera, að þar hafi einhverju verið smelt í ...

Gripurinn frá Fossi á sér engan líka, svo að mér sé kunnugt. Má því telja hann íslenskan nýgjörving. Af stílblæ virðist örugglega mega telja hann frá söguöld. Trúlegt virðist, að hann hafi verið borinn sem verndargripur í festi um hálsinn. Er því líklegt, að hann sé í raun og veru Þórshamar eða kristinn kross, nema hann sé eins konar sambland af hvoru tveggja, því að kunnugt er, að lítil krossmörk leystu Þórshamrana af hólmi sem verndargripir, enda lagið skylt.“[31]

Um hamarsmerki rist á steina eða klappir er ekki kunnugt á Íslandi, svo að öruggt sé. Þó má geta þess, „að hluti af stærri ristunni á Torfusteini í Miðfirði, sem munnmæli segja, að hafi verið yfir leiði Skáld-Torfu, er ekki ósvipaður hamarsmerki. Að öðru leyti eru þessar ristur ótúlkaðar. Sé þar um að ræða Þórshamar, eru þetta elstu bergristur, sem þekktar eru hérlendis.“[32]

Vitni um átrúnað á hamri Þórs hafa fundist í grænlenskum fornminjum. Það eru steinar með hamarsmerkjum á, sem fundust í Brattahlíð og á Herjólfsnesi, og eru það einu minjar um heiðni þar í landi.[33] En ekki er líklegt, að landnámsmennirnir, sem fóru til Grænlands, hafi rist hamarsmerki á steina, ef slíkt hefði með öllu verið ókunnugt á Íslandi.

En saga Þórshamra á Íslandi var ekki á enda, þó að ásatrúin liði undir lok. Þeir hættu að vísu að vera helgir dómar, en voru teknir upp aftur af galdramönnum. Frá síðari öldum eru til sagnir um litla hamra, sem nefndir voru Þórshamrar og voru hafðir til þess að koma upp um þjófa.[34]

En galdrastafur sá, sem á Íslandi var nefndur Þórshamar, var ekki mynd af hamri Þórs, heldur táknið svastika, sem nú er kunnara undir heitinu hakakross.

Þegar það er haft í huga, að í heiðnum sið voru allir Íslendingar bændafólk, hlýtur sú spurning að vakna, hvort Þór hafi verið blótaður sérstaklega til að efla árgæsku og búskap. En engar heimildir benda til þess. Hins vegar eru örugg vitni um, að Þór var árguð sums staðar á Norðurlöndum — að minnsta kosti í Svíþjóð. Greinilegust er frásögn Adams frá Brimum: „Þór drottnar í lofti og stýrir þrumum og eldingum, vindum og regni, heiðríkjum og gróðri.“ Og í sænskri þjóðtrú hafa lifað þessi gælunöfn á Þór: „kornbonden“, „åkergubben“ og fleiri slík. Í sömu átt benda örnefnin. Í Svíþjóð eru fimm Þórsakrar og í Danmörku tveir. En helgir akrar virðast eingöngu kenndir við goð, sem blótuð voru til árs. Í Noregi eru engir Þórsakrar, og vafasamt er, að Þór hafi nokkurn tíma verið árgoð meðal vestur-norrænna manna. Þó að sums staðar væri heitið á Þór til árgæsku, varð hann hvergi frjósemigoð á sama hátt og Freyr. Það er aðeins með veldi sínu á þrumunni og öðrum fyrirbærum loftsins, sem Þór lætur jörðina frjóvgast. Þess vegna hétu sænsku bændurnir á hann, þegar þeir vildu fá sólskin eða regn.[35] En á Íslandi eru þrumuveður fátíð og setja lítinn svip á veðurfarið og hafa enn minni áhrif á gróðurinn. Það var því engin ástæða til, að þessi þáttur í eðli Þórs bærist til Íslands.

Ef leita skal skýringa á hinum miklu vinsældum Þórs fram yfir öll önnur goð, kemur fyrst í hugann, að hann var mannlegastur þeirra allra. Mynd Þórs er einföld og laus við öll torræð og dularfull einkenni, sem setja svip á sum hin goðin — sérstaklega Óðin. Þór kemur alltaf til dyranna eins og hann er klæddur, og fláttskapur finnst ekki í fari hans. Þór er búinn öllum mannlegum hæfileikum í venjulegum hlutföllum — aðeins í hærra veldi. Af þeim sökum varð hann sjálfsögð fyrirmynd óbreyttra bænda.[36] En það var þess háttar fólk, sem fluttist til Íslands.

Næst Þór var Freyr mest tignaður á Íslandi. Freyr var nefndur fyrstur í eiðstaf Íslendinga, eins og áður getur. Við hann voru kenndir tveir bæir: Freysnes í Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu og Freyshólar á Völlum í Suður-Múlasýslu, og skammt þaðan er Freysnes við Lagarfljót. Einnig er getið um auðsæld og gjafmildi Freys í Arinbjarnarkviðu Egils Skalla-Grímssonar (17. er.). Freyr er einnig nefndur í einni lausavísu Hallfreðar vandræðaskálds meðal þeirra goða, sem hann snéri baki við, eftir að hann tók kristni. En langmestar frásagnir um dýrkun Freys hér á landi eru í Íslendinga sögum.

Fyrst skal vikið að átrúnaði Víga-Glúms. Foreldrar Glúms bjuggu á Þverá (síðar Munkaþverá) í Eyjafirði. Þegar faðir Glúms var andaður, réðst Þorkell hávi til Þverár og bjó á helmingi landsins móti móður Glúms. Glúmur var kolbítur í æsku, en er hann var fimmtán vetra, fýsti hann utan, því að hann hélt, að það mundi sér meir til frama verða. Í utanför sinni hitti hann móðurföður sinn, Vigfús hersi á Vors. Að skilnaði gaf Vigfús honum góðar gjafir og mælti: „Svo segir mér hugur um, að við sjáumst eigi síðan, en einkagripi vil eg þér gefa — feld og spjót og sverð, er vér höfum mikinn trúnað á haft frændur, og meðan þú átt gripina, vænti eg, að þú týnir eigi virðingu, en þá em eg hræddur um, ef þú lógar þeim.“[37] Þegar Glúmur kom heim úr utanförinni, náði hann öllu Þverárlandi undir sig, en Þorkell hávi varð að fara þaðan. En áður en Þorkell fór brott frá Þverá, gekk hann til hofs Freys og leiddi þangað uxa gamlan og mælti svo: „Freyr“, sagði hann, „er lengi hefir fulltrúi minn verið og margar gjafir að mér þegið og vel launað, — nú gef eg þér þenna uxa til þess, að Glúmur fari eigi ónauðgari af Þverárlandi en eg fer nú. Og láttu sjá nokkurar jartegnir, hvort þú þiggur eða eigi.“ En uxanum brá svo við, að hann kvað við og féll niður dauður, og þótti Þorkatli vel hafa við látið, og var nú hughægra, er honum þótti sem þegið mundi heitið.[38] Skömmu áður er sagt frá draumi Glúms: Hann þóttist úti vera staddur á bæ einum og sjá út til fjarðarins. Hann þóttist sjá konu eina ganga utan eftir héraðinu og stefndi þangað til Þverár, — en hún var svo mikil, að axlirnar tóku út fjöllin tveggja vegna. En hann þóttist ganga úr garði á móti henni og bauð henni til sín. Síðan vaknaði hann. Öllum þótti undarlegt, en hann segir svo: „Draumur er mikill og merkilegur, en svo mun eg hann ráða, að Vigfús móðurfaðir minn mun nú vera andaður, og mundi kona sú hans hamingja vera, er fjöllum hærra gekk. Og var hann um aðra menn fram um flesta hluti að virðingu, og hans hamingja mun leita sér þangað staðfestu, sem eg em.“[39] En um sumarið, er skip komu út, spurðist andlát Vigfúsar. Síðan bjó Glúmur lengi á Þverá og var höfðingi mikill. Er lítið sagt frá sambýli þeirra Freys. Þó virðist Glúmur ekki vera eins auðsveipur honum og Þorkell hávi var. Hann braut til dæmis helgi staðarins með því að halda Vigfús son sinn, sekan mann, á sjálfu Þverárlandi. „En því skyldu eigi sekir menn þar vera, að Freyr leyfði eigi, er hof það átti, er þar var.“[40] Þess er líka getið, að Glúmur sór tvíræðan eið í hofi Freys. Allt gekk þó vel fyrir Glúmi, þangað til hann lét af hendi gripina, sem Vigfús, móðurfaðir hans, hafði gefið honum, en þá tók hamingja hans að þverra.

Nú voru öll sund lokuð fyrir Glúmi, er hann hafði lógað gripum móðurföður síns, en ekki þýddi að leita aftur á náðir Freys. Glúm dreymdi eina nótt, að margir menn væru komnir þar til Þverár að hitta Frey, og þóttist hann sjá margt manna á eyrunum við ána, en Freyr sat á stóli. Hann þóttist spyrja, hverjir þar væri komnir. Þeir segja: „Þetta eru frændur þínir framliðnir, og biðjum vér nú Frey, að þú sér eigi á brott færður af Þverárlandi, og tjóar ekki, og svarar Freyr stutt og reiðulega, og minnist nú á uxagjöf Þorkels ins háva.“[41] Eftir þetta var miklu færra með þeim Glúmi og Frey. Og svo fór að lokum, að Glúmur var hrakinn burt frá Þverá og fékk aldrei uppreisn mála sinna. En fyrir andlátið komst hann inn á nýja braut, því að hann tók skírn. Það er ekki vitað, hvernig honum vegnaði í hinni nýju trú sinni. En hann lifði þrjá vetur síðan og var biskupaður í banasótt sinni og andaðist í hvítavoðum.

Það er augljóst, að í ævi Glúms er að verki tvenns konar átrúnaður, sem togast á um hann. Annars vegar var Freyr, hinn gamli guð ættaróðalsins, en hins vegar fylgja móðurættarinnar, sem hefur ytra tákn sitt gripunum, er Vigfús, afi hann, gaf honum. Meðan Glúmur var í vinfengi við Frey eða fylgjuna var honum borgið, og hann fékk að sitja í ríki sínu á Þverá. En er hann hafði óvingast við Frey og lógað gripum móðurföður síns, var hann heillum horfinn.

Um átrúnað Víga-Glúms hefur mikið verið ritað. Þar ber hæst ritgerð eftir Anne Holtsmark, sem ber heitið Vitazgjafi.[42] Hún rekur fáleika Freys og Glúms til þess atburðar, er Glúmur vó víg á akrinum Vitazgjafa. En sterk rök eru færð fyrir því, að hann væri heilagur Freysakur. Sú skoðun er byggð á samanburði við norsk og sænsk örnefni, sem benda eindregið til þess, að helgir akrar gegndu mikilvægu hlutverki í dýrkun Freys.[43]

Akrinum Vitazgjafa er lýst með þessum orðum: „En þau gæði fylgdu mest Þverárlandi, það var akur, er kallaður var Vitazgjafi, því að hann var aldregi ófrær, en honum hafði svo skipt verið með landinu, að sitt sumar höfðu hvorir.“[44] Út frá þessari lýsingu skýrir Anne Holtsmark nafnið á akrinum. Vitazgjafi er sá, sem gefur það, sem er vitað, tryggt (den, som gir det tryggede, sikrede). Akurinn var fyrir sunnan ána (Þverá), en þar var einnig hof Freys á Hripkelsstöðum um tvo kílómetra frá höfuðbólinu. Akurinn hlýtur því að hafa verið mjög nærri hofinu. Og þar sem helgi Freys hvíldi á öllu Þverárlandi, fer ekki hjá því, að hún hafi verið mest á Vitazgjafa, sem var mesti kjörgripur landsins. Það hlaut því að vera mikil sök gagnvart guðinum að saurga akurinn með heiftarblóði.

Þá skal vikið að traustleika sagnanna um átrúnað Víga-Glúms. Jónas Kristjánsson hefur kannað rækilega efni Glúmu. Sérstaklega tekur hann fyrir tvo meginatburði sögunnar: vígið á Vitazgjafa og Hrísateigsbardaga: „beggja þeirra atburða er getið í fornum heimildum (Landnámu, annálum), og verða þeir að teljast sannsögulegir, þótt einstök tilvik í sambandi við þá séu smíð munnmæla eða höfundar sögunnar.“[45]

Frásögnin um draum Víga-Glúms, er hann sá stórvaxna konu „ganga utan eftir héraðinu“, er endursögn á vísu, sem tekin er upp söguna og eignuð Glúmi.[46] Í vísunni er konan kölluð fira dís: hollvættur manna, og kemur það vel heim við skýringu sögunnar, sem tekur hana vera hamingju móðurættar Glúms.

Í Glúmu er átrúnaður Víga-Glúms eins konar undirtónn, sem að verulegu leyti mótar söguna. Og öll verður sú saga auðskildari, ef gert er ráð fyrir, að Vitazgjafi væri heilagur Freysakur. En öll vitneskja um þá trú var höfundinum hulin.

Í Brandkrossa þætti er lýsing á dýrkun Freys, sem líkist mjög frásögn Glúmu um uxagjöf Þorkels háva. Vafalaust er þessi lýsing að einhverju leyti runnin. frá Glúmu og sennilega tekin beint þaðan. Frásögn þáttarins hefur því ekkert sjálfstætt gildi, en samt þykir rétt að birta hana hér til samanburðar: „En er Oddur bjó ferð sína í braut, þá lét hann höggva graðung og sjóða. En inn fyrsta fardag, þá er Oddur var á brott búinn, lætur hann borð setja með endilöngum sætum, og var þetta allt graðungsslátur á borð borið. Gekk Oddur þar þá að svo talandi: „Hér er nú vandlega borð búið og svo sem inum kærstum vinum mínum. Þessa veislu gef eg alla Frey, að hann láti eigi þann með minna harmi brott fara af Oddsstöðum, er í minn stað kemur, en eg fer nú.“ Eftir það fór Oddur á brott með allt sitt.“[47]

Hof í Vatnsdal (á myndinni sjást holtin, þar sem Ingimundur á að hafa fundið Freyslíkan sitt).

Í Vatnsdælu er getið um mynd af Frey, sem Ingimundur gamli átti. Finna ein spáði fyrir Ingimundi, að hann mundi fara til Íslands og verða þar mikill virðingarmaður. En hann kvaðst hafa hugsað sér að koma þangað aldrei. Finnan svarar: „Þetta mun fram koma, sem eg segi, og það til marks, að hlutur er horfinn úr pússi þínum, sá er Haraldur konungur gaf þér í Hafursfirði, og er hann nú kominn í holt það, er þú munt byggja. Og er á hlutnum markaður Freyr af silfri, og þá er þú reisir bæ þinn, mun saga mín sannast.“[48] Ingimundur sagði konungi frá spádómi Finnunnar og kvaðst helst vilja, að hann kæmi ekki fram. Konungur svarar: „Þar kann eg þó eigi af að taka, nema það sé til nokkurs gert og vilji Freyr þar láta sinn hlut niður koma, er hann vill þitt sæmdarsæti setja.“[49] Síðan kom allt fram, er Finnan mælti, og Ingimundur fann hlut sinn, er hann gróf fyrir öndvegissúlum sínum í Vatnsdalnum. Þótt ekki sé hægt að taka þessa sögu bókstaflega, er ekki óhugsandi, að hún sé byggð á einhverjum endurminningum um mynd af Frey í eigu Vatnsdæla.

Þrír Íslendingar eru nefndir með viðurnefninu Freysgoði. Um einn þeirra, Þórð Össurarson, er lítið vitað annað en nafnið. En auknefni hans er geymt í tiltölulega góðri heimild, þar sem Landnáma er. Um hina Freysgoðana báða eru til miklu meiri frásagnir, en hvorugur þeirra er nefndur Freysgoði nema í sumum heimildum.

Annar þeirra var Þorgrímur Þorsteinsson á Sæbóli í Dýrafirði, sem allmikið kemur við Gísla sögu og Eyrbyggju. Hann er oftast kallaður Þorgrímur goði, en Freysgoði er hann hvergi nefndur nema í lengri gerð Gísla sögu. En báðar gerðir sögunnar tala um átrúnað Þorgríms á Frey. Fyrst er þess getið, að Þorgrímur ætlaði að hafa haustboð að veturnóttum og fagna vetri og blóta Frey.[50] En miklu skýrar kemur Freysdýrkun Þorgríms í ljós eftir að hann er dauður og grafinn. „Varð og sá hlutur einn, er nýnæmum þótti gegna, að aldrei festi snæ utan og sunnan á haugi Þorgríms og eigi fraus. Og gátu menn þess til, að hann mundi Frey svo ávarður fyrir blótin, að hann myndi eigi vilja, að fröri á milli þeirra.“ Þessa fyrirburðar er getið í vísu, sem eignuð er Gísla Súrssyni:

Teina sák í túni

tálgríms vinar fálu,

Gauts þess, es geig of veittak

gunnbliks, þáamiklu, — o.s.frv. [51]

Ekkert verður um það sagt, hvort vísan er réttilega eignuð Gísla. En trúlega er hún eldri en sagan og tengd einhverjum munnmælum um Freysdýrkun Þorgríms. Og umhyggja Freys fyrir haugi Þorgríms minnir á Freybrunna í Setesdal, sem aldrei frusu.[52] En eina hliðstæðan úr íslenskum fornsögum er um Einar Sigmundarson frá Laugabrekku: „og er haugur hans ávallt grænn vetur og sumar.“[53]

Þriðji Freysgoðinn er Hrafnkell, landnámsmaður í Hrafnkelsdal. Um hann er til sérstök saga, eins og kunnugt er: Hrafnkels saga Freysgoða. En auk þess er Hrafnkell nefndur bæði í Landnámu og Njálu, en hvorugt hinna síðarnefndu rita kallar hann Freysgoða. Hér við bætist, að Hrafnkels saga er ein þeirra Íslendinga sagna, sem hefur fullkomnasta skáldsagna byggingu, og því hefur mjög eindregið verið haldið fram, að hún sé að mestu leyti skáldskapur.[54] En með því er ekki sagt, að allt sé tilbúningur höfundarins, sem í sögunni stendur. Eitt þeirra atriða, sem ætla má, að rætur eigi í gömlum munnmælum, er Freysdýrkun Hrafnkels. Þessi skoðun er meðal annars byggð á örnefnum.

Nálægt bústöðum Hrafnkels, eins og þeim er lýst í sögunni, eru reyndar engir staðir, sem kenndir eru við Frey, nema Freyfaxahamar, en það nafn getur vel verið búið til eftir sögunni ritaðri. En samkvæmt Droplaugarsona sögu bjó Hrafnkell Þórisson, sonarsonur Hrafnkels Freysgoða, á Hafursá við Lagarfljót, og Helgi Ásbjarnarson, sem líka var sonarsonur Hrafnkels, bjó fyrst á Oddsstöðum og síðar í Mjóvanesi, en þeir bæir eru báðir í næsta nágrenni Hafursár. Nú vill svo til, að hjáleiga frá Hafursá er nefnd Freyshólar, og skammt þaðan er Freysnes við Lagarfljót. Þessi örnefni gefa því eindregið í skyn, að Freysdýrkun hafi átt sér stað á Hafursá eða nágrannabæjunum. En á þessum bæjum er ekki getið um aðra höfðingja en tvo sonarsyni Hrafnkels Freysgoða, sem báðir voru goðorðsmenn. Engir menn geta því verið líklegri til þess að tigna Frey á þessum slóðum en einmitt ættmenn Hrafnkels. Þegar hér við bætist auknefnið Freysgoði, sem Hrafnkels saga eignar honum, virðist allt bera að sama brunni um það, að Freysdýrkun hafi verið í þessari ætt.

Fyrst segir sagan frá því, er Hrafnkell hafði numið land á Aðalbóli. „Þá efldi hann blót mikil. Hrafnkell lét gera hof mikið. Hrafnkell elskaði eigi annað goð meir en Frey, og honum gaf hann alla hina bestu gripi sína hálfa við sig. Hrafnkell byggði allan dalinn og gaf mönnum land, en vildi þó vera yfirmaður þeirra og tók goðorð yfir þeim. Við þetta var lengt nafn hans og kallaður Freysgoði ... Hrafnkell átti þann grip í eigu sinni, er honum þótti betri en annar. Það var hestur brúnmóálóttur að lit, er hann kallaði Freyfaxa sinn. Hann gaf Frey, vin sínum, þann hest hálfan. Á þessum hesti hafði hann svo mikla elsku, að hann strengdi þess heit, að hann skyldi þeim manni að bana verða, sem honum riði án hans vilja.“[55] Eins og kunnugt er varð þessi heitstrenging örlagarík bæði fyrir Hrafnkel og Freyfaxa.

Hrafnkell drap Einar, smalamann sinn, fyrir þá sök eina, að hann hafði riðið Freyfaxa. En af því leiddi, að Hrafnkell var sviptur völdum um stundarsakir og hrakinn frá Aðalbóli. Ævilokum Freyfaxa er lýst með þessum orðum: „Þeir (Þjóstarssynir, óvinir Hrafnkels) leiða nú hestinn ofan eftir vellinum. Einn hamar stendur niður við ána, en fyrir framan hylur djúpur. Þar leiða þeir nú hestinn fram á hamarinn. Þjóstarssynir drógu fat eitt á höfuð hestinum, taka síðan hávar stengur og hrinda hestinum af fram, binda stein við hálsinn og týndu honum svo. Heitir þar síðan Freyfaxahamar.“[56] Síðan brenndu þeir hof Hrafnkels. En er Hrafnkell spurði þessi tíðindi, varð honum að orði: „Eg hygg það hégóma að trúa á goð,“ og sagðist hann þaðan af aldrei skyldu á goð trúa, og það efndi hann síðan, að hann blótaði aldrei.[57] Þessi síðasta athugasemd kemur mjög illa heim víð þá skoðun, að Freysdýrkun hafi haldist í ætt Hrafnkels. En vel má vera, að Hrafnkell hafi haft átrúnað á Frey, þótt sagan greini ekki rétt frá einstökum atriðum um valdaferil goðans.

En hvað sem því líður, er hugmyndin um hestinn, sem gefinn var Frey, á engan hátt tilbúningur höfundar. Í Vatnsdælu (34. kap.) er getið um hest, sem hét Freysfaxi og mikill máttur fylgdi. Vatnsdælir voru á leið til hólmstefnu, en gerningaveður var gert á móti þeim, svo að þeir máttu varla halda áfram. Þeir komust þó til manns, er nefndur var Faxa-Brandur, og voru hjá honum um nóttina. „Brandur átti hest föxóttan, er kallaður var Freysfaxi. Hann var virkur að hestinum og þótti góður, var hann og öruggur til alls, bæði vígs og annars. Höfðu flestir það fyrir satt, að Brandur hefði átrúnað á Faxa. Um morguninn eftir var hin sama hríð, nema meiri væri. Þeir vildu fara bræður, þótt eigi batnaði. Brandur hafði tjaldað sleða með húðum og beitt fyrir Faxa og kvað þá mundu hitta leið báða saman.“

Þessi tvö dæmi um Freyfaxa og Freysfaxa eru ekkert einstæð um hrossaeign Freys. — Í Ólafs sögu Tryggvasonar er sagt frá ferð konungs í Þrændalögum. „En er hann kom á land, þá sáu menn hans stóðhross nokkur við veginn, er þeir sögðu, að Freyr ætti. Konungur steig á bak hestinum og lét taka hrossin, og riðu þeir nú fram til hofsins. Konungur steig af hestinum og gekk inn í hofið og hjó niður goðin af stöllunum.“[58] Aslak Liestøl hefur dregið fram mörg dæmi um helga hesta, sem eignaðir voru goðunum og enginn mátti koma á bak — nema ef til vill presturinn sjálfur. Hér verður að nægja að nefna tvö þeirra. Höfuðgoð Vinda á eynni Rygen var Svantevit — og eftir lýsingum að dæma hefur hann verið árgoð. Guðinn átti fannhvítan hest, sem enginn annar en presturinn mátti koma á bak.[59] Hitt dæmið er lýsing Tacitusar á hinum helgu hestum Germana, sem tekin er upp hér rétt á eftir.

Ef þessi trú á helgum hestum goðanna hefur verið lifandi á Norðurlöndum á víkingaöld, hafa þeir Einar og Ólafur kóngur framið mikil helgispjöll með því að ríða hestum Freys. En atburðarás beggja sagnanna verður eðlilegri, ef þessi skilningur er hafður í huga. Þá sést enn betur en áður, að Hrafnkell átti ekki annars kost en drepa Einar. Og Ólafur kóngur vildi vanhelga stóðhross Freys, áður en hann braut líkneski guðsins. Vel má sögnin um víg Einars vera runnin frá þessari trú, þótt höfundi Hrafnkels sögu hafi verið ókunnugt um hana.

Lýsingin á drápi Freyfaxa virðist einnig af heiðnum rótum runnin. Í fornritum eru nokkur dæmi um þann blótsið á Íslandi að hrinda hinum dauðadæmda fyrir hamra. En langmest líking er með sögunni um Freyfaxahamar og munnmælum um ýmsa stapa í Noregi, sem oftast standa við vatn og kenndir eru við hesta. Um einn þeirra er þessi sögn: „Þar leiddu þeir hestana út á nibbuna, bundu fyrir augun á þeim og ýttu þeim út fyrir, svo að þeir steyptust niður og rotuðust.“[60] Oftast eru þessir stapar kallaðir „rysseberg" (hryssuberg).[61] Sagnirnar um Freyfaxahamar og hin norsku „rysseberg" virðast fremur sverja sig í ætt við heiðna blótsiði en kristna þjóðtrú.

En fornritin eru ekki ein til frásagna um hesta Freys. Fornleifar og örnefni tala einnig sínu máli: „Vafalaust er það ekki tilviljun ein, sem sett hefur hestlíkan úr bronsi í moldina við Freysakur á Eylandi."[62]

Eignarréttur Freys á hestum hefur verið skýrður á ýmsa vegu. Sumir líta þannig á, að hestar þeir, sem Freyr átti, hafi verið notaðir til að flytja líkneski guðsins við trúarleg hátíðahöld.[63] Er þessi ályktun meðal annars dregin af lýsingu Tacitusar á hinum helgu hestum Germana: „Eru hestarnir fannhvítir og hafa aldrei verið snertir til neinnar vanhelgrar vinnu, og er þeim hefur verið beitt fyrir guðavagninn, fylgir presturinn þeim og konungurinn eða þjóðhöfðinginn og athuga nú gnegg hestanna og frýs.“[64] Aðrir telja, að upphaflega hafi verið sjálfstæð dýrkun á hestum. En þar sem sú dýrkun hafi einkum verið bundin við frjósemi og gróðurfar, hafi hestarnir síðar verið eignaðir Frey, sem var frjósemiguðinn.[65] Þessari skýringu til styrktar er hægt að benda á það, að stundum virðast hestar hafa verið dýrkaðir til eflingar frjósemi án þess Freys sé þar að nokkru getið. Greinilegast er slíkum átrúnaði lýst í Völsaþætti.[66] Þar segir frá því, er Ólafur kóngur Haraldsson var á ferðalagi. Hann kom við á andnesi einu til hjóna nokkurra, sem voru heiðin og trúðu á völsa. Völsi þessi var vingull af hesti, er húsfreyja hafði hirt og búið um. Höfðu þau hjón völsa fyrir heimilisgoð og blótuðu hann. Húsfreyja stóð fyrir blótinu, og tók hún völsa fyrst, en síðan rétti hver öðrum, og var jafnan kveðin vísa um leið, er völsi gekk milli manna. Húsfreyja hóf mál sitt á þessum orðum:

Aukinn est völsi

ok upp um tekinn,

líni gæddr,

en laukum studdr,

þiggi mörnir

þetta blæti,

en þú bóndi sjálfr,

ber þú at þér völsa.

Ekkert verður sagt um sannindi þessarar sagnar, og sjálfsagt er þar margt málum blandað. En samt virðist einhver fótur vera fyrir völsadýrkuninni. Slíkur átrúnaður er kunnur úr mörgum heiðnum trúarbrögðum. En varla hefði kristnum mönnum getað dottið í hug að búa slíka sögu til, ef þeir hefðu ekki haft neitt að styðjast við. Auk þess er fjöldi vísna í Völsaþætti, og er líklegt, að einhverjar þeirra séu gamlar og hafi geymst í munnmælum. Meira að segja eru mörg fornleg orðatiltæki í vísunum, sem söguritarinn virðist ekki hafa skilið, svo að það er óhugsandi, að hann hafi búið þær til sjálfur. Ef til vill eru vísur þessar leifar af fornum helgiþulum, sem menn höfðu um hönd við dýrkun völsa.[67]

Minjar um átrúnað á getnaðarfærum hestsins virðast einnig vera í vísu, sem Magnús konungur góði kvað til Haralds harðráða undir nafni Þóris bróður síns:

gerði eigi sá

garð um hestreðr

sem Sigurðr sýr,

sá vas þinn faðir.[68]

Engar minjar eru til um svona forneskjulega trú á Íslandi, en samt virðist einhver átrúnaður hafa verið á hrossskrokkum eða hrosshausum. Þegar mönnum var rist níð, var stundum festur hrosshaus eða hrossskrokkur upp á stöng, og var hann látinn snúa að þeim, sem níðið var ætlað.[69] Í fljótu bragði virðist þetta ekki vera nein trúarathöfn, en fornöld voru trú og töfrar miklu nátengdari en nú er.

Þetta sést best á því, að Saxo[70] minnist á einum stað á hrosshaus, sem festur var á níðstöng, og það er tekið fram, að hestinum, sem hausinn var af, væri fórnað goðunum. Það ætti því ekki að vera neinum vafa bundið, að hlutverk hrosshaussins á enda stangarinnar eigi rætur að rekja til forns átrúnaðar.

Ef frásagnir Íslendinga sagna um Þór og Frey eru bornar saman, kemur í ljós, að dýrkun þeirra var hvor með sínu móti. Freyr var miklu staðbundnari en Þór. Þegar Þorkell hávi fór frá Þverá, mátti hann til að yfirgefa Frey, en Glúmur varð að taka við honum ásamt Þverárlandi. Hins vegar fylgdi Þór alltaf skjólstæðingum sínum, hvert sem þeir fóru.

Einkenni þessara tveggja goða eru þó enn skýrari í Eddukvæðum og ritum Snorra. Freyr gat að vísu stundum tekið sér vopn í hönd eins og Þór, en hvergi eru frásagnir um bardaga hans. Eina Eddukvæðið, sem til er um Frey, lýsir ekki afreksverkum hans, heldur ástarraunum. Í Snorra-Eddu er Frey lýst á þessa leið: „Freyr er inn ágætasti af ásum. Hann ræður fyrir regni og skini sólar og þar með ávexti jarðar, og á hann er gott að heita til árs og friðar. Hann ræður og fésælu manna.“[71]

Um dýrkun Freys í Svíþjóð eru bestar heimildir. Það kemur víða ljós, að hvergi annars staðar var Freyr jafn mikið tignaður. Miðdepillinn í þessari guðsdýrkun var höfuðhofið í Uppsölum. Því er best lýst í kirkjusögu Adams frá Brimum. Hann segir að vísu, að Þór væri þar æðstur goðanna. En lýsingin á hátíðahöldunum er á þá leið, að ætla má, að Freyr hafi sett mestan svip á þau. Frey er lýst þannig: „Þriðji er Freyr, sem gefur mönnum frið og ástarunað. Líkan hans er gert með feikistórum getnaðarlimi.“ Litlu síðar segir, að Freyr sé blótaður, þegar brúðkaup séu haldin. Loks er sagt um hátíðahöldin í einu lagi: „Við þess konar fórnir eru viðhafðir söngvar margs konar og ófagrir, sem best er að þegja um.“ Þessi síðasta málsgrein er mjög í sama anda og aðrar lýsingar á dýrkun Freys, og er því líklegast, að söngvarnir hafi verið sungnir honum til dýrðar.

Saxo Grammaticus hefur sama hátt í Danasögu sinni og Snorri í Ynglinga sögu: að lýsa goðunum eins og mennskum konungum, sem lifað hafi í árdaga. Hjá Saxo eru margar frásagnir um siðleysi tengt yfirráðum Freys. Meðal annars lýsir Saxo því, er Freyr Svíakonungur felldi Sigurð Norðmannakonung og lokaði húsfreyjur þeirra frænda inni í pútnahúsi og neyddi þær til að gefa sig á vald hverjum sem var í allra augsýn.[72] Varla verður þessi frásögn skýrð með öðru en því, að opinber kynmök hafi verið þáttur í dýrkun Freys.[73]

En greinilegast er dýrkun Freys í Svíþjóð lýst í þætti Ögmundar dytts og Gunnars helmings: Gunnar flúði úr Noregi undan lífláti og komst austur til Svíþjóðar. „Þar voru blót stór í þann tíma, og hafði Freyr þar verið mest blótaður lengi ... og Frey var fengin til þjónustu kona, ung og fríð sýnum; var það átrúnaður landsmanna ... að hann myndi þurfa að eiga hjúskaparfar við konu sína, skyldi hún mest ráða með Frey fyrir hofstaðnum og öllu því, er þar lá til. Gunnar helmingur kom þar fram um síðir og bað konu Freys hjálpa sér og beiddi, að hún myndi hann þar láta vera.“ Hún tók við Gunnari, og fór hann að veislum með þeim Frey og konu hans, er Freyr skyldi gera mönnum árbót. Freyr og kona hans sátu í vagni, en Gunnar gekk á eftir. En er Gunnar mæddist að ganga, settist hann upp í vagninn og kastaði Frey út. Gunnar tekur nú að sér starf guðsins, og fer svo fram um hríð. „En er stundir líða fram, þykjast menn finna, að kona Freys er með barni. Það verður mönnum allágætt og þótti Svíum nú allvænt um þennan guð sinn, var og veðrátta blíð og allir hlutir svo árvænir, að engi maður mundi slíkt.“[74] Sögnin um Gunnar helming er ung og ótraust heimild, en virðist geyma ýmis fornsagnaminni, „og líklegt er, að þátturinn styðjist við gamla minningu um það, er líkneski Freys var ekið um sveitir til að gera mönnum árbót.“[75] Þessi skoðun er eingöngu byggð á hliðsæðum hjá öðrum þjóðum. Einkum er það lýsing Tacitusar á dýrkun danskra þjóðflokka á gyðjunni Nerþus, sem tekin hefur verið til samanburðar við Gunnars þátt: „Hafa þessar þjóðir það eitt til síns ágætis, að allar dýrka þær Nerþus eða móður jörð. Og það ætla þeir, að gyðja sú láti málefni manna til sín taka og að hún birtist sjálf í mannheimum. Í eyju nokkurri á hafi úti er helgur lundur, en í honum er vagn, helgaður gyðjunni og hulinn klæði. Er hofgoða einum leyft að snerta hann. Verður hann þess áskynja, er gyðjan er komin í helgidóminn, og er hún fer aftur á burt í vagninum, sem dreginn er af kvígum, fylgir klerkur henni á leið með langri og auðmjúkri bæn. Eru þá gleðidagar og hátíðablær hvarvetna, er gyðjunni þóknast að koma og dveljast. Þá skal ekki víg vekja, og enginn má snerta vopn. Þá fyrst þekkja menn og kunna að meta friðinn, en eigi helst það lengur en þangað til hofgoði hefur aftur fylgt gyðjunni inn á hinn helga stað, er hún er södd orðin af samvistum við mennina. Bráðlega eftir þetta laugast vagninn og klæðið og gyðjan sjálf, þótt ótrúlegt megi virðast, í stöðuvatni einu á afviknum stað. Er sá starfi ætlaður þrælum, en jafnskjótt og honum er lokið, hverfa þrælarnir ofan í vatnið. Af því stafar hin dularfulla skelfing og hinn ginnhelgi huliðshjúpur, er hvílir yfir þessari veru, er þeir einir fá séð, sem ofurseldir eru dauðanum.“[76] Varla getur hjá því farið, að þessar lýsingar eigi rætur sínar að rekja til svipaðra trúarsiða, sem átt hafa sér stað á Norðurlöndum. Nerþus er sama nafnið og Njörður, en Njörður var í íslenskum heimildum talinn faðir Freys. En ekki er hægt að gera ráð fyrir minni breytingu á þeim 900 árum, sem liðu á milli Tacitusar og Gunnars helmings, en ætt goðanna gangi fram um einn lið. Hitt er aftur miklu einkennilegra, að Njörður virðist hafa skipt um kyn, og verður nánar vikið að því síðar. Annars skiptir það litlu máli, hvort goðið sjálft er kvenkyns eða karlkyns. Þegar goðið er kvenkyns, er því þjónað af karlmanni, en þegar það er karlkyns, er því þjónað af konu. Goðið og prestur þess eru hjón, og þau eiga að ferðast um landið á ákveðnum hátíðum til þess að gera mönnum árbót. Hjónaband þeirra byggist á þeirri skoðun, að frjósemi í mannlífinu kalli fram frjósemi í náttúrunni. Á þennan hátt ber líka að skýra hina hneykslanlegu siði, sem Adam frá Brimum og Saxo segja, að farið hafi fram við dýrkun Freys.

Engar sagnir eru til um slíka siði á Íslandi. En Barði Guðmundsson telur sig hafa fundið minjar um þá í íslenskum örnefnum. Athyglisverðast er nafnið Saurlífisgjá í Heiðnarey á Breiðafirði. Þar eru einnig Blótsteinn og Blóthvammur, og hyggur Barði, að þessi örnefni séu minjar um forna frjósemidýrkun, þar sem opinbert saurlífi hafi verið samfara blótunum.[77]

Heimild um þessi örnefni er lýsing Flateyjarprestakalls eftir Ólaf prófast Sívertsen. Þar er lýst Heiðnarey í Barðastrandarsýslu:

„Nafn sitt ber hún (eyjan) síðan öndverðlega á 11. öld, því sögn manna er: Þegar kristni var lögtekin á Íslandi árið 1000 og í fyrstu stigið fram yfir launblót, svo gekkst bóndinn að Múla fyrir því, að hver helst sem vildi hafa launblót í frammi, mætti koma á heimuglegan mannfund í eyju þessari öndverðlega að tvímánuði sumars, það er að liðnum hundadögum, og fremja á þessum afsíðis liggjandi hólma blótsiðu sína, en þó gjalda toll nokkurn til sín fyrir vöktun samkvæmisins, viðurgerning, flutninga og landlán. Er það til sönnunar sögu þessari, að á miðri eyjunni er hvammur, sem enn í dag kallast Blóthvammur. Þar er og blótsteinn. En skammt þaðan í eyjunni liggur lág, sem heitir Saurlífisgjá.[78]

Munnmæli um ævaforna tíma er sjaldan mikið að marka. En freistandi er að bera þessi örnefni — sérstaklega nafnið Saurlífisgjá — saman víð frásögn um mannslíkan, sem fannst annars staðar á Vestfjörðum á öldinni, sem leið. Sú frásögn er í lýsingu Staðarsóknar í Aðalvík eftir séra Jón Eyjólfsson:

„Árið 1844, þegar ég lét taka hér nautahlöðuna, fundu þeir, sem að verkinu voru, í áreftinu mannslíkan úr tré, með fullri mannsstærð, en það var svo fúið, að það var þegar hrunið í mylsnu í höndum þeirra, er ég kom til, en þó sá ég það á parti nokkrum af andlitinu, að það hefur verið ágætlega af hendi leyst. Svo þótti mér sem á myndinni myndu hafa verið þýðingareinkenni (symbola) nokkur, en allt var það svo skaddað og óljóst, að ekki varð í það ráðið.“[79]

Orðin „þýðingareinkenni“ og „symbola“ geta tæplega verið annað en kurteislegt orðalag guðsmannsins um getnaðarlim.

Af þessum tveim frásögnum verður helst ráðið, að einhver heiðin forneskja hafi leynst á Vestfjörðum lengur en annars staðar. Þetta kemur mjög vel heim við það, sem gerðist í Noregi. En þar hélst skurðgoðadýrkun í afskekktustu byggðum ótrúlega lengi: á Þelamörk fram á 18. öld og í Setesdal til miðbiks 19. aldar. Þar var tignaður húsguðinn Faxi, sem fræðimenn telja arftaka Freys.[80] Óhugsandi er, að nokkuð slíkt hafi gerst hér á landi á seinni öldum án þess að komast á bækur. En á síðasta skeiði miðalda eru heimildir um sögu Íslands mjög gloppóttar. Og enginn veit hvað þá hefur getað gerst í afskekktustu byggðalögum. Auðvitað er líka hugsanlegt, að trélíkanið sé frá heiðni og örnefnin í Heiðnarey frá fyrstu öld kristninnar eins og Ólafur Sívertsen heldur fram. En ef líkanið og örnefnin eru minjar um dýrkun heiðins goðs, kemur ekki til greina annar guð en Freyr. Hvorug þessi frásögn er nógu traust til þess, að nokkuð verði staðhæft af henni. Þessu er aðeins varpað fram til athugunar. Svipað má segja um þá kenningu, að á Íslandi hafi verið til sérstök stétt kvenna, sem hafði það hlutverk að vera „konur Freys“.

Í Íslendinga sögum er getið um fimm konur, sem kallaðar voru gyðjur eða hofgyðjur. Ekki er mönnum fyllilega ljóst, í hverju starf þeirra hefur verið fólgið, en orðið gyðja ber öruggt vitni um, að það hafi verið bundið við dýrkun goðanna. En af þeim heimildum, sem til eru um guðsdýrkun á Norðurlöndum, verður ekki séð, að konur hafi haft neitt ákveðið starfssvið við dýrkun annarra goða en Freys. Þess vegna hefur sú ályktun verið dregin, að gyðjurnar á Íslandi hafi verið Freysgyðjur.[81] Það vill líka svo vel til, að tvær þeirra eru nátengdar mönnum, sem heimildir segja, að hafi dýrkað Frey. Önnur þeirra var Þuríður hofgyðja, hálfsystir Þórðar Freysgoða. Þórður bjó á einhverjum bæ í Öræfum (líklega Svínafelli), en í þeirri sveit eru bæjanöfnin Hof og Freysnes. Það getur varla verið of djarft að gera ráð fyrir því, að Þuríður hafi tignað sama goð og bróðir hennar og verið Freysgyðja. En þá er ekki hægt annað en láta sér detta í hug, að starf hennar hafi verið eitthvað svipað og stallsystra hennar í Uppsölum að fornu.

Hin gyðjan, sem tengd er Freysdýrkendum, er Þuríður gyðja, tengdadóttir Ingimundar gamla. Þorsteinn maður hennar er á einum stað nefndur goði Vatnsdæla, og hann bjó á Hofi í Vatnsdal. Líklegt er, að hofið þar hafi verið helgað Frey, því að sagan segir, að það sé byggt á þeim stað, sem Ingimundur fann Freyslíkan sitt.

Þriðja hofgyðjan er Steinvör, sem talað er um í Vopnfirðinga sögu. Hin fjórða er Þórlaug gyðja, af ætt Geitlendinga. Engar heimildir tengja þessar tvær síðast nefndu gyðjur við dýrkun Freys.

Loks er Friðgerður, húsfreyja í Hvammi í Dölum. Hún er aðeins nefnd gyðja í vísu, sem Þorvaldur víðförli kastaði fram, er hann kom til hennar að boða trú. Frá viðskiptum þeirra er sagt á þessa leið: „Þeir Þorvaldur og biskup fóru í Vestfirðinga fjórðung að boða trú. Þeir kómu í Hvamm um alþingi til Þórarins fylsennis, og var hann þá á þingi, en Friðgerður, kona hans, var heima og son þeirra Skeggi. Þorvaldur talaði þar trú fyrir mönnum, en Friðgerður var meðan í hofinu og blótaði, og heyrði hvort þeirra orð annars, en sveinninn Skeggi hló að þeim. Þá kvað Þorvaldur þetta:

Fórk með dóm inn dýra.

Drengr hlýddi mér engi.

Gátum háð at hreyti

hlautteins, goða sveini,

en við enga svinnu

aldin rýgr við skaldi,

þá kreppi goð gyðju,

gall of heiðnum stalla.“[82]

Ekki verður séð af þessari frásögn, hvaða goð Friðgerður blótaði. En bæjarnafnið Hofakur í næsta nágrenni bendir til Freyshofs í Hvammi.[83]

Ef það er rétt, að hofgyðjumar hafi verið Freysgyðjur, hlýtur sú spurning að vakna, með hvaða hætti þær hafi komist í snertingu við guðinn sjálfan. Venjulega er talið, að þær hafi orðið að láta sér nægja líkneski goðsins, sem ýmist stóð í hofinu eða þær óku með um landið til að gera mönnum árbót. Sú skoðun hefur einnig komið fram, að hlutverk guðsins væri leikið af lifandi manni.[84] Hún er byggð á hliðstæðum úr öðrum trúarbrögðum. Hér hefur sögnin um Gunnar helming einnig verið tekin til vitnis, því að Gunnar á að hafa kastað líkneski Freys út úr vagninum og sett sjálfan sig í staðinn með góðum árangri.

Það er ljóst af fornminjum og þjóðsiðum, að táknrænt ástalíf karls og konu þótti vænlegt til árgæsku. Af fornminjum frá víkingaöld eru athyglisverðust 27 gullspjöld, sem fundust í jörð vestanfjalls í Noregi. Á öllum spjöldunum eru myndir af karlmanni og konu, sem standa hvort andspænis öðru. Talið er, að þessar myndir hafi verið grafnar ofan moldina til að auka frjómátt hennar.[85]

Af þjóðsiðum eru athyglisverðust svonefnd maíbrúðkaup, sem tíðkast hafa í flestum löndum Norður-Evrópu fram á síðast liðna öld. Þá voru farnar á vorin skrúðgöngur með pilt og stúlku, sem nefnd voru brúðgumi og brúður. Brúðkaupið fór fram með söng, dansi og hljóðfæraleik, og þar var fylgt öllum venjulegum brúðkaupssiðum.[86]

Gullspjöld frá víkingaöld (með myndum Freys og Gerðar?).

Þótt maíbrúðkaup minni allmikið á forna dýrkun Freys — eins og menn ætla, að hún hafi verið — er ekki þar með sagt, að þau séu leifar af henni. En hvort tveggja er runnið af sömu rót. Það er: að láta frjósemi mannlífsins orka á frjósemi jarðarinnar. En af slíkum siðum var nóg miklu víðar en á Norðurlöndum, bæði í fornöld og á miðöldum.

Í íslenskri þjóðtrú eru engar minjar um slíka siði. Og varla getur hjá því farið, að heiðin hátíðahöld til eflingar frjósemi hafi verið fáskrúðugri á Íslandi en víðast annars staðar á Norðurlöndum.

Næstur á eftir Frey var Njörður nefndur í eiðstaf Íslendinga, og við hann eru kenndar tvær Njarðvíkur, eins og áður hefur verið tekið fram. Annars er hvergi talað um dýrkun Íslendinga á Nirði nema lítið eitt í lausavísum Hallfreðar vandræðaskálds. Í 12. vísu Hallfreðar sögu er þessi lína:

Fjörð létk af dul Njarðar

Þetta hefur verið þýtt: Í fyrra lét ég af villu Njarðar.[87] Og í 13. vísu standa þessar línur:

Verðk ok neyddr frá Njarðar

niðjum Krist að biðja.

Í íslenskum fornritum er Njörður ýmist talinn frjósemiguð eða siglingaguð. En Njarðar er fyrst getið í hinu latneska riti Tacitusar um Germaníu, sem skrifað er um 100 e.Kr. Par er nefnd gyðjan Nerþus, sem er sama nafnið og Njörður — aðeins á eldra málstigi. Eftir þeirri lýsingu — sem tekin er upp hér að framan — er Nerþus ótvírætt frjósemigoð. En mörgum hefur orðið það umhugsunarefni, að þessi goðvera skyldi hafa skipt um kyn. Menn hafa reynt að skýra þetta með ýmsu móti, en allar skýringarnar eru ófullnægjandi. Það var líka næstum óhugsandi, að gyðja, sem átti yfir margs konar helgisiðum að ráða, hefði allt í einu breyst í karlmann. En í fornritum eru á tveim stöðum bendingar um það, hvernig ráða megi þessa gátu. Í Lokasennu segir, að Njörður hafi getið Frey við systur sinni, og í Ynglinga sögu (4. kap.) er nánar skýrt frá því: „Þá er Njörður var með vönum, þá hafði hann átta systur sína, því að það voru þar lög. Voru þeirra börn Freyr og Freyja. En það var bannað með ásum að byggja svo náið að frændsemi.“ Sennilega hafa Freyr og Freyja líka verið talin hjón í upphafi, þótt sagnir um það séu mjög óljósar. Hér verður einnig að fara eftir vitnisburði brigslyrðanna í Lokasennu. Loki er þar látinn atyrða Freyju með þessum orðum:

Þegi þú Freyja

þú est fordæða

ok meini blandin mjök,

síz þik at bræðr þínum

stóðu blíð regin

ok myndir þú þá Freyja frata.

Hér virðast hafa komið upp á yfirborðið einhverjar hálfgleymdar endurminningar um hjónaband Freys og Freyju. Ef til vill hefur Snorri einnig haft Frey í huga, er hann segir, að það hafi verið lög með vönum, að menn ættu systur sínar. Eins og kunnugt er, voru þeir Freyr og Njörður báðir frjósemiguðir, en dýrkun slíkra goða var einkum bundin við hjónaband þeirra og ástalíf. Báðir virðast þeir líka hafa verið kvæntir systrum sínum. Systir Freys hét Freyja, en systir Njarðar er hvergi nefnd með nafni í norrænum ritum. En líklegt er, að hún hafi einnig borið svipað nafn og bróðir hennar. Ber því allt að sama brunni um það, að Njörður og Nerþus[88] hafi verið eldri kynslóð vanagoðanna, sem Freyr og Freyja hafi síðar leyst af hólmi. Sænskar örnefnarannsóknir hafa líka leitt í ljós, að blómatími Njarðar var áður en Freyr kom fram á sjónarsviðið.[89] Í þessu gervi er Nirði best lýst í Ynglinga sögu (9. kap.): „Njörður af Nóatúnum gerðist þá valdsmaður yfir Svíum og hélt upp blótum. Hann kölluðu Svíar þá dróttin sinn. Tók hann þá skattgjafar af þeim. Á hans dögum var friður allgóður og alls konar ár svo mikið, að Svíar trúðu því, að Njörður réði fyrir ári og fyrir fésælu manna.“ Í næsta kafla er svo sagt frá því, að Freyr tók ríki eftir Njörð.

Í Gylfaginningu (22. kap.) kemur Njörður hins vegar fram á sjónarsviðið sem sjávarguð og siglinga. „Inn þriði áss er sá, er kallaður er Njörður. Hann býr á himni, þar sem heitir Nóatún. Hann ræður fyrir göngu vinds og stillir sjá og eld. Á hann skal heita til sæfara og til veiða. Hann er svo auðugur og fésæll, að hann má gefa þeim auð landa eða lausafjár. Á hann skal til þess heita.“ Nafnið Nóatún bendir einnig á sjómennsku Njarðar, því að það þýðir skipatún (smbr. latneska orðið navis = skip).

Á Íslandi hefur Njörður einkum verið kunnur í þessu gervi. Það er einna greinilegast í örnefninu Njarðvík, sem einnig kemur fyrir á fimm stöðum á vesturströnd Noregs. Þar eru líka fimm Njarðeyjar. Þessi nöfn eru að því leyti ólík öðrum örnefnum, sem dregin eru af nafni Njarðar, að þau eru samsett með stofnmynd goðsnafnsins, en ekki eignarfalli. Hin örnefnin eru miklu fleiri, sem byrja á Njarðar-, og þau eru flest langt frá sjó. Þess vegna hefur því verið haldið fram, að örnefnin með Njarðar- séu minjar um forna blótstaði, þar sem Njörður hafi verið tignaður. Hins vegar merki örnefnin Njarðvík og Njarðey lendingarstaði, sem faldir voru umsjá siglingaguðsins.[90]

Gotlenskur steinn með mynd af Óðni.

Hér við bætist sú staðreynd, að íslensku skáldin virðast hafa haft meiri persónuleg kynni af dýrkun Óðins en flestir samlandar þeirra. Skáldin voru tíðir gestir við hirðir konunga og jarla, en þar var Óðinn mest tignaður. Eiríkur konungur sigursæli gekk í hof Óðins fyrir Fýrisvallaorustu „og gafst honum til sigurs sér“. Sigurður jarl signdi Óðni hið fyrsta full í blótveislu á Hlöðum. Hákon jarl gerði blót mikið, er hann var í hernaði á Gautlandi. Þá komu þar fljúgandi hrafnar tveir og gullu hátt, og þykist jarl þá vita, að Óðinn hefur þegið blótið. Þegar Torf-Einar jarl hafði sigrað Hálfdan hálegg, lét hann rista blóðörn á baki honum með sverði og skera rifin frá hryggnum og gaf hann Óðni til sigurs sér o.s.frv.

Þessar sagnir eru meira eða minna ótraustar, en varla hefðu þær orðið til, ef það hefði ekki verið alkunnugt, að konungar og jarlar tignuðu Óðin öðrum fremur. En við eigum því láni að fagna hér að þurfa ekki eingöngu að byggja á vitnisburði ótraustra sagna, því að þess er einnig getið í samtíma kvæðum. Þessi kvæði eru Eiríksmál og Hákonarmál, sem bæði eru erfikvæði eftir konunga. Skáldin lýsa því vel, hvernig konungunum, Eiríki og Hákoni, var fagnað af Óðni í Valhöll. Þau bregða að vísu á leik, er þau lýsa lífinu hjá Óðni, en engin ástæða er til þess að halda, að þau hafi leitað til annars goðs en þess, sem mest var tignað við hirðina. Að minnsta kosti er annað óhugsandi um höfund Eiríksmála. Hákonarmál hafa hér minna gildi, því að þau eru stæling á Eiríksmálum. Það er samt ekkert því til fyrirstöðu, að hirðmenn Hákonar hafi tignað Óðin, þótt konungur sjálfur væri kristinn. Að minnsta kosti segir Snorri um víni hans: „Mæltu þeir svo fyrir greftri hans sem heiðinna manna siður var til, vísuðu honum til Valhallar.“[91]

Eftir heimildum að dæma, hefur verið allmikill munur á guðsdýrkun konunga og alþýðu. Þetta hefur mönnum þegar verið ljóst í heiðni. Í einu Eddukvæði, Hárbarðsljóðum, lætur skáldið Þór og Óðin fara í mannjöfnuð. Óðinn segir þar meðal annars:

Óðinn á jarla,

þá es í val falla,

en Þórr á þrælakyn.

Trúna á Óðin hafa skáldin drukkið í sig við hirðirnar. Lífið í Valhöll, bústað Óðins, er heldur ekkert annað en stækkuð mynd af hirðlífinu með veisluglaumi þess og vopnabraki. En þegar skáldin komu út til Íslands, var þar engin miðstöð á borð við norsku hirðirnar, sem gæti haldið uppi stöðugri dýrkun þessa goðs. Þau voru komin í bændaþjóðfélag, sem tignaði Þór og Frey.

Hjálmur með Óðinsmyndum úr konungagröf á Vendli í Svíþjóð).

Um engan Íslending frá söguöld vitum við jafn mikið og Egil Skalla-Grímsson. Saga hans er ekki einungis ein af lengstu og bestu Íslendinga sögum, heldur hefur hún einnig að geyma fjölda lausavísna og þrjú kvæði eftir Egil. Merkast þeirra er Sonatorrek, sem er erfikvæði eftir syni hans. En það er ekkert venjulegt minningakvæði. Í því speglast einnig viðhorf Egils til lífsins og afstaða hans til goðanna.[92] Þegar Egill komst á legg, virðist hann hafa tekið sérstöku ástfóstri við Óðin og valið hann fyrir fulltrúa sinn. En er Óðinn hafði tekið frá honum tvo syni hans með skömmu millibili, veit Egill ekki, hvort hann má treysta honum lengur. Egill stendur einn uppi, bugaður og máttvana, og veit ekkert hvar hann á helst að leita sér athvarfs. Í raunum sínum vill hann helst svelta sig til bana. Úr því verður þó ekki, og í stað þess tekur hann að yrkja erfikvæði eftir syni sína. En er líður á kvæðið, fer Egill að hressast, og hann finnur, að hann er ekki eins vinafár og hann hélt í upphafi. Óðinn hafði ekki yfirgefið hann að fullu, þótt hann hyggi stórt skarð í frændgarð hans. Það var líka Óðinn, sem hafði gefið Agli skáldskapinn og hið stórláta geð, sem nú var hin eina huggun hans. Og áður en kvæðinu er lokið, hefur Egill aftur tekið gleði sína og sæst við Óðin.

Slík umbrot í trúarlífi einstaklinga eru auðvitað alger undantekning. Egill Skalla-Grímsson var enginn hversdagsmaður og hafði miklu fjölþættari skapgerð en almennt gerist. Hann er í aðra röndina nískur og nærsýnn bóndi, en á hinn bóginn stórskáld og víkingur. Í foreldrahúsum ólst hann upp við sjónarmið bóndans hjá Skalla-Grími, föður sínum, og er ekki ólíklegt, að Þór hafi verið þar mest tignaður. En er Egill fór að stunda skáldskap og ferðalög, var það eðlilegt, að hann hneigðist meira að Óðni. Sjálfur segist Egill hafa gerst „tryggur að trúa honum“ (Óðni), og þess vegna var sorg hans svo sár, er honum fannst Óðinn hafa brugðist sér. Og jafnvægi kemst fyrst á sálarlíf Egils, er hann hefur tekið Óðin í sátt.

Hallfreður vandræðaskáld hefur einnig túlkað trúarhugmyndir sínar ágætlega í vísum, þótt list hans komist ekki í samjöfnuð við list Egils. Báðir heyja þeir innri baráttu um tvenns konar lífsskoðanir. En aðstæðurnar eru aðrar. Egill heyr þessa baráttu af innri nauðsyn, en Hallfreður er knúinn til þess af ytri ástæðum. Egill lifir á þeim tíma, þegar heiðnin er ein við völd, og andstæðurnar hjá honum eru hinir sundurleitu þættir heiðninnar, sem eiga ítök í honum. Hallfreður lifir hins vegar á tímamótum heiðni og kristni. Honum er þröngvað til kristni af Ólafi Tryggvasyni. En siðaskiptin fara ekki baráttulaust fram í sál hans. Andstæður heiðninnar sjálfrar, sem ollu svo miklum umbrotum í Agli, eru ekki lengur til hjá Hallfreði. Það veitir ekki af því að hafa öll öfl heiðninnar sameinuð í viðureigninni við hinn kristna guð. Hallfreður fylkir þeim öllum undir merki Óðins.

Um afstöðu Hallfreðar til goðanna er getið á tveim stöðum í sögu hans. „Og eitt sumar er hann kom af Íslandi, þá lágu þeir við Agðanes. Þar hitta þeir menn að máli og spurðu tíðinda. Þeim var sagt, að höfðingjaskipti var orðið í Noregi. Var Hákon jarl dauður, en Ólafur Tryggvason kominn í staðinn með nýjum sið og boðorðum. Þá urðu skipverjar á það sáttir að slá í heit, og skyldi gefa Frey fé mikið, ef þeim gæfi til Svíþjóðar, en Þór eða Óðni, ef til Íslands kæmi, en ef þeim gæfi eigi í brott, þá skyldi konungur ráða.“[93] Og svo fór, að konungur réð og Hallfreður var skírður. En ekki var hann álitinn einlægari í hinum nýja sið en svo, að hann var sakaður um að blóta Þór á laun.

En snúum nú aftur að vísunum, sem eru aðalheimildirnar um trúarlíf Hallfreðar. Hann hefur ekkert einstakt goð fyrir fulltrúa. Hann vill helst vera vinur þeirra allra. En samt er auðséð, að hann metur Óðin mest. Það er Óðinn, guð skáldskaparins, sem heillar hann, þegar hann segir:

Öll hefr ætt til hylli

Óðins skipat ljóðum,

algildar mank, aldar,

iðjur várra niðja.

En trauðr, þvít vel Viðris

vald hugnaðisk skaldi,

legg ek á frumver Friggjar

fjón, þvít Kristi þjónum.

En sárastur er söknuður hann í þessum vísuhelmingi:

láta allir ýtar

Óðins blót fyrir róða.

Verðk ok neyddr frá Njarðar

niðjum Krist að biðja.

Sömu tilfinningar koma fram í eftirfarandi vísubroti, þótt söknuðurinn sé varla eins sár:

Fyrr vas hitt, es harra

Hliðskjálfar gatk sjálfan,

skipt es á gumna giptu,

geðskjótan vel blóta.

Stundum setur Hallfreður í sig kjark og þykist ekkert framar vilja eiga við hin gömlu goð:

Höfnum, hölda reifir,

hrafnblóts goða nafni,

þess es ól við lof lýða

lóm, ór heiðnum dómi.

Og:

Mér skyli Freyr ok Freyja,

fjörð létk af dul Njarðar,

líknisk gröm við Grímni,

gramr ok Þórr enn rammi;

Krist vilk allrar ástar,

erum leið sonar reiði,

vald á frægt und foldar

feðr, einn og goð kveðja.[94]

Það fór líka svo, að áróður kristniboðanna bar fullan sigur af hinum heiðnu goðum. Fyrir andlátið yrkir Hallfreður vísu, þar sem hann segist ekkert hræðast nema helvíti.

Þriðja skáldið, sem virðist hafa átt í innri trúarbaráttu, var Víga-Glúmur. Áður hafa verið raktar frásagnir Glúmu um Frey og fylgju móðurættar Glúms. En togstreitan milli þeirra er að verulegu leyti látin ráða örlögum söguhetjunnar. Ýmsir fræðimenn vilja ganga lengra og telja sig finna í sögunni spennu milli staðbundinnar Freysdýrkunar og aðfenginnar Óðinsdýrkunar, sem Glúmur á að hafa tileinkað sér í Noregi hjá Vigfúsi hersi, móðurföður sínum.[95]

Þá er fyrst að nefna verndargripina, sem Vigfús gaf Glúmi. En tveir þeirra: feldur og spjót þykja bera einkenni Óðins, sem oft var klæddur feldi og alltaf vopnaður spjóti. Einnig notar Glúmur dulnefnið Þundarbenda á Vigfúsi, syni sínum, þegar hann birtist öllum að óvörum í Hrísateigsbardaga til að hjálpa föður sínum. En Þundur er Óðinsheiti, og Þundarbenda ætti þá að merkja: bending frá Óðni. Loks er lýsingin á síðasta atferli Glúms á Þverá, er Einar Eyjólfsson hafði náð undir sig Þverárlandi og bjóst til að reka Glúm á brott. Glúmur gekk til verkmanna Einars og mælti við þá: „Nú skulu þér hér reisa við ána váðmeið, og er konum hægt til þvottar að hreinsa stórþvott, en heimabrunnar eru vondir.“ Húskarlar segja Einari þessi orð. Hann svarar: „Það hygg eg, að við þann meið festi hann ykkur upp, en ætli að reisa mér níð.“[96] En henging var fastur liður í dýrkun Óðins. Tæplega finnst mér þessi dæmi nógu traust til þess, að af þeim einum verði dregnar öruggar ályktanir. En varla verður því neitað, að vísa, sem Glúmur á að hafa kveðið fyrir Hrísateigsbardaga, beri svip af Óðinstrú.

Menstiklir sá mikla,

mun sverðabrak verða,

komin es grára geira,

goðreið of tröð, kveðja;

þars ásynjur jósu

eggmóts of fjör seggja,

vinir fagna því vagna,

vígmóðar fram blóði.

Sérstaklega er orðið goðreið athyglisvert, ef það er borið saman við þjóðtrú seinni alda á Norðurlöndum. En þar eru algengar hugmyndir um reið huldra vætta eða dauðra manna í loftinu. Í Noregi er þessi fylking kölluð oskerei, en í Danmörku og Svíþjóð er hún venjulega kennd við Óðin. Þessi nafnamunur hefur verið rakinn langt aftur í heiðni með þeirri skýringu, að dýrkun Óðins hafi staðið dýpstum rótum meðal austur-norrænna þjóða.[97]

En þar sem vísa Glúms er spásögn um bardaga, er ekki annað líklegra en orðið goðreið eigi við ferð Óðins, þar sem hann er að flytja fallna menn af vígvellinum til heimkynna sinna. Þessi skilningur fær stuðning af öðrum ummælum í vísunni. Ásynjur eggmóts hljóta að vera valkyrjur en þær voru þjónustumeyjar Óðins og sendiboðar hans í orustum. Og kenningin vagna vinur hlýtur að vera sömu merkingar og vagna rúni í Sonatorreki, sem eftir samhengi kvæðisins getur ekki átt við neinn annan en Óðin.

Önnur skáld eru miklu fáorðari um Óðin í kvæðum sínum. Glúmur Geirason segir í Gráfeldardrápu, að Óðinn sé sjálfur í Haraldi gráfeld. Og það var svo ríkt í skáldunum að telja skáldskapinn gjöf frá Óðni, að þau héldu því áfram, þótt kristni kæmist á. Um þrjátíu árum eftir kristnitöku talar Hofgarða-Refur um „heilagt full Hrafnásar“ (Óðins) í einu kvæði sínu, og það hefur haldist í kenningum allt til þessa dags að kalla skáldskapinn Óðins vín.

Um afstöðu Kormáks til Óðins verður ekkert sagt, þótt honum sé eignuð vísa, þar sem komist er svo að orði:

myndak öl at Óðins

í öndvegi drekka.

En þessi vísa er talin rangfeðruð og ekki ort fyrr en seint á 12. öld.[98] Helgi trausti Ólafsson kemst svo að orði, er hann hefur orðið manni að bana:

Ásmóðar gaf ek Óðni

arfa þróttar djarfan,

guldum galgavaldi

Gauts tafn, en ná hrafni.[99]

Skilningur þessarar vísu er kominn undir því, hvaða merkingu menn leggja í orðið tafn. Það getur þýtt hvort sem er: bráð eða fórn. (Lex. poet.) En þar sem hér er talað um Gauts (Óðins) tafn, hlýtur merkingin að vera fórn. Efni vísunnar er þá, að Óðni sé færð fórn með því að gefa hrafni ná (vekja víg). Sá skilningur kemur mjög vel heim við aðrar heimildir. Þess er víða getið, að þeir, sem féllu í orustu, voru gefnir Óðni. Elsta dæmið er frá dögum Tacitusar. En hann segir frá því í árbókum sínum, að Hermundurar vígðu Mars og Merkúríusi (Tý og Óðni) óvini sína.[100] Og þessi siður varð furðanlega lífseigur á Norðurlöndum. Það sést best á norrænum munnmælasögum, sem skráðar eru meir en þúsund árum síðar. Er nóg að minna á sögnina um Harald hilditönn, sem gaf Óðni allan val í Brávallarbardaga.

Þessi vígsla virðist oftast hafa farið fram á þann hátt, að spjóti var skotið yfir lið óvinanna í byrjun orustu. Spjótið hefur verið valið til að helga þessa athöfn vegna þess, að það var tákn Óðins. Óðinn er kallaður „geirs dróttinn“, og hann hafði að vopni geirinn Gungni. Það virðist líka hafa verið almennur siður, að þeir, sem fórnað var Óðni, hafi verið markaðir geirs oddi. Því er greinilegast lýst í Gautreks sögu (7. kap.), þar sem segir frá dauða Vikars konungs. En upphaf þessa siðar er rakið til Óðins sjálfs. Í Hávamálum segir frá því, er Óðinn fórnaði sjálfum sér í æsku og var „geiri undaðr ok gefinn Óðni“. Í sömu átt benda ummæli Snorra í Ynglinga sögu (9. kap.): „Óðinn varð sóttdauður í Svíþjóð, og er hann var að kominn dauða, lét hann marka sig geirs oddi og eignaði sér alla vopndauða menn.“ Það var líka Óðinn sjálfur, sem fyrstur skaut spjóti sínu yfir óvinaliðið, eftir því sem segir í Völuspá:

Fleygði Óðinn

ok í folk of skaut.

Þat var enn folkvíg

fyrst í heimi.

Það er auðséð af þessum frásögnum, að goðsögurnar og trúarsiðirnir eru í fullu samræmi hvort við annað. Heiðnir menn gátu ekki tignað Óðin betur á annan veg en með því að líkja eftir háttum hans sjálfs. Lýsingar á trúarsiðum geta því verið alveg eins sannar, þótt það séu guðir, en ekki menn, sem látnir eru hafa þá um hönd. Sögnin um það, er Óðinn skaut spjóti sínu í fyrsta sinn til vígs, er skýring ásatrúarmanna á því, hvernig þessi siður þeirra sé upp runninn. Annars er þeim sið lýst best í Styrbjarnarþætti Svíakappa, þótt sú sögn verði ekki heldur talin söguleg sannindi. Eiríkur konungur sigursæli blótaði Óðin til sigurs sér, áður en hann lagði til orustu við Styrbjörn. „Litlu síðar sá hann (Eiríkur) mann mikinn með síðum hetti. Sá seldi honum reyrsprota í hönd og bað hann skjóta honum yfir lið Styrbjarnar, og það skyldi hann mæla: Óðinn á yður alla. Og er hann hafði skotið, þá sýndist honum gaflak á lofti og fló yfir fólk Styrbjarnar, og þegar sló blindi á lið Styrbjarnar og síðan á sjálfan hann, og eftir það urðu svo mikil undur, að skriða brast upp í fjallið og hljóp ofan á lið Styrbjarnar.“[101]

Í Eyrbyggja sögu (44. kap.) segir frá bardaga milli Steinþórs á Eyri og Snorra goða. „Þá skaut Steinþór spjóti að fornum sið til heilla sér yfir flokk Snorra.“ En enga bendingu gefur sagan um það, að Steinþór hafi vitandi vits verið að færa Óðni fórn. Hún þekkir ekki annan tilgang hjá Steinþóri en að hann hafi kastað spjótinu „að fornum sið til heilla sér“. Það er líka mjög óvíst, hvort Steinþór eða höfundur Eyrbyggju hafa haft nokkra hugmynd um, að þessi siður var frá Óðni kominn. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að gamlar venjur geta haldist öldum saman, þótt tilgangur þeirra sé að fullu gleymdur. Frásögnin um spjótkast Steinþórs getur því ekki borið vitni um dýrkun Óðins á Íslandi.

Það er nokkuð almenn skoðun, að Óðinn hafi verið höfuðguð í skáldskap Íslendinga, en ekki í hinu raunverulega lífi þeirra. Skáldin kölluðu hann Aldaföður, Goðjaðar, Alföður, Þjóðasnytri, Sigurhöfund o.s.frv., en engum alþýðumanni gat dottið í hug að leita til hans í raunum sínum. Það getur samt verið varasamt að draga mjög skýrar línur milli skáldskapar og veruleika. Öllu gamni fylgir nokkur alvara. Það, sem er skáldskapur hjá einum, er veruleiki hjá öðrum.

Það var ekki heldur út í bláinn, að skáldin töldu Óðin æðstan goðanna og gáfu honum þessi virðulegu nöfn. Það er engin nýjung hjá þeim. Samkvæmt elstu heimildum um goðatrú Germana, virðist Óðinn vera æðstur goðanna. Um 100 eftir Krist segir Tacitus um Germana: „Merkúríus tigna þeir mest guða, og kveður svo rammt að dýrkun hans, að á ákveðnum dögum þykir þeim hlýða að færa honum mannfórnir.“[102] Merkúríus er án efa Óðinn. (Smbr. Inngang).

Þó að lýsing Tacitusar á dýrkun Óðins sé miðuð við þýska þjóðflokka, en ekki norræna, getur hún samt skorið úr því, að Óðinn er engin nýsmíð Norðurlandabúa á víkingaöld og trúin á hann hefur rætur víðar en í skáldskapnum. Dýrkun Óðins er líka kunn á Norðurlöndum löngu fyrir víkingaöld. Gríski sagnaritarinn Prokopios lýsir guðsdýrkun Þúlebúa á 6. öld, og verður ekki annað séð af lýsingunni en þar sé átt við Óðin: „Þeir eru blótmenn miklir og færa alls konar fórnir. En fegursta fórn þeirra er fyrsti fanginn, sem þeir taka í ófriði. Honum fórna þeir Aresi, því að hann álíta þeir mestan goðanna. En fanganum fórna þeir þannig, að þeir drepa hann ekki á venjulegan hátt, heldur hengja þeir hann á tré eða kasta honum í þyrnirunn eða drepa hann með öðrum hræðilegum píslum.“[103] Varla getur hjá því farið, að Ares merki hér Óðin. Frásögnin um hengingu fanganna er svo nákvæm lýsing á fórnarsiðum Óðinsdýrkenda, að það ætti að vera nóg sönnun þess, að hér sé átt við hann. Það er líka mjög eðlilegt, að Prokopios kalli Óðin Ares, því að dýrkun þeirra beggja var mjög bundin við hernað. Meðal þjóðflokkanna á Þúle nefndi Prokopios Gauta, og er álitið, að þessi lýsing eigi við trúarsiði þeirra. Í íslenskum heimildum er Óðinn stundum kallaður Gautur eða Gautatýr, og benda þau nöfn á mjög rótgróna dýrkun hans á Gautlandi. Í sömu átt benda örnefnin. Eftir þeim þykjast menn nokkuð geta rakið feril Óðins á Norðurlöndum. Fyrst á hann að hafa komið til Vestra-Gautlands og ef til vill til Danmerkur, og þar á trúin á hann að hafa fest dýpstar rætur. Síðar á hún að hafa borist til Austur-Svíþjóðar og Noregs.[104]

Annars hefur Óðinn látið eftir sig minjar í örnefnum um öll Norðurlönd nema á Íslandi. En þær eru tiltölulega fáar í Austur-Svíþjóð og Vestur-Noregi. Af mannanöfnum, sem dregin eru af nafni Óðins, eru ekki kunn fleiri en Óðinkár eða Óðinkarl, sem virðist ekki hafa verið mjög óalgengt nafn í Danmörku á miðöldum, og Óðindís, sem kemur fyrir á sænskum rúnasteini. Yfirleitt bendir allt í þá átt, að Óðinn hafi verið mest dýrkaður í syðri hluta Norðurlanda og hafi trúin á hann komið þangað sunnan að, eins og Snorri segir í Ynglinga sögu.

En þó að dýrkun Óðins á Norðurlöndum sé eldri en víkingaöld er það samt víst, að þá færist nýtt líf í hana. Sá Óðinn, sem við þekkjum úr Eddukvæðum og öðrum íslenskum ritum, ber glöggt merki þeirrar aldar. En vafalaust hefur Óðinn samt haft mörg sömu einkenni fyrir víkingaöld, og þess vegna hefur hann færst svo í aukana, þegar sú öld rann upp, sem átti svo vel við skapferli hans. Til samanburðar við íslensku heimildirnar er hægast að taka þá mynd, sem Adam frá Brimum bregður upp af Óðni í lýsingu sinni á höfuðhofinu í Uppsölum: „Óðinn, þ.e. hinn óði, heyr stríð og veitir mönnum vaskleik gegn óvinum ... En Óðinn er hafður vopnaður eins og Mars venjulega meðal vor.“ Í næstu grein á eftir segir Adam frá því, að Óðinn sé ákallaður, ef stríð beri að höndum. Hermennskan er líka eitt höfuðeinkenni Óðins í íslenskum ritum. Bústaður hans er Valhöll, og þar er barist á hverjum degi. Í mannheimum kemur Óðinn líka oftast fram við stríð: „Oft þótti Svíum hann vitrast sér, áður stórar orustur yrði. Gaf hann þá sumum sigur, en sumum bauð hann til sín, og þótti hvortveggi kostur góður.“[105] Óðinn segir um sjálfan sig í Hárbarðsljóðum:

attak jöfrum,

en aldrei sættak.

En skýringin á þessu ófriðarbrölti hans kemur í næstu vísuorðum:

Óðinn á jarla,

þá es í val falla.

Verksvið Óðins er gert allt of þröngt með því að kalla hann hernaðarguð. Fyrst er hann friðarspillir, síðan ræður hann gangi orustu, og loks býður hann hinum föllnu hetjum til sín.

Hár, Jafnhár og Þriði (hinar þrjár persónur Óðins, úr Uppsalabók Snorra-Eddu).

En þetta er ekki nema önnur hliðin á Óðni. Hann er líka guð skáldskapar og vísinda og iðkandi rúna. Það er þessum eiginleikum Óðins að þakka, að Egill Skalla-Grímsson gat sæst við hann, eftir að Agli fannst hann hafa brugðið vináttu við sig. En Egill gat samt ekki sagt skilið við Óðin, því að hann hafði kennt Agli að segja harm sinn í ljóði og kveða sig í sátt við lífið.

Þó hefr Míms vinr

mér of fengnar

bölva bætr,

ef et betra telk.

Göfumk íþrótt

úlfs of bági

vígi vanr

vammi firrða

ok þat geð,

es ek gerða mér

vísa fjándr

af vélöndum.

(Sonatorrek)

Eddurnar, sem færðar eru í letur á Íslandi á 13. öld, bera því öruggt vitni, að minningin um Óðin hefur þá enn verið ljóslifandi. Ýmsir hafa því furðað sig á því, að í Íslendinga sögum, sem skrifaðar eru um svipað leyti, er Óðinn varla nefndur nema í kvæðum og vísum. Þetta liggur í fyrsta lagi í eðli bókanna. Íslendinga sögur eru frásagnir um samskipti manna. Og trúarbrögðin koma ekki efninu við nema þau hafi áhrif á gang mála.

Hér að framan hefur öðru hverju verið vikið að því, hvers vegna íslensk alþýða var líklegri til að halla sér að Þór en óðni. En þetta viðhorf Íslendinga hefur verið tekið til rækilegastrar meðferðar af G. Turville-Petre í ritgerð, sem hann nefnir Um Óðinsdýrkun á Íslandi.[106] Hann byggir skoðanir sínar að verulegu leyti á rannsóknum hins mikilvirka franska trúarbragðafræðings Georges Dumézils, sem hefur af miklum lærdómi og hugkvæmni borið saman trúarbrögð flestra ariskra (indóevrópskra) þjóða. Dumézil heldur því fram, að trúarbrögð þessara þjóða séu runnin af einni rót og endurspegli stéttaskiptingu þeirra og þjóðskipulag, áður en þær dreifðust um heiminn. Samkvæmt skoðun hans var æðsta valdið tvískipt. Annars vegar var hinn löglausi konungur, en hins vegar presturinn, sem gætti laga og réttar.[107] Og samkvæmt öllum lýsingum á Óðni var hann kjörinn fyrirmynd hins löglausa konungs. En hér skiptir ekki meginmáli, hvort menn aðhyllast kenningar Dumézils um uppruna germanskra trúarbragða og tvískiptingu æðsta valdsins.

Á öllum tímum er goðheimur að verulegu leyti spegilmynd mannheims. Það er því auðvelt að taka undir lokaniðurstöðu Turville-Petres, að menn hafi „valið aðalguð sinn eftir þjóðskipulagi sínu, lífsháttum og þörfum. Svíar voru háðir frjósemd jarðarinnar, og því hefur æðsti guð þeirra verið frjósemdarguðinn Freyr. Íbúar Vestur-Noregs, og þá líka Íslendingar, hafa valið hinn trausta Þór, sem hlýtur að vera hinn almáttki áss í augum þeirra. En konungar og kappar, þeir sem hafa brotist til valda, hafa dýrkað hinn löglausa, skapandi guð Óðin.“ Turville-Petre bendir einnig á, að landnemarnir, sem fluttust til Íslands, aðhylltust hið forna skipulag frjálsra óðalsbænda, en voru andvígir vaxandi konungsvaldi. En þess má sjá merki í kvæðum um tvo fyrstu allsherjar konungana í Noregi: Harald hárfagra og Eirík blóðöx, son hans, að við hirð þeirra hefur Óðinstrú skipað háan sess.[108] Turville-Petre kveður svo fast að orði um íslensku landnámsmennina, að hann segir: „Sagt er að þeir hafi flúið Noreg fyrir ofríki Haralds, en eins mætti segja, að þeir hefðu flúið fyrir ofríki Óðins.“

Þetta finnst mér ofmælt. Engar heimildir eru fyrir því, að Íslendingar væru andsnúnir Óðni, þótt þeir veldu oftar aðra guði fyrir fulltrúa sína. Og persónulegasta trúarljóð, sem til er frá germönskum þjóðum í heiðnum sið, var ort á Íslandi af einum dýrkanda Óðins. Þetta kvæði er Sonatorrek eftir Egil Skalla-Grímsson, þar sem skáldið gerir upp sakir sínar við guðinn. Það er bugaður maður, sem hefur upp raust sína:

Mjök erum tregt

tungu at hræra.

Síðan á Egill í harðri baráttu, bæði við sjálfan sig og Óðin, uns það rennur upp fyrir skáldinu, að Óðinn einn gat veitt þær „bölva bætur“, sem gerðu lífið þess virði, að því væri lifað. Og baráttunni lýkur með fullum sigri beggja, þegar Egill segir í kvæðislok:

Skalk þó glaðr

með góðan vilja

ok óhryggr

heljar bíða.

Þótt fátt sé annars vitað um Óðinsdýrkun Íslendinga, megum við vel við una. Það er ekki lítils vert að kynnast trúarreynslu eins manns, sem bar gæfu til að tjá hana í ljóði fyrir komandi kynslóðum.

Frásagnir þær, sem teknar eru upp hér að framan, eru flestar um dýrkun einstakra manna á einstökum goðum. En fjarri fer því, að í þeim felist, að hver maður hafi aðeins tignað eitt goð. Stundum ákallaði sami maðurinn mörg goð í einu. Það sést best á eiðstaf Íslendinga og lausavísum Hallfreðar. Auk þeirra fjögurra goða, sem hér hafa verið gerð skil, nefnir Hallfreður Freyju. Freyja er einnig nefnd í níðvísu Hjalta Skeggjasonar um goðin:

Vil ek eigi goð geyja,

grey þykki mér Freyja.[109]

Vísan ber það sjálf með sér, hvers vegna Hjalti valdi Freyju úr goðahópnum, þegar hann vildi svívirða heiðnina. Honum hafa verið kunnar sagnir um marglyndi Freyju í ástamálum og þótt hún standa vel til höggsins frá sjónarhóli kristinna siðapostula. Þetta sést best á orðinu grey, sem merkir tík.

Freyja er einnig nefnd í tilsvari Þorgerðar Egilsdóttur í Egils sögu (78. kap.): „Engan hefi eg náttverð haft og engan mun eg fyrr en að Freyju.“ En mér finnst þetta tilsvar líkara því að vera byggt á goðfræðilegri þekkingu höfundarins en gömlum munnmælum. Fleiri dæmi eru ekki kunn um átrúnað Íslendinga á Freyju. Ástæðulaust er að ætla, að henni hafi verið reist sérstök hof hér á landi. En trúlega hefur hún verið tignuð ásamt öðrum goðum.

Svipað er að segja um Baldur. Um ástsæld hans á Íslandi vitna blómsheitið baldursbrá og bæjarnafnið Baldursheimur. Um blómið segir Snorri: „og eitt gras er svo hvítt, að jafnað er til Baldurs brár; það er allra grasa hvítast, og þar eftir máttu marka fegurð hans, bæði á hár og á líki.“[110] Tveir bæir á Íslandi eru kenndir við Baldur: Baldursheimur í Hörgárdal og Baldursheimur í Mývatnssveit. Um hinn síðarnefnda segir Finnur Jónsson í ritgerð sinni: Bæjanöfn á Íslandi:

„Merkingin í orðinu heimur er ljós; alstaðar er visst víðlendi og útsýn mikil, svo er t.d. frá bænum Baldursheimi mikil og fögur útsjón og fjallahringurinn allt umhverfis. Nafnið er efalaust fornt og frá heiðni. Nafnið Breiðablik hefur vakað fyrir þeim, er nafnið gaf.“[111] Ég get vel fallist á þessa skoðun, þótt hún eigi varla eins vel við samnefndan bæ í Hörgárdal. Bæjarnafnið Baldursheimur þarf alls ekki að vera minjar um fornan blótstað fremur en mörg önnur örnefni, sem dregin eru af goðanöfnum. En það sýnir ítök guðsins í hugum fólksins.

Um dýrkun fleiri goða á Íslandi er ekki getið. En það er oft tilviljun háð, hvað kemst á bækur. Engar öruggar ályktanir verða því dregnar af þögn heimildanna. Og ekkert mælir gegn því, að einhver fleiri goð hafi verið tignuð af Íslendingum. Í Landnámu og Íslendinga sögum er getið um mörg hof. En sjaldnast er það tekið fram, hvort þau voru helguð einhverjum ákveðnum guði. En þegar það er nefnt, er það jafnan á þá leið, að þau séu annaðhvort Þórshof eða Freyshof. Af þessu hafa sumir dregið þá ályktun, að aðrir guðir en þessir tveir hafi ekki verið blótaðir í hofum á Íslandi. Varla er samt vert að leggja mjög mikið upp úr þessu, því að nóg rúm er fyrir dýrkun annarra goða í hinum hofunum. Það er ekki heldur víst, að Þór og Freyr hafi verið svo einvaldir í hofum sínum, að dýrkun annarra goða hafi ekki getað komist þar að. Í nokkrum Íslendinga sögum er talað um margar goðamyndir í sama hofi, og ef það er rétt, hljóta fleiri en tveir guðir að hafa verið blótaðir þar. Það skal samt tekið fram, að flestar frásagnir um þetta standa í sögum, sem njóta lítils álits sem sögulegar heimildir.

Það er ekki hægt að segja um það með vissu, hve mörg af goðunum voru tignuð á Íslandi. En hins vegar er það fullvíst, að dýrkun Þórs og Freys var þungamiðjan í goðadýrkun Íslendinga. Það er heldur ekkert vafamál, að Þór var meira tignaður en Freyr. Viðurnefnið Þórsgoði kemur samt hvergi fyrir. Þetta hefur verið skýrt á þann hátt, að flestir goðarnir hafi verið Þórsgoðar, svo að ekki hafi verið hægt að einkenna þá með því. Hins vegar hafi Freysgoðarnir verið miklu færri. Hvergi verður þess vart, að menn hafi litið á Þórsdýrkun og Freysdýrkun sem andstæður. Það voru aðeins mismunandi hliðar á sömu trúnni. Heiðnir menn völdu sér fulltrúa úr goðahópnum með svipuðu móti og kristnir menn tóku sér verndardýrlinga síðar. Þetta var persónulegt vináttusamband bæði í heiðni og kristni, og í því fólst engin lítilsvirðing á öðrum goðum eða dýrlingum.

Yfirleitt virðast Íslendingar í fornöld hafa verið mjög óháðir goðunum. Goðin voru ekki alvaldir drottnar mannanna, heldur vinir þeirra, og það var jafnt á valdi manna og goða að slíta þeirri vináttu. Egill Skalla-Grímsson lýsir þessum vinaskiptum best, þar sem hann gerir upp reikningana við Óðin í Sonatorreki:

Áttak gótt

við geirs dróttin,

gerðumk tryggr

at trúa hánum,

áðr vinan

vagna rúni,

sigrhöfundr,

of sleit við mik.

Slík viðskipti einstakra manna og goða eru aðeins kunn á síðustu öldum heiðninnar. Hvert goð var orðið að sjálfstæðum einstaklingi með mannlega skapgerð og duttlunga. Þór er hin sanna fyrirmynd bóndans, sterkur og starfsamur, en laus við fláttskap og fjöllyndi. Óðinn er hin fullkomna andstæða. Hann býr yfir djúpsettri visku, en er ótryggur, bragðvís og fjöllyndur, svo að sjaldan er óhætt að treysta honum. Freyr er vakinn og sofinn að efla árgæsku og afkomu bóndans.

Goðin gátu samt aldrei orðið óskmyndir heiðinna manna í siðferðilegum efnum. Þau voru allt of háð mönnum til þess. Barátta guða og manna var að miklu leyti hin sama. Báðir urðu að lúta í lægra haldi fyrir örlögunum, og baráttan gekk upp og niður. Það var því fjarri lagi að hugsa sér að öllu væri stjórnað af alfullkomnum guðum. Goðin hlutu líka að hafa mannlega veikleika. Þess vegna gátu heiðnir menn ekki flúið til goðanna, þegar þeir leituðu sér að flekklausum fyrirmyndum. Þær urðu þeir að sækja í hetjusögur og hetjukvæði. Örlagatrúin og hin bölsýna skoðun á lífinu er jafnvel enn skýrari þar en í goðasögunum. Hetjurnar bíða oftast ósigur að lokum, en það er aðal þeirra að vera miklar í ósigrinum. Þær hníga venjulega í valinn án þess nokkur blettur falli á sæmd þeirra. Það er til dæmis óhugsandi að Helgi Hundingsbani eða Sigurður Fáfnisbani væru nokkurn tíma hlægilegir. En það urðu Þór og Óðinn hvað eftir annað í lýsingum goðakvæðanna. Í hetjukvæðum eru hvergi dregnar upp eins hversdagslegar myndir af söguhetjunum og myndir þeirra Þórs og Óðins í Hárbarðsljóðum. Slíkt hefði verið í fullkomnu ósamræmi við hinar glæsilegu lýsingar á hetjunum.

Þrátt fyrir þennan mun goðakvæða og hetjukvæða áttu þau jafnan samleið á Norðurlöndum og virðast hafa orðið fyrir gagnkvæmum áhrifum. Það er alkunnugt, að siðaskoðun hetjukvæða var miklu skýrari, og það er þakkað áhrifum þaðan, þegar farið var að leggja siðferðilegt mat á goðin, eins og gert er í Völuspá. En hvaða áhrif höfðu goðakvæðin þá á hetjusögurnar? Næst liggur að halda, að goðasögur hafi verið teknar til fyrirmyndar, er farið var að lýsa hetjum með mjög sundurleita skapgerð. Þá verður fyrst fyrir okkur Starkaður gamli. Hann líktist Óðni um margt. Starkaður var skáld og spekingur eins og Óðinn og flestum hæfileikum búinn í ríkara mæli en aðrir mennskir menn. En hann er leiddur í þá ógæfu að þurfa að vinna níðingsverk, sem hann sjálfan hryllir við. Samt getur hann á engan hátt spornað við valdi örlaganna fremur en Óðinn, þegar hann rýfur eiða sína til þess að reyna að fresta forlögum sínum. En við getum haldið sögunni lengra áfram. Þá sjáum við Njál. Hann veit örlög sín fyrir eins og Óðinn og reynir að afstýra þeim í lengstu lög. En báðir vita þeir, að þau hljóta að hafa sinn gang og viðnám þeirra er stundum aðeins til að flýta fyrir því, sem fram á að koma. Fleiri dæmi skulu ekki nefnd. En það er alkunnugt, að ein hin mesta nýjung, sem Íslendinga sögur fluttu bókmenntum miðalda, voru lýsingar á mönnum með sundurleita skapgerð. Þessar lýsingar eru svo ágætar, að þær hljóta að standa djúpum rótum í norrænum jarðvegi. En hvaðan eru þær runnar? Auðvitað eru þær fyrst og fremst sprottnar upp úr lífinu sjálfu. En ef leita skal fyrirmynda í bókmenntum, er engu minni ástæða til þess að rýna í goðasögur en hetjusögur. Skapgerðarlýsingar eru miklu einfaldari í hetjusögunum en í hinum bestu Íslendinga sögum. En engin íslensk söguhetja var sundurleitari í skapi en Óðinn sjálfur.[112]

TILVITNANIR

1 Ísl. fornrit I, bls. 315.

2 Germania, 39.

3 Hørg, hov og kirke, bls. 48-9.

4 Saxo, bls. 54.

5 Saxo, bls. 152.

6 Ísl. fornrit I, bls. 378.

7 Egils saga, 28. vísa.

8 Heimild mín um heiðin örnefni á Íslandi er ritgerð eftir Ólaf Lárusson, Nordisk kultur XXVI, 1942, bls. 74-9.

9 Hauksbók, 1892-96, bls. 503-4.

10 Flat. I, bls. 23.

11 Njála, 102.

12 Laxdæla, 40.

13 Ísl. fornrit I, bls. 250.

14 Hér er sennilega átt við Patrick helga, postula Írlands, sem var uppi 5. öld, þótt Landnáma geri hann að samtímamanni Örlygs.

15 Ísl. fornrit I, bls. 52-5.

16 Eyrbyggja, 4.

17 Eyrbyggja, 10.

18 Ísl. fornrit I, bls. 163-4.

19 Ísl. fornrit I, bls. 232-3.

20 Ísl. fornrit I, bls. 346.

21 Skj. I. B., bls. 127, smbr. A., bls. 135.

22 Skj. I. B., bls. 135, smbr. A., bls. 144.

23 Smbr. H. Petersen: Om Nordboernes Gudedyrkelse og Gudetro, 1876, bls. 49 o. áfr.

24 Adam Bremensis: Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum, Lib. IV, Cap. 26-7.

25 Saxo, bls. 350.

26 Ísl. fornbréfasafn XII, bls. 3.

27 Att helga land, Festskrift tillägnad Axel Hágerström, bls. 216-18.

28 Helkunduheiðr, Germanska namnstudier tillägnade Evald Liden, bls. 232-5.

29 Ísl. fornrit I, bls. 285.

30 Árbók 1966, bls. 18-19.

31 Kuml og haugfé, bls. 326-7.

32 Árbók 1966, bls. 30.

33 Smbr. Poul Nørlund: De gamle Nordbobygder ved Verdens Ende, bls. 28.

34 Sjá Þjóðsögur Jóns Arnasonar I, bls. 445. Tveir slíkir Þórshamrar eru í Þjóðminjasafninu í Reykjavík.

35 E. Wessén: Minnen av forntida gudsdyrkan i Mellansveriges ortnamn, Studier i nordisk filologi XIV, 1923, bls. 20-21; Dumézil. bls. 116-17.

36 Sjá Ström, bls. 89.

37 Glúma. 6.

38 Glúma. 9.

39 Glúma, 9.

40 Glúma, 19.

41 Glúma, 26.

42 M.o.m. 1933, bls. 11-33.

43 Sjá Kultminder, bls. 98-103, Nordens Gudeverden I. bls. 517.

44 Glúma, 7.

45 Isl. fornrit IX, bls. XXII.

46 Glúma, 2. vísa.

47 Ísl. fornrit XI, bls. 185-6.

48 Vatnsdæla, 10.

49 Vatnsdæla. 12.

50 Gísla saga, 15.

51 Gísla saga, 18.

52 Sjá Nils Lid: Jolesveinar og grøderikdomsgudar, 1932, bls. 114.

53 Ísl. fornrit I, bls. 108.

54 Sigurður Nordal: Hrafnkatla, Studia Islandica VII, 1940. Síðan Sigurður sendi frá sér þessa bók hafa feiknin öll verið skrifuð um Hrafnkels sögu frá ýmsum sjónarhornum. Hér skiptir það eitt máli, að sumir fræðimenn hafa komist að þeirri niðurstöðu, að lýsingin á Freysdýrkun Hrafnkels eigi rætur í sannsögulegum munnmælum. Sjá Aslak Liestöl: Freyfaxi, M.o.m. 1945, bls. 59-66; Knut Liestöl: Tradisjonen i Hrafnkels saga Freysgoða, Arv 1946, bls. 94-110; Óskar Halldórsson: Uppruni og þema Hrafnkels sögu, 1976.

55 Hrafnkels saga, 2-3.

56 Hrafnkels saga, 6.

57 Hrafnkels saga, 7.

58 Flat. I, bls. 401.

59 Saxo, bls. 466.

60 Sjá Nils Lid: Norske slakteskikkar, 1924, bls. 182.

61 Sjá Magnus Olsen: Røsis og rysseberg, M.o.m. 1923, bls. 176-84.

62 Ström, bls. 97.

63 Smbr. Nils Lid: Jolesveinar og grøderikdomsgudar, bls. 128.

64 Tacitus: Germania, 10.

65 Smbr. Rosen: Freykult och djurkult, Fornvännen 1913.

66 Flat. II, bls. 331-6.

67 Sjá A. Heusler: Die Geschichte vom Völsi, Zeitschrift des Vereins für Volkskunde im Berlin, 1903.

68 Morkinskinna, 1932, bls. 110.

69 Egils saga, 57, Vatnsdæla, 34.

70 Saxo, bls. 114.

71 Gylfaginning. 23.

72 Saxo, bls. 251.

73 Sjá einnig Saxo, bls. 67 og 154.

74 Ísl. fornrit IX. bls. 112 og 114.

75 Ísl. fornrit IX (formáli), bls. LX.

76 Germania. 40.

77 Um uppruna íslenzkrar skáldmenntar II. (Helgafell, apríl 1942).

78 Ólafur Sívertsen: Lýsing Flateyjarprestakalls, Sóknarlýsingar Vestfjarða l, 1952, bls. 97.

79 Jón Eyjólfsson: Lýsing á Staðarsókn í Aðalvík. Sóknarlýsingar Vestfjarða ll, bls. 202.

80 Nils Lid: Joleband og vegetasjonsguddom, 1928. bls. 158-69 og Jolesveinar og grøderikdornsgudar. 1933, bls. 114.

81 Magnus Olsen: Ættegård og helligdom, 1926, bls. 247-56.

82 Kristni saga 2, Biskupasögur 1, bls. 6.

83 Frá síðari tímum eru til munnmæli um annan hofakur, en hann á að hafa fylgt hofinu í Bessatungu í Dölum. Þar er á túninu „girðing, sem frá ómunatíð hefur verið bannað að slá, því þetta var akur, sem í heiðni var helgaður goðunum“ (Árbók 1897, bls. 16).

84 Nordisk kultur XXVI, bls. 101.

85 Magnus Olsen: Fra gammelnorsk myte og kultus, M.o.m. 1909. bls. 17-36.

86 Martin P. Nilsson: Årets folkliga fester, 1936, bls. 80-100.

87 Ísl. fornrit VIII, bls. 158.

88 Í elstu norrænu voru bæði til kvenkyns og karlkyns orð, sem beygðust eftir u-stofnum. Gat þá nafnið Njörður (Nerþus) jöfnum höndum verið karlkyns og kvenkyns.

89 Smbr. E. Wessén: Schwedische Ortsnamen und altnordische Mythologie. Acta IV, bls. 97-115.

90 Kultminder, bls. 59-60.

91 Hkr. Hák. góð., 32.

92 Um átrúnað Egils hefur Sigurður Nordal skrifað mjög skarplega ritgerð í Skírni 1924, og er hér farið eftir henni. Nordal hefur einnig skrifað ágætlega um Egil í kaflanum: Uppreisn einstaklingsins í Íslenzkri menningu.

93 Hallfreðar saga, 5.

94 Allar þessar vísur eru í 6. kapítula Hallfreðar sögu.

95 Sjá Anne Holtsmark: Vitazgjafi, M.o.m. 1933, bls. 111-33; Magnus Olsen: Þundarbenda. M.o.m. 1934, bls. 92-7. Turville-Petre, bls. 69-70.

96 Glúma, 26.

97 Sjá H. Celander: Oskereien och besläktade föreställningar i nyare norsk folktro, Saga och sed 1943, bls. 71-175; A. Olrik: Odinsjægeren i Jylland, Dania 1901, bls. 139-73.

98 Smbr. Ísl. fornrit VIII, formála, bls. LXXXVI.

99 Ísl. fornrit I, bls. 378.

100 Sjá Clemen, bls. 12.

101 Flat. 11. hls. 72.

102 Tacitus: Germania, 9.

103 Sjá Baetke: Die Religion der Germanen in Quellenzeugnissen. 3. útgafa 1944, bls. 41-2.

104 Sjá Wessen: Minnen om forntida gudsdyrkan i Mellansverigcs ortsnamn, Studier i nordisk filologi, 1923. Sami: Forntida gudsdyrkan i östergötland, Meddelanden från Ostergötlands Fornminnes-Musei-förening, 1921-22.

105 Hkr. Yngl., 9.

106 Studia lslandica 17. hefti, 1958.

107 Sjá Dumézil, bls. 40-76.

108 Sjá. Haraldskvæði (Hrafnsmál) eftir Þorbjörn hornklofa og Eiríksmál. 109 Íslendingabók. 7. „Kviðlingur þessi er eins í Kristni sögu. Í Ólafs sögu Tryggvasonar og Njálu er bætt við tveimur vísuorðum: æ mun annat tveggja, Óðinn grey eða Freyja, og er vafalaust viðbót síðari manna.“ (Ísl. fornrit I, bls. 15 neðanmáls).

110 Gylfaginning, 21.

111 Safn IV, bls. 420.

112 Um áhrif Óðinsmyndarinnar á mannlýsingar Íslendinga sagna hefur Sigurður Nordal ritað í kaflanum um heiðinn dóm í Íslenzkri menningu og Einar Ól. Sveinsson í ritgerð, sem nefnist Tvær kvenlýsingar og kom út í Helgafelli 1943.

LANDVÆTTIR

Trúin á landvættir þurfti ekki að líða undir lok, þótt goðin væru gerð útlæg. Og hér á eftir verður reynt að færa rök fyrir því, að hún hafi lifað góðu lífi á ritunartíma Íslendinga sagna. Frásagnir þeirra geta því jafnt verið sprottnar af lifandi trú, hvort sem þær mynduðust fyrir eða eftir kristnitöku. Eg mun því leiða hjá mér allar vangaveltur um aldur munnmælanna — nema þegar sérstakt tilefni gefst.

„Það var upphaf inna heiðnu laga, að menn skyldi eigi hafa höfuðskip í haf, en ef þeir hefði, þá skyldi þeir af taka höfuð, þá er þeir kæmi landsýn, og sigla eigi að landi með gapandi höfðum eða gínandi trjónum, svo að landvættir fælist við.“[1] Þetta ákvæði í upphafi laganna sýnir glöggt, að landvættatrúin hefur ekki verið lítill þáttur í trú Íslendinga. Frægasta frásögn um landvættir er í Heimskringlu, þar sem segir frá skiptum Íslendinga við Harald Danakonung Gormsson. Konungur var reiður Íslendingum og ætlaði að fara herferð til landsins. En hann vildi áður hafa spurnir af landinu: „Haraldur konungur bauð kunngum manni að fara í hamförum til Íslands og freista, hvað hann kynni segja honum. Sá fór í hvalslíki. En er hann kom til landsins, fór hann vestur fyrir norðan landið. Hann sá, að fjöll öll og hólar voru fullir af landvættum, sumt stórt, en sumt smátt. En er hann kom fyrir Vopnafjörð, þá fór hann inn á fjörðinn og ætlaði á land að ganga. Þá fór ofan eftir dalnum dreki mikill, og fylgdu honum margir ormar, pöddur og eðlur og blésu eitri á hann. En hann lagðist í brott og vestur fyrir land, allt fyrir Eyjafjörð. Fór hann inn eftir þeim firði. Þar fór móti honum fugl svo mikill, að vængirnir tóku út fjöllin tveggja vegna, og fjöldi annarra fugla, bæði stórir og smáir. Braut fór hann þaðan og vestur um landið og svo suður á Breiðafjörð og stefndi þar inn á fjörð. Þar fór móti honum griðungur mikill og óð á sæinn út og tók að gella ógurlega. Fjöldi landvætta fylgdi honum. Brott fór hann þaðan og suður um Reykjanes og vildi ganga upp á Vikarsskeiði. Þar kom á móti honum bergrisi og hafði járnstaf í hendi, og bar höfuðið hærra en fjöllin, og margir aðrir jötnar með honum. Þaðan fór hann austur með endlöngu landi — „var þá ekki nema sandar og öræfi og brim mikið fyrir utan, en haf svo mikið millum landanna“, segir hann, „að ekki er þar fært langskipum“. Þá var Brodd-Helgi í Vopnafirði, Eyjólfur Valgerðarson í Eyjafirði, Þórður gellir í Breiðafirði, Þóroddur goði í Ölfusi.“[2]

Drekahöfuð (fundið í Ásubergshauginum).

Af þessari sögu má læra tvennt um landvættatrúna. Annað er: „að fjöll öll og hólar voru fullir af landvættum“. Hitt er: að Íslendingar treystu á vættirnar til landvarna. Fyrra atriðið hefur sennilega verið almenn trú á dögum Snorra. En síðara atriðið byggir hann á fornri heimild. Það er níðvísa, sem Íslendingar ortu um Harald Gormsson og Birgi, bryta hans. Í þessari vísu heita Íslendingar á „bergsalar bönd“ (landvættir) að gera hinn síðar nefnda landrækan.

Hins vegar eiga hinar fjórar stóru kynjaverur, sem íslenska ríkið hefur gert að táknmyndum landvættanna, lítið skylt við hugmyndir fornmanna um þær. Þessar verur eru greinilega hugsaðar sem fylgjur hinna fjögurra höfðingja, sem nefndir eru í sögunni.

Fylgjurnar úr Breiðafirði og Eyjafirði eru náskyldar frásögnum í Íslendinga sögum. Í Hænsa-Þóris sögu (13. kap.) segir um Þórð gelli, að hann var „kominn vestan úr Breiðafirði ... og var hans hljómur og rödd sem griðungur gelldi“. Þótt Hænsa-Þóris saga sé sennilega skrifuð síðar en Heimskringla, stendur samt eftir, að „gellir“ er griðungsheiti. Í Glúmu (9. kap.) er sagt frá draumi Víga-Glúms, er hann sá fylgju móðurföður síns ganga utan eftir Eyjafirði í konulíki, „en hún var svo mikil, að axlirnar tóku út fjöllin tveggja vegna“. Þessi frásögn er byggð á gamalli vísu, sem eignuð er Glúmi. Þá er komið að bergrisanum. En bergrisar hafa alltaf verið algengt efni í íslenskum þjóðsögum. Þegar þetta er haft í huga, sýnist óþarft að grípa til skýringar Matthíasar Þórðarsonar, að fyrirmyndir þessara frásagna séu einkunnir guðspjallamannanna.[3]

Enda er drekinn í Vopnafirði jafn fjarlægur þeim og íslenskum staðháttum. Hann er greinilega sóttur í kynjasögur af erlendum uppruna. Og ormarnir, pöddurnar og, eðlurnar, sem fylgdu honum, eru sömu ættar og kvikindin í goðalíkneski Dala-Guabrands, sem Snorri lýsir annars staðar í Heimskringlu.[4]

Í Landnámu koma landvættir á tveim stöðum fram á sjónarsviðið: „Þeir voru þá fulltíða synir Molda-Gnúps: Björn og Gnúpur, Þorsteinn hrungnir og Þórður leggjaldi. Björn dreymdi um nótt, að bergbúi kæmi að honum og bauð að gera félag við hann, en hann þóttist játa því. Eftir það kom hafur til geita hans, og tímgaðist þá svo skjótt fé hans, að hann varð skjótt vellauðugur. Síðan var hann Hafur-Björn kallaður. Það sáu ófreskir menn, að landvættir allar fylgdu Hafur-Birni til þings, en þeim Þorsteini og Þóri til veiða og fiskjar.“[5] En landvættirnar voru ekki alltaf svona hlynntar mönnunum. Þar sem sagt er frá landnámi kringum Hjörleifshöfða, er það tekið fram, að þar hafi engi maður þorað að nema fyrir landvættum, síðan Hjörleifur var drepinn.[6] Í Egils sögu (57. kap.) kemur þó enn skýrar fram, hve landvættirnar máttu sín mikils, ef þær snérust gegn íbúum landsins. Egill reist níð Eiríki konungi blóðöx og Gunnhildi drottningu og hafði yfir þennan formála: „Hér set eg upp níðstöng, og sný eg þessu níði á hönd Eiríki konungi og Gunnhildi drottningu ... sný eg þessu níði á landvættir þær, er land þetta byggja, svo að allar fari þær villar vega, engi hendi né hitti sitt inni, fyrr en þær reka Eirík konung og Gunnhildi úr landi.“ En litlu síðar urðu þau að flýja land.[7]

Þessi dæmi eru ekki mörg, en þau sýna samt ljóslega, að mikið var undir því komið, hvort menn höfðu landvættirnar með sér eða móti. Dæmi Eiríks konungs og Hjörleifs eru óræk vitni þess, að landvættirnar voru ekkert lamb að leika sér við, ef menn höfðu þær á móti sér. En dæmi Íslendinga í viðureigninni við Harald Gormsson og dæmi Hafur-Bjarnar sýna engu óskýrar, að vinátta landvættanna gat verið mikils virði.

Af ofangreindum dæmum er ljóst, að landvættirnar eru miklu eldri íbúar í landinu heldur en mennirnir. Ef þær höfðu fyrst komið til Íslands með landnámsmönnum, hefði ákvæðið í upphafi laganna verið óþarft. En af því að fjöll öll og hólar voru full af landvættum, þegar Norðmenn tóku að byggja Ísland, þurfti að gæta sérstakrar varúðar til þess að styggja þær ekki. Þessa varúð vantaði ekki hjá landnámsmönnum. Ýmiss konar siðir, sem áttu sér stað við landnámið, hafa verið raktir til trúarinnar á dularfull öfl, sem réðu yfir hinu óbyggða landi. Margir landnámsmenn skutu fyrir borð öndvegissúlum sínum til heilla sér, er þeir komu í landsýn, og hétu að byggja þar, sem súlurnar kæmu á land. Það er auðséð af Landnámu, að þetta var meira en dautt formsatriði. Ingólfur Arnarson var þrjú sumur að leita öndvegissúlna sinna, áður en hann fann þær reknar í Reykjavík. Þórður skeggi flutti sig búferlum eftir endilöngu Íslandi til þess að geta búið þar, sem öndvegissúlur hans rak að landi. Fleiri slík dæmi mætti nefna.

Alls eru nefndir í fornritum sjö landnámsmenn, sem skutu fyrir borð öndvegissúlum sínum í landaleitan, og um sex er þess getið í Landnámu. Þótt sitthvað kunni að vera missagt í þessum sögnum og einhverjar þeirra hafi getað myndast eftir öðrum, er óhugsandi, að þær séu allar tilbúningur kristinna manna að tilefnislausu. Vart verður dregið í efa, að minning um þennan sið hafi verið lifandi um eða eftir 1100, þegar ritun Landnámu hófst.

Ekki voru allir örðugleikar úr sögunni, þó að landnámsmennirnir væru búnir að velja sér bústað með ráði goða og landvætta. Þeir þurftu líka að taka sér ákveðið landsvæði til eignar og afnota. Það varð ekki heldur gert án samþykkis vættanna. Algengasta aðferðin við að helga sér land var að fara eldi um landnám sitt. Þessi aðferð þótti svo sjálfsögð, að hún var lögð til grundvallar, er farið var að takmarka stærð landnáma. En þá var ákveðið, „að engi skyldi víðara nema en hann mætti eldi yfir fara á degi með skipverjum sínum. Menn skyldu eld gera, þá er sól væri í austri. Þar skyldi gera aðra reyki, svo að hvora sæi frá öðrum. En þeir eldar, er gerðir voru, þá er sól var í austri, skyldu brenna til nætur. Síðan skyldu þeir ganga til þess, er sól væri í vestri, og gera þar aðra elda.“[8] Í stað þess að fara eldi um land sitt létu sumir landnámsmenn sér nægja að skjóta tundurör, og virðist þar koma fram sama trúin á mátt eldsins.

Hliðstæður við þessa siði hafa menn fundið erlendis í þjóðtrú, sem bundin var við óbyggðar eyjar. Einna skýrast er upphaf Gotasögu. „Gotland fann fyrst maður sá, er Þjalvar hét. Þá var Gotland svo heillað af álfum að það sökk um daga, en var uppi á nóttum. En Þjalvar kom þar fyrstur manna eldi á land, og síðan sökk það aldrei.“[9] Svipaðar hugmyndir hafa verið tengdar við ýmsar aðrar eyjar. Auðvitað kemur ekki til nokkurra mála, að slík trú hafi getað myndast um jafnstórt land og Ísland. En bæði löndin, Ísland og Gotland, voru talin eign huldra vætta, áður en mennirnir tóku sér þar bólfestu. Og það var eldurinn einn, sem var nógu máttugur til þess að leysa löndin úr álögum vættanna.

Þegar landið var byggt orðið, voru landvættir ekki lengur einráðar í fjöllum og hólum. Margir landnámsmenn kusu sér að deyja í fjöll og ætluðu sér að lifa þar áfram eftir dauðann. En ekki verður séð, að hugmyndir þeirra um framhaldslíf í fjöllum hafi haft nokkur áhrif á landvættatrúna. Landvættir eiga rót sína að rekja til landsins, en ekki þjóðarinnar.

Landvætta er einnig getið í gömlum norskum kirkjulögum. Þar er bannaður allur heiðinn átrúnaður, „en þessir hlutir heyra til villu og heiðins átrúnaðar, ... að trúa á landvættir, að sé í lundum eða haugum eða fossum.“[10] Þetta bann er síðan endurtekið með líkum orðum í bréfi um sakeyri biskups og konungs á Íslandi, sem talið er frá því um 1281. Meðal annars er þar bannað að „vekja upp tröll eða landvættir í fossum eða haugum.“[11] Trúin á landvættir í lundum, haugum eða fossum er vafalaust sama eðlis og trúin á lundi, hauga og fossa. En slíkur átrúnaður var algengur meðal Norðurlandabúa að fornu. En þar sem talað er um dýrkun slíkra staða, er oft ógerlegt að sjá, hvort menn tignuðu náttúruna sjálfa eða vættir, sem bjuggu í henni. Fornmenn gerðu ekki ýkja mikinn mun á þessu tvennu. Þeir hugsuðu sér náttúruna fulla af yfirnáttúrlegum öflum. En það skipti litlu máli fyrir hvort náttúran sjálf var máttug eða hún var full af máttugum vættum. Í Ólafs sögu Tryggvasonar (1. kap.) eftir Odd munk segir frá átrúnaði Norðmanna á dögum Gunnhildarsona á þessa leið: „Sumir blótuðu skurðgoð, sumir skóga eða vötn.“ Síðar í sömu sögu (52. kap.) segir frá því, að á dögum Ólafs Tryggvasonar voru margir í útkjálkabyggðum, sem trúðu á skóga og björg eða tjarnir. Það eru vafalaust leifar þessa átrúnaðar, sem verið er að berjast á móti í lögunum, þó að þar sé það kallað trú á landvættir, sem Oddur kallar trú á náttúruna sjálfa. Á Íslandi eru töluverðar sagnir um dýrkun lunda, hæða og fossa í heiðnum sið. En það er þar eins og annars staðar, að oft verður ekki skorið úr því, hvort dýrkunin var á náttúrunni sjálfri eða vættum, sem bjuggu í henni.

Traustast vitni um dýrkun trjáa á Íslandi er frásögn Landnámu um Þóri snepil. Hann bjó að Lundi í Fnjóskadal og blótaði lundinn.[12] Í þætti Geirmundar heljarskinns segir enn fremur frá reynilundi einum, sem óx í landi hans. Yfir lundinum sá Geirmundur oft loga ljós, það er honum var ekki að skapi. Eitt sinn hafði smalamaður Geirmundar rifið grein af reynirunninum til þess að keyra fé með. Þegar Geirmundur varð þess var, varð hann æfur við og hljóp að smalamanninum og barði hann ákaflega og bað hann aldrei gera það oftar, að berja fé hans með þeim viði. „En Geirmundur mátti því auðveldlega kenna viðinn, að þar aðeins var þá reyniviður vaxinn í hans landeign í þeim sama stað, er nú stendur kirkja að Skarði, að því er vér höfum heyrt sannfróða menn frá segja. Geirmundur lét taka vöndinn og brenna í eldi, en búfé sitt lét hann reka í haga og ónýta nyt undan þeim á þeim degi.“[13] Það er auðséð á þessari frásögn, að einhver átrúnaður hefur verið á reynitrénu. En erfitt er að segja, með hverjum hætti hann hefur verið, því að munnmælin virðast vera orðin eitthvað afbökuð. Frá seinni öldum eru einnig til óljósar sagnir um tvö reynitré í Skaftafellssýslu, sem átrúnaður var tengdur við.[14] Annað er hjá Reyni í Mýrdal, og er ekki ólíklegt, að bærinn dragi nafn af því.

Trjádýrkunin var útbreidd um öll Norðurlönd, en hvergi hefur hún orðið eins rótgróin og í Svíþjóð. Þar voru lengi fram eftir öldum til sérstök heimilistré á mörgum bæjum, og trúðu menn því, að velferð heimilanna væri komin undir þrifnaði trjánna. Og málshátturinn: „Þá verður eik að fága, er undir skal búa“ er rakinn til ævaforns siðar: að gera sér hús undir helgum trjám.[15]

Dýrkun fossa er greinilegast lýst í Landnámu: „Þorsteinn rauðnefur var blótmaður mikill. Hann blótaði fossinn og skyldi bera leifar allar á fossinn. Hann var og framsýnn mjög. Þorsteinn lét telja sauði sína úr rétt 20 hundruð, en þá hljóp alla réttina þaðan af. Því var sauðurinn svo margur, að hann sá á haustum, hverjir feigir voru, og lét þá skera. En ið síðasta haust, er hann lifði, þá mælti hann í sauðarétt: „Skerið þér nú sauði þá, er þér viljið. Feigur em eg nú eða allur sauðurinn ellegar, nema bæði sé.“ En þá nótt, er hann andaðist, rak sauðinn allan í fossinn.“[16] Það skiptir ekki miklu máli fyrir Þorstein, hvort hann hefur hugsað sér, að fossinn væri verndarvættur sín eða hún byggi í honum. En þessi vættur krefst stöðugra fórna af Þorsteini gegn því að veita honum auðsæld og framsýni. En þegar Þorsteinn er dauður, heimtar hún að fullu skuld sína, sem er allur sauður hans.

Leifðafoss hjá Rauðnefsstöðum (fossinn, sem Þorsteinn rauðnefur blótaði).

En það voru fleiri en Þorsteinn rauðnefur, sem öfluðu sér dulinnar vitneskju undir fossum. Svo er að sjá af Jómsvíkingadrápu Bjarna Kolbeinssonar Orkneyjabiskups (um 1200) sem það hafi verið alkunnur siður að sitja undir fossum til að leita æðri visku. Í upphafi 2. erindis er þessi lína:

Varkak fróðr und forsum.

Hvorki lundir né fossar virðast hafa notið eins almenns átrúnaðar og fjöll og hæðir. Þessi átrúnaður sést meðal annars af örnefnum. Á Íslandi eru að minnsta kosti átta fjöll, sem kölluð eru Helgafell, og miklar sögur fara af helgi eins þeirra. Þetta fjall er Helgafell á Þórsnesi. „Á því fjalli hafði Þórólfur (Mostrarskegg) svo mikinn átrúnað, að þangað skyldi enginn maður óþveginn líta og engu skyldi tortíma á fjallinu, hvorki fé né mönnum, nema sjálft gengi brott. Það fjall kallaði hann Helgafell og trúði, að hann myndi þangað fara, þá er hann dæi, og allir á nesinu hans frændur.“[17] Og enn í dag ganga menn á Helgafell í þeirri trú að geta eignast þrjár óskir.

Þórhallur Vilmundarson hefur veitt því athygli, að flest Helgafellin hafa svipaða lögun. Þetta er gagnleg athugun án tillits til þess, hvort menn aðhyllast skýringu hans á nafninu. Ekki er fyrir það að synja, að fjöll með þessu lagi hafi framar öðrum dregið að sér átrúnað landsmanna.

Okkur þarf ekki að undra, þótt menn hafi haft átrúnað á fjöllum, ef Snorri segir rétt frá því, að öll fjöll voru full af landvættum, og þau voru stundum bústaðir dauðra manna. Það er samt ólíklegt, að fjöllin, sem dauðir menn bjuggu í, hafi fengið helgi sína af þeim. Lýsingar sagnanna benda miklu fremur í þá átt, að menn hafi ætlað sér að deyja í fjöllin, af því að áður hafi verið helgi á þeim. Þetta er að minnsta kosti skýrt tekið fram bæði um Helgafell á Þórsnesi og Krosshóla hjá Hvammi í Dölum.

Landvættir voru miklu upphaflegri íbúar í fjöllunum. En samt voru þær alls ekki einar um hituna, áður en mennirnir tóku sér þar bústað. Þar bjuggu tröllin líka.[18] Stundum getur verið dálítið erfitt að greina landvættir frá tröllum. En samt er eðli þeirra allt annað. Landvættir voru miklu meira í ósýnilegum heimi heldur en tröll. Þær voru dularfullar verur, sem komu sjaldan opinberlega fram á sjónarsviðið. Menn höfðu aðeins óljóst hugboð um nærveru þeirra (smbr. bergbúann, sem vitraðist Hafur-Birni). Þær virðast einnig geta haft áhrif á árgæsku og gróður jarðar.[19] Tröllin voru allt öðru vísi. Þau voru engum æðri hæfileikum gædd. Þegar tröll áttu skipti við menn, gerðist það ekki á neinn dularfullan hátt. Þau komu fram á vígvöllinn með holdi og blóði og voru oftast óvinveitt mönnum. Það var því gagnstætt allri venju, þegar Þorvaldur holbarki fór upp til hellisins Surts og flutti þar drápu þá, er hann hafði ort um jötuninn í hellinum.[20] Ekki skal um það dæmt, hvort Surtur í Surtshelli eigi nokkuð skylt við þann Surt jötun, sem frægur er úr goðasögum. En hann býr lengst í suðri á heimsenda og brennir alla jörðina í Surtaloga. Menn hafa samt reynt að samræma þessar hugmyndir á þann hátt, að Surtur sé upphaflega eldjötunn og Íslendingar hafi kennt honum um jarðelda, er þeir kynntust þeim af eigin reynd. Þess vegna hafi honum verið valinn bústaður í Surtshelli, þar sem eldbrunnið land er allt um kring. Á öðrum stað er Surtur talinn búa í Sökkdölum (hinum sokknu dölum), og fer það nafn vel á bústað eldgosajötuns. Það er alls ekki ólíklegt, að þessar sundurleitu hugmyndir um Surt eigi allar rætur sínar að rekja til gamals eldjötuns. En auðvitað hefur Surtur goðsögunnar aldrei átt heima í Surtshelli. [21]

Surtshellir.

Það var ekkert eins dæmi, að jötnum væri kennt um jarðelda. Um það er til önnur saga: „Þá var Þórir gamall og blindur, er hann kom út síð um kvöld og sá, að maður reri utan í Kaldárós á járnnökkva, mikill og illilegur, og gekk þar upp til bæjar þess, er á Hripi hét, og gróf þar í stöðulshliði. En um nóttina kom þar upp jarðeldur, og brann þá Borgarhraun.“[22] Svipaðar hugmyndir koma fram í Bergbúaljóðum, sem talin eru ort seint á 13. öld.[23]

Surtur var eini jötunninn hér á landi, sem séð verður, að menn hafi sýnt virðingu. Annars voru tröllin frábrugðin flestum öðrum vættum að því leyti, að þau nutu engrar dýrkunar landsmanna. Það kom aldrei fyrir, að menn leituðu verndar hjá tröllum eða hefðu átrúnað á þeim. Það er þetta atriði, sem verður sérstaklega að hafa í huga, þegar dregin er merkjalína milli trölla og stórvaxinna landvætta. Greinilegastur átrúnaður var á þeim bergbúum, sem kenndir voru með nafninu ás. Í Njálu (123. kap.) segir frá orðasennu Flosa á Svínafelli og Skarphéðins. Þar er Skarphéðinn meðal annars látinn atyrða Flosa fyrir það, að hann sé brúður Svínfellsássins, sem geri hann að konu níundu hverja nótt. Ekki er ólíklegt, að þetta tilsvar styðjist við sögu um einhvern bergbúa í Svínafelli, sem hafi verið kallaður Svínfellsás.

Í einu handriti Njálu er á þessum stað ritvilla, sem vert er að gefa gaum. Þar stendur Snæfellsásinn í staðinn fyrir Svínfellsásinn. Ritvillan stafar vafalaust af því, að afritarinn hefur verið með Snæfellsásinn í huganum, meðan hann var að skrifa. Þetta er ekkert óeðlilegt, því að Snæfellsásinn er langfrægasti bergbúinn, sem getið er um í Íslendinga sögum. Hann er hinn eini þeirra, sem heiðraður hefur verið með sérstakri sögu. En saga hans, Bárðar saga Snæfellsáss, er ekki talin rituð fyrr en á 14. öld og er því sennilega yngri en þetta handrit Njálu, sem talið er frá því um 1300. Ef þessi tímasetning er rétt, ber þessi ritvilla í Njálu vitni um það, að Snæfellsásinn var kunnur orðinn, áður en saga hans var rituð.

En hvers konar vera var þá Snæfellsásinn eða Bárður Snæfellsás, eins og hann er oftast nefndur.[24] Bárðar saga lætur hann upphaflega vera mennskan mann, sem að vísu var af tröllakyni og hvergi nærri laus við tröllseðlið. Sagan segir fyrst frá Bárði í Noregi, en síðar kom hann til Íslands og nam land á Snæfellsnesi og bjó þar um hríð, þangað til hann hvarf skyndilega, „og þykir mönnum sem hann muni í jöklana horfið hafa og byggt þar stóran helli, því að það var meir ætt hans að vera í stórum hellum en húsum, því að hann fæddist upp með Dofra í Dofrafjöllum. Var hann tröllum og líkari að afli og vexti en mennskum mönnum, og var því lengt nafn hans og kallaður Bárður Snæfellsás, því að þeir trúðu á hann náliga þar um nesið og höfðu hann fyrir heitguð sinn, varð hann og mörgum in mesta bjargvættur.“[25] Síðan bjó Bárður á jöklinum og birtist mönnum aðeins við og við. „Var hann svo oftast búinn, að hann var í grám kufli og svarðreip um sig, klafakerlingu í hendi og í fjaðurbrodd langan og digran. Neytti hann og hans jafnan, er hann gekk um jökla.“[26]

Steinmynd frá Hítardal (líklega kaþólsk helgimynd í upphafi, en síðar tengd vid Bárð Snæfellsás).

Bárðar saga ber það með sér, að hún er ekki sannsögulegt rit og hefur aldrei gerst í venjulegum skilningi þess orðs. Meira að segja er líklegast, að sjálf söguhetjan hafi aldrei verið til. Að minnsta kosti bendir lýsing sögunnar á Bárði miklu meir til vættar en lifandi manns Þetta sést einna greinilegast á því, að Bárður er ekki látinn deyja, áður en hann hverfur í jöklana og gerist heitguð héraðsins. Bárður er líka um margt ólíkur tröllunum og virðist vera annars eðlis. Viðurnefnið Snæfellsás ber glöggt vitni um það, að hann var í upphafi einhver góð vættur, sem menn höfðu átrúnað á. Engum manni gat dottið í hug að kenna tröll til ása. En um það leyti, sem Bárðar saga er rituð, var trúin á landvættirnar á undanhaldi og þá var ofur eðlilegt, að menn gerðu stórvaxnar landvættir að tröllum. Ef til vill hefur höfundur sögunnar ekkert haft að styðjast við annað en nafnið Snæfellsás og einhverjar þjóðsögur. Sjálfur hefur hann bætt við efni úr Landnámu til þess að gera söguna sennilegri. En þrátt fyrir allar tröllasögurnar gleymdi þjóðin því aldrei alveg, að Bárður var í eðli sínu holl vættur. Á síðari öldum var það venja, að þófarar hétu á Bárð við vinnu sína með því að hafa yfir þennan formála:

Bárður minn á Jökli,

leggstu á þófið mitt.

Eg skal gefa þér lóna

og íleppana í skóna,

vettling á klóna,

þegar eg kann að prjóna,

naglabrot í bátinn þinn,

hálfskeifu undir hestinn þinn,

mórautt lamb og gimburskel,

og meira, ef þú hæfir vel.[27]

Loks skal þess getið, að hjá Hítardalskirkju eru nokkrar höggnar steinmyndir. Meðal þeirra voru tvær andlitsmyndir, önnur með hökuskegg, en hin skegglaus. Sagt er, að önnur myndin sé af Bárði Snæfellsás, en hin af Hít tröllkonu, sem dalurinn á að vera kenndur við.[28] Þessar myndir virðast vera gamlar og eru líklega frá miðöldum.[29] Fyrst er þeirra getið í Ferðabók Eggerts Ólafssonar, og voru þær þá á hornsteinum kirkjunnar að kórbaki. Furðar Eggert sig á því, að andlegrar stéttar menn skyldu hafa valið heiðin tröll til að prýða með kirkjuna.[30] Ekki er kunnugt um uppruna þessara mynda. En líklega eru þær upphaflega kristnar helgimyndir, en þjóðtrúin hefur gert þær að hinum heiðnu átrúnaðargoðum héraðsbúa.

Ekki er ólíklegt, að sum tröllin í þjóðsögunum hafi líka verið hollar vættir í upphafi. Að minnsta kosti er tröllseðlið mjög misríkt í þeim. Einna skyldastir landvættum eru sumir eybúar eins og Skerpresturinn í Súlnaskeri og Skrúðsbóndinn. Og eitthvað ólíkir tröllunum eru þeir Ásmundur undir Ásmundarnúpi og Jörundur undir Jörundarfelli.[31] Sagan segir reyndar, að þeir hafi tryllst, áður en þeir settust að í fjöllunum. En þeir héldu áfram að hafa mikla ást á Vatnsdal og eru kallaðir ármenn og bjargvættir dalsins. Líkt virðist vera ástatt um Ármann í Ármannsfelli. Af sögu hans verður þó ekkert ráðið, því að hún er talin tilbúningur seinni tíma manna að öllu leyti. En nafnið Ármannsfell ber því glöggt vitni, að menn hafa trúað því, að einhver ármaður byggi í fjallinu.

Gullsteinn (bústaður ármannsins á Giljá).

Frá öðrum ármanni er sagt í Kristni sögu (2. kap.), en hann hafði ekki nema einn stein til umráða, enda eru landvættir sagðar mjög misjafnar að stærð. Þorvaldur Koðránsson kom heim til föður síns að Giljá ásamt Friðreki biskupi: „Þorvaldur bað föður sinn skírast, en hann tók því seinlega. Að Giljá stóð steinn, sá er þeir frændur höfðu blótað, og kölluðu þar búa í ármann sinn. Koðrán lést ei mundu fyrri skírast láta en hann vissi, hvor meir mætti, biskup eða ármaður í steininum. Eftir það fór biskup til steinsins og söng yfir, þar til er steinninn brast sundur. Þá þóttist Koðrán skilja, að ármaður var sigraður. Lét Koðrán þá skíra sig.“ Þessi sögn er líka í þætti Þorvalds víðförla, en þar er ármaðurinn kallaður spámaður, og einnig er þar tekið fram, að hann varðveitti kvikfé bónda og sagði honum fyrir óorðna hluti.

Önnur sögn um dýrkun steins til spásagna er í Harðar sögu (38. kap.): Indriði Þorvaldsson sat um líf Þorsteins gullhnapps á Þyrli. „Hann (Indriði) fór um morguninn einn saman, og ið gengsta reið hann til Þyrils. Hann steig þá af baki og gekk ofan Indriðastíg hjá Þyrli og beið þar, uns Þorsteinn fór til blóthúss síns, sem hann var vanur. En er Þorsteinn kom, gekk hann inn í blóthúsið og féll fram fyrir stein þann, er hann blótaði og þar stóð í húsinu, og mæltist þar fyrir. Indriði stóð úti hjá húsinu. Hann heyrði þetta kveðið í steininum:

Þú hefir hingat

í hinsta sinni

feigum fótum

fold spornaða,

þér mun rétt,

áðr röðull skíni

harðr Indriði

heiptir gjalda.“

Síðan vó Indriði Þorstein.

Ekki þarf að eyða orðum að hugsanlegum sannindum þessara þjóðsagna. En sænski trúarbragðafræðingurinn Folke Ström hefur reynt að skilja eðli þeirra með hliðsjón af ótal dæmum úr þjóðtrúnni, sem hann telur örugglega eiga heiðnar rætur. Um endalok ármannsins á Giljá hefur hann þessi orð: „Þegar ármaðurinn nýtur ekki lengur dýrkunar manna, er máttur hans þrotinn fyrir fullt og allt.“[32] Síðan bætir Folke Ström við, að í slíkum tilvikum hafi helgisagan gildi fyrir trúarbragðasöguna, sem framar öllu verði að skilja frá aðferðum sagnfræðinnar.

Ekki gerir Folke Ström minna úr blóti Þorsteins gullhnapps frammi fyrir steininum: „Með dýrkun sinni kemst maðurinn í snertingu við guðdóminn og verður þátttakandi í huldum leyndardómum. Þá opinberast manninum hin langþráða vitneskja um framtíðina.“[33]

Um dýrkun steina er einnig getið í Landnámu. Þar segir um Eyvind Loðinsson, að hann „nam Flateyjardal upp til Gunnsteina og blótaði þá.“[34]

Hvergi virðist trúin á vættir í steinum hafa verið jafn rótgróin og á Vestfjörðum, ef dæma má af örnefnum og þjóðtrú. Hvergi annars staðar er mér kunnugt um, að þeim hafi verið hyglað með matgjöfum. En svo er að sjá af ritgerð eftir Lýð Björnsson sem sá siður sé ekki löngu útdauður. Lýður segir svo frá: „Stór steinn, áþekkur húsi í lögun, er í túninu að Dvergasteini í Álftafirði, og nefnist hann Dvergur eða Dvergasteinn. Helgi var á steini þessum og talið áríðandi fyrir bónda að koma sér vel við dverginn í steininum, nábúa sinn. Börnum var bannað að leika sér umhverfis steininn, enda talið víst, að bóndi missti grípi: hest, kind eða kú, ef dvergurinn var ónáðaður ... Mælt er að sumar húsfreyjur á Dvergasteini hafi á töðugjöldum, jólum og þrettánda farið með góðan málsverð út að steininum og látið matinn þar eftir og haft yfir eftirfarandi formála: „Geri sér að góðu þeir, sem í steini búa. Viljum vér með vinsemd vættir góðar hylla.“ Matgjafir þessar voru horfnar að morgni. Gjafir virðast hafa verið bornar að steininum allt til síðustu aldamóta.“[35]

Það er einstætt í þessari frásögn, að vætturin, sem gjafirnar hlaut, var dvergur. Annars gætir dverga lítið í íslenskum þjóðsögum, og dvergablót eru hvergi nefnd í fornritum. Það voru líka aðrar vættir í steinum, sem nutu mests átrúnaðar meðal Vestfirðinga, ef marka má örnefni. Í Ísafjarðarsýslu er víða örnefnið Landdísasteinar, og var því trúað, að landdísir byggju í steinunum. Þess vegna var börnum bannað að leika sér í nánd við þá og enginn mátti vera þar með galsa eða ólæti. Einnig var bannað að reyta gras eða slá þar í grenndinni. Ef út af því var brugðið héldu menn, að einhver ógæfa mundi steðja að.[36]

Örnefnin Landdísarsteinar eða Landdísarsteinn koma fyrir á níu stöðum í Ísafjarðarsýslu. Auk þeirra eru tveir einstakir steinar, sem bera nafnið Landdís. Þá eru þrír Landdísalækir og einnig Landdísahóll, Landdísaholt, Landdísabrekka og Landdísalág.[37] Hér eru þau örnefni ekki talin með, sem eftir staðháttum að dæma eru mynduð af öðrum örnefnum.

Landdísir mynda eftir nafninu að dæma eins konar brú milli dísa og landvætta.[38]

Orðið dís hafði mjög víðtæka merkingu í fornu máli. Það er haft um ýmiss konar kvenvættir: ásynjur, valkyrjur, skapanornir, hamingjur og fylgjur. Dýrkun dísa er eldgömul meðal germanskra þjóða og virðist hafa verið ríkur þáttur í helgihaldi þeirra. Um dísablót er getið allvíða í sagnaritum Íslendinga, en allar frásagnir um þau gerast erlendis. En bæjarnafnið Dísarstaðir, sem kemur fyrir á tveim stöðum, hefur verið tekið til vitnis um dýrkun Íslendinga á dísum.[39]

Miklu öruggari vitnisburður um þá lotningu, sem Íslendingur sýndi dísum, er nafnið Þorbjörn dísarskáld. Auknefnið verður vart skilið á annan veg en Þorbjörn hafi ort lofdrápu um einhverja veru, sem kölluð var dís. Þetta verður enn gleggra, ef haft er í huga, að Þorbjörn var trúarskáld. Í Snorra-Eddu eru varðveitt brot úr tveim kvæðum eftir hann. Annað er um Þór, en hitt virðist vera kristið helgikvæði. En minnisverðast af kvæðum hans hefur þótt dísardrápan, sem hann var kenndur við, en er nú ekki lengur til.

Annað skáld, sem minnist dísa í ljóði, var Björn Hítdælakappi. Skömmu áður en hann var veginn hafði hann illar svefnfarir og mælti fram þessa vísu til konu sinnar:

Undr's, ef eigi bendir,

opt vakir drengr at lengrum,

ógn hefk fyrða fregna,

framvísar mér dísir,

þvít armleggjar orma

Ilmr dagleygjar hilmis

heim ór hverjum draumi

hjalmfaldin býðr skaldi.[40]

Efni vísunnar er: að skáldið telur sig hafa fengið bendingu frá framvísum dísum og valkyrja guðs bjóði sér heim í hverjum draumi.[41]

Greinilegast er dísum lýst í Þiðranda þætti og Þórhalls.[42] Hallur af Síðu hélt haustboð að veturnóttum. Þar voru meðal annarra Þiðrandi sonur hans og Þórhallur spámaður. Þórhallur bað menn ganga eigi út þessa nótt, hvað sem við lægi. „En er flestir voru sofnaðir, þá var kvatt dyra, og lét engi maður sem vissi, og fór svo þrisvar. Þá spratt Þiðrandi upp og mælti: „Þetta er skömm mikil, að menn láta hér allir sem sofi, og munu boðsmenn komnir.“ Hann tók sverð í hönd sér og gekk út. Hann sá engan mann. Kom honum þá það í hug, að nokkurir boðsmenn mundi hafa riðið fyrr heim til bæjarins og riðið síðan aftur á móti þeim, er seinna riðu. Hann gekk þá undir viðarköstinn og heyrði, að riðið var norðan á völlinn. Hann sá, að þar voru konur níu og voru allar í svörtum klæðum og höfðu brugðin sverð í höndum. Hann heyrði og, að riðið var sunnan á völlinn. Þar voru og níu konur, allar í ljósum klæðum og á hvítum hestum. Þá vildi Þiðrandi snúa inn aftur og segja mönnum sýnina. Þá bar að fyrr konurnar þær hinar svartklæddu og sóttu að honum, en hann varðist vel og drengilega. Langri stundu síðar vaknaði Þórhallur og spurði, hvort Þiðrandi vekti, og var honum eigi svarað. Þórhallur kvað þá mundu ofsofið, og var þá út gengið. Var á tunglskin og frostviðri. Þeir fundu Þiðranda liggja særðan, og var hann borinn inn, og er menn höfðu orð við hann, segir hann þetta allt, sem fyrir hafði borið. Hann andaðist þann sama morgun í lýsing og var lagður í haug að fornum sið heiðinna manna. Síðan var haldið fréttum um manna ferðir, og vissu menn eigi vonir óvina Þiðranda. Hallur spurði Þórhall, hverju gegna mundi þessi inn undarlegi hlutur. Þórhallur svarar: „Það veit eg eigi, en geta má eg til, að þetta hafi engar konur verið aðrar en fylgjur yðrar frænda. Get eg, að hér komi siðaskipti, og mun þessu næst koma siður betri hingað til lands. Ætla eg þær dísir yðar, er fylgt hafa þessum átrúnaði, nú hafa vitað fyrir siðaskipti og það, að þær munu verða afhendar þeim frændum. Nú munu þær eigi una því að hafa engan skatt af yður, áður þær skiljast við, og munu þær hafa þetta í sinn hlut. En inar betri dísir mundu vilja hjálpa honum og komust eigi við að svo búnu.““

Þessi frásögn ber þess greinileg merki, að hún er mótuð af kristnum manni, sem gerir sér far um að sýna muninn á kristni og heiðni. En hann bregður upp skýrri mynd af dísum, sem ef til vill er tekin úr þjóðtrúnni. Þær eru ekki lengur taldar með ásynjum, heldur eru þær fylgjur eða verndarvættir manna. En þá er ekki orðið stórt stökk yfir til landvætta, sem fylgdu Hafur-Birni til þings, en bræðrum hans til veiða og fiskjar. Og ef sögunni er haldið svolítið lengra áfram, kemur í ljós, að dísir taka sér bústað í steinum eins og aðrar landvættir og fólkið fer að kalla þær landdísir. En best er að halda sig við þáttinn af Þiðranda og Þórhalli, meðan hann endist. Niðurlag hans er á þessa leið: „Það var einn tíma að Þvottá, þá er Þórhallur spámaður var þar að heimboði með Halli. Hallur lá í hvílugólfi, en Þórhallur í annarri rekkju, en gluggur var á hvílugólfinu. Og einn morgun, er þeir vöktu báðir, þá brosti Þórhallur. Hallur mælti: „Hví brosir þú nú?“ Þórhallur svarar: „Að því brosi eg, að margur hóll opnast og hvert kvikindi býr sinn bagga bæði smá og stór og gera fardaga.“ Og litlu síðar urðu þau tíðindi sem nú skal frá segja.“ (Kristniboð á Íslandi).

Þiðrandi er einnig nefndur í Njálu (95. kap.) ásamt öðrum sonum Síðu-Halls. En við nafn hans er bætt þessari athugasemd: „Þann er sagt, að dísir vægi.“ En í þættinum eru konurnar bæði kallaðar dísir og fylgjur. Þær virðast þó að einu leyti vera frábrugðnar öðrum ættarfylgjum í konulíki. Það er: að þær voru margar saman. En annars staðar er að jafnaði aðeins getið um eina ættarfylgju með hverjum einstaklingi. Áður hefur verið minnst á draum Víga-Glúms, þar sem fylgja eða hamingja móðurföður hans birtist honum í líki stórvaxinnar konu. Nánust hliðstæða við ættarfylgju Glúms er í Hallfreðar sögu (11. kap.).

Hallfreður andaðist á skipi á ferð milli landa. En áður hann andaðist gerðist þessi atburður: „Þá sá þeir konu ganga eftir skipinu, hún var mikil og í brynju, hún gekk á bylgjum sem á landi. Hallfreður leit til og sá, að þar var fylgjukona hans. Hallfreður mælti: „Í sundur segi eg öllu við þig.“ Hún mælti: „Viltu, Þorvaldur, taka við mér.“ Hann kvaðst eigi vilja. Þá mælti Hallfreður ungi: „Eg vil taka við þér.“ Síðan hvarf hún. Þá mælti Hallfreður: „Þér, sonur minn, vil eg gefa sverðið Konungsnaut, en aðra gripi skal leggja í kistu hjá mér, ef eg andast hér á skipinu.““ Sverðið, sem Hallfreður gaf syni sínum, virðist hér gegna líku hlutverki og gripirnir, sem Vigfús hersir á Vors gaf Glúmi dóttursyni sínum. Það átti ásamt fylgjunni að tákna hamingju ættarinnar.

Með nokkuð öðrum svip er frásögn Laxdælu (67. kap.) um fylgju Þorgils Höllusonar: „Þetta sumar reið Þorgils til þings, og er þeir komu á hraunið að Völlum, sá þeir konu ganga í móti sér, sú var mikil harðla. Þorgils reið í móti henni, en hún veik undan og kvað þetta:

Kosti fyrðar,

ef framir þykkjast,

ok varisk við svá

vélum Snorra;

engi mun við varask;

vitr er Snorri.

Síðan gekk hún leið sína. Þá mælti Þorgils: „Sjaldan fór svo, þá er vel vildi, að þú færir þá af þingi, er eg fór til þings.“ Þorgils ríður nú á þingið og til búðar sinnar, og var kyrrt öndvert þingið. Sá atburður varð einhvern dag um þingið, að fest voru út klæði manna til þerris. Þorgils átti blá heklu, hún var breidd á búðarvegginn. Menn heyrðu, að heklan kvað þetta:

Hangir vot á vegg,

veit hattkilan bragð,

þvigit optar þurr,

þeygi dylk, at hon viti tvö.

Þetta þótti ið mesta undur. En daginn eftir var Þorgils veginn. Vart verður heklan blá skilin frá fylgju Þorgils. Enda er í vísum beggja spásögn um vélabrögð Snorra goða — og þar með um víg Þorgils.

Hvergi er þess getið, að slíkar ættarfylgjur væru blótaðar. Og ekki geta þær talist til landvætta, þar sem þær eiga rót sína að rekja til fólksins, en ekki landsins. Þeirra er hér aðeins getið vegna skyldleika við sumar dísir.

Ættarfylgjur eru í fyrsta lagi tákn um hamingju ættarinnar — enda eru þær oft nefndar hamingjur — og voru venjulega í konu líki. Þeim má alls ekki blanda saman við fylgjur einstakra manna — eða manna hugi — sem oftast voru í líki einhvers dýrs og dóu um leið og maðurinn. Með því sniði voru fylgjur höfðingjanna, sem ógnuðu sendimanni Haralds konungs Gormssonar. Eitt áttu þær þó sameiginlegt. Það var jafnan feigðarboði að sjá fylgju sína.

Í heiðnum sið virðist ekki hafa verið ákaflega langt bil á milli goða og annarra vætta. Orðið dís er ýmist notað um ásynjur eða verur, sem á allan hátt líkjast landvættum. Orðið ás, sem venjulega merkir hina æðstu guði, er líka notað um verndarvætti einstaks héraðs. Álfar eru í Eddu oft nefndir með ásum, en stundum búa þeir í hólum sem aðrar landvættir. Snorri reynir að skýra þetta með því að gera mun á ljósálfum og dökkálfum: „Sá er einn staður þar (á himni), er kallaður er Álfheimur. Þar byggir fólk það, er ljósálfar heita, en dökkálfar búa niðri í jörðu, og eru þeir ólíkir sýnum og miklu ólíkari reyndum. Ljósálfar eru fegri en sól sýnum, en dökkálfar svartari en bik.“[43] Sjálfsagt segir Snorri rétt frá því, að álfar hafi verið til í báðum þessum myndum, en það er hins vegar ólíklegt, að menn hafi verið vanir að skipa þeim í tvo ólíka flokka. Þar sem talað er um álfa í fornritum, er þess hvergi getið, hvort þeir séu dökkálfar eða ljósálfar, og líklegast er, að þessi skipting sé aðeins fræðileg.

Í íslenskum heimildum er þess getið á þrem stöðum, að álfar væru blótaðir, og er eitt dæmið frá Noregi, eitt frá Svíþjóð og eitt frá Íslandi. Elsta dæmið er frá Noregi. Ólafur konungur Guðröðarson var blótaður til árs eftir dauða sinn og kallaður Geirstaðaálfur.[44] Þess vegna hefur því verið haldið fram, að átt sé við forfeðradýrkun, þar sem talað er um álfablót í fornsögum.[45] Þessari skoðun til styrktar hafa menn tekið lýsingar Eyrbyggju á helginni á Þórsnesi, en þar var bannað að „ganga álfrek“. En af því að sagan getur líka um dauða menn, sem áttu heima í Helgafelli þar á nesinu, hafa menn viljað álykta svo, að þeir væru álfarnir, sem ekki mátti reka brott.

En þótt dauðir menn gætu stundum orðið álfar, er ekki þar með sagt, að allir álfar séu dauðir menn, enda gefa heimildirnar allt annað í skyn. Flestar lýsingar á álfum benda á einhverjar yfirnáttúrlegar verur á borð við landvættir. Orðið álfur hefur líka þá merkingu í öllum germönskum málum.[46]

Öruggasta heimild um álfablót eru Austurfararvísur Sighvats skálds. Hann lýsir þar ferðalagi sínu í Svíþjóð. Honum var hvað eftir annað úthýst á bæjum sömu nóttina, vegna þess að menn sögðu vera heilagt, og á einum bænum var honum sagt, að þar væri álfablót.[47]

Á Íslandi er aðeins getið um álfablót í Kormáks sögu (22. kap.). Þorvarður Eysteinsson hafði særst í hólmgöngu við Kormák. Þorvarður leitaði sér lækninga hjá Þórdísi spákonu. Hún segir: „Hóll er héðan skammt í brott, er álfar búa í. Graðung þann, er Kormákur drap, skaltu fá og rjóða blóð graðungsins á hólinn utan, en gera álfum veislu af slátrinu, og mun þér batna.“

Af heimildum um dísir og álfa á Íslandi verður ekki séð, að þau hafi að nokkru verulegu verið frábrugðin landvættum. Allar þessar verur höfðu yfir einhverjum dularfullum krafti að ráða og nutu dýrkunar manna. Þær gátu allar tekið sér bústað úti í náttúrunni í hæðum og steinum. Varla hafa landvættir verið nein sérstök tegund vætta, heldur er orðið landvættir samnefni á öllum þeim vættum, sem í landinu bjuggu og gátu haft áhrif á ávöxt jarðar og velferð þjóðarinnar. Máttur þeirra til þess að ráða fyrir ári og fésælu manna kemur skýrast fram í því, að slíkar vættir voru stundum kallaðar ármenn. Þær virðast því hafa haft svipað starfssvið og Freyr, sem nefndur var árguð.

Allar þessar vættir voru heiðnar, og þær voru engu minni ásteytingarsteinn kristniboðanna heldur en goðin. Það átti líka að gera þær útlægar. Friðrekur biskup flæmir burtu ármanninn á Giljá, og Þórhallur spámaður horfir á það, er allir hólar opnast og vættirnar flytja sig brott með bagga sína. En yfirleitt sýnist hafa gengið miklu verr að útrýma vættunum heldur en goðunum. Í kristnum rétti hinum forna er hvergi minnst á heiðin goð, en þar er bannað að blóta heiðnar vættir.[48] Þetta verður varla skýrt með öðru en því, að lengur hafi eimt eftir af dýrkun vætta en goða. Um dýrkun landvætta í kristnum sið er enn fremur getið í prédikun einni í Hauksbók (167. bls.). Þar segir svo: „Sumar konur eru svo vitlausar og blindar um þurft sína, að þær taka mat sinn og færa á hreysar út eða undir hella og signa landvættum og eta síðan, til þess að landvættir skuli þeim hollar vera og til þess að þær skuli eiga betra bú en áður.“

Þessi viðvörun sýnist hafa haft heldur lítil áhrif. Nafnið landvættir hvarf að vísu úr sögunni, en eftir sem áður voru hæðir fullar af ósýnilegum verum. En þær voru ekki lengur kallaðar landvættir, heldur álfar eða huldufólk. Þó að sjálfsagt hafi dofnað yfir vættatrúnni, þegar kristni komst á, fór samt fjarri því, að þjóðin týndi alveg trúnni á mátt vættanna. Og menn héldu áfram að reyna að gera sér þær vinveittar með matgjöfum. Eins og kunnugt er, var það alsiða á seinni öldum, að húsmæður skömmtuðu álfum mat á gamlárskvöld og buðu þeim heim með þessum formála: „Komi þeir, sem koma vilja, veri þeir, sem vera vilja, og fari þeir, sem fara vilja, mér og mínum að meinalausu,“ og sagt er, að vistin hafi jafnan verið horfin að morgni. Einnig eru til sagnir um konur, sem færðu einstökum álfum mat um lengri eða skemmri tíma. Þær létu matinn alltaf á sama stað, en þangað áttu álfarnir að sækja hann. Það leynir sér ekki, að hér er um svipaðar fórnir að ræða og er konur skildu mat sinn eftir úti á víðavangi og signdu landvættum.

Huldufólkið var samt miklu líkara mönnum en landvættirnar fornu höfðu verið. Lifnaðarhættir þess og manna voru að flestu leyti hinir sömu. Og huldufólkið þurfti engu síður á hjálp manna að halda en mennirnir á hjálp þess. Munurinn var ekki meiri en svo, að menn og álfar gátu lifað saman í hjónabandi og ættir beggja voru raktar til Adams og Evu. Stundum gengu menn jafnvel svo langt að telja sjálfa sig æðri en huldufólkið, eins og sjá má af þessari alkunnu vísu um álfana úr Fjandafælu Jóns lærða (frá 17. öld):

Hafa þeir bæði heyrn og mál,

hold og blóð með skinni,

vantar ei nema sjálfa sál,

sá er hluturinn minni.

Það er líka sagt mönnum til lítilsvirðingar, að þeir séu eins og álfar út úr hól.

Það er auðséð, að gengi álfanna hefur minnkað mikið, síðan þeir voru nefndir með ásum og blótaðir í haugum og hólum. Eftir að kristni komst á, var mönnum bannað að trúa á aðrar verur en guð og helga menn. En um leið tóku hinir fornu álfar og landvættir að blandast ýmsum öðrum jarðbúum og hólbúum, sem aldrei nutu neinnar dýrkunar. Allt þetta fólk hefur svo runnið saman í þjóðtrú síðari alda og orðið að huldufólki. Suma af hinum lakari eiginleikum þess er hægt að rekja til hinna óæðri hólbúa. Frá þeim er til dæmis komin sú tilhneiging að ræna börnum manna og láta eitthvað af sínu hyski í staðinn.[49]

En þrátt fyrir öll þau öfl, sem dregið hafa álfana niður á við, hefur þeim tekist að varðveita ýmislegt af hinni upphaflegu náttúru sinni. Sjaldan birtast þeir nema í draumi öðrum en ófreskum mönnum, og þeir eru búnir flestum andlegum hæfileikum í ríkari mæli en mennskir menn. Framsýni þeirra er við brugðið. Þess vegna sátu menn á krossgötum, þar sem þeir héldu, að álfar ættu leið um, til þess að láta þá sýna sér óorðna hluti. Álfarnir gátu líka orkað á líf mannanna með ósýnilegum hætti. Allir kannast við það úr þjóðsögum, að flestir urðu lánsmenn, sem gerðu bón álfa, en hinir urðu ógæfusamir, sem ekki vildu verða þeim að liði. Sú kynslóð, sem alin er upp við slíkar sögur, þarf þess vegna ekki að furða sig á því, þótt landnámsmennirnir reyndu að gera allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að vinna hylli þeirra vætta, sem í landinu bjuggu.

TILVITNANIR

1 Ísl. fornrit I. bls. 313.

2 Hkr. Ól. Tr., 33.

3 Þjóðminjasafn Íslands, Leiðarvísir 1914. bls. 8.

4 Öllu þessu efni hafa verið gerð rækilegust skil af Bo Almquist: Norrön niddiktning I, Uppsala 1965, bls. 119-185. Sjá einnig Einar Ól. Sveinsson: Landvættasagan. Minjar og menntir, afmælisrit helgað Kristjáni Eldjárn, 6. desember 1976, bls. 117-29.

5 Ísl. fornrit I, bls. 330.

6 Ísl. fornrit I. bls. 333.

7 Sennilega hefur höfundur Egils sögu tekið efnið í þennan formála úr níðvísum þeim, er Egill orti um Eirík konung. Hefur hann því talið, að átt sé við landvættir með orðunum landás og landálfur, og má vel vera, að það sé rétt. En líka getur komið til mála, að átt sé við einhvern ása (smbr. bls. 22-3).

8 fornrit I, bls. 337-9. Um þetta efni hefur Dag Strömbäck skrifað ritgerð sína: Att helga land (Festskrift tillägnad Axel Hagerström, bls. 190-220). Verður skoðun hans fylgt hér og látið nægja að vísa til hans í eitt skipti fyrir öll. Strömbäck minnist hvergi á ákvæðin um landnám kvenna: „En það var mælt, að kona skyldi eigi víðara nema land en leiða mætti kvígu tvævetra vorlangan dag sólsetra millum.“ (Ísl. fornrit I, bls. 321).

9 Gutalag och Gutasaga, 1905-7, bls. 62.

10 Norges gamle love II, bls. 308.

11 Íslenzkt fornbréfasafn II, bls. 224.

12 Ísl. fornrit I, bls. 270.

13 Sturlunga I, Geirmundarþáttur 6. kap.

14 Kålund II, bls. 344.

15 Sjá Ísl. fornrit II, bls. 214.

16 Ísl. fornrit I, bls. 358.

17 Eyrbyggja, 4.

18 Það skal tekið fram, að í heiðni hafði orðið tröll nokkuð aðra merkingu en nú. Þá var það einkum haft um verur, sem fullar voru af fjölkynngi og magni. En hinar stórvöxnu verur, sem við köllum tröll, voru þá nefndar jötnar eða flögð og ýmsum fleiri nöfnum (smbr. Einar Ól. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur, 1940, bls. 143-44). En hér verður alls staðar fylgt málvenju nútímans.

19 Smbr. Strömbäck: Några drag ur äldre och nyare isländsk folktro. Island, bilder från gammal och ny tid, 1931, bls. 51-77.

20 Ísl. fornrit I, bls. 240.

21 Um Surt hefur ritað Bertha S. Phillpotts í Arkiv 1905, en mér finnst hún ganga of langt í því að samræma hinar sundurleitu hugmyndir um hann.

22 Ísl. fornrit I, bls. 98.

23 Smbr. Einar Ól. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur, bls. 134.

24 Um Bárð Snæfellsás: sjá nánar ritgerð Ólafs Lárussonar: Undir jökli. Byggð og saga, 1944, bls. 146-179.

25 Bárðar saga, 6.

26 Bárðar saga, 9.

27 Þjóðsögur Jóns Árnasonar II, bls. 580.

28 Þjóðsögur Jóns Árnasonar I, bls. 211.

29 Smbr. Nordisk Kultur, Kunst, bls. 333.

30 Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar I, þýðing Steindórs Steindórssonar, 1943, bls. 175.

31 Smbr. Einar Ól. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur, bls. 143, og Þjóðsögur Jóns Árnasonar I, bls. 212.

32 Arv 1952, bls. 94.

33 Arv 1951, bls. 32.

34 Ísl. fornrit I, bls. 273.

35 Lýður Björnsson, 1974, bls. 37.

36 Sjá Kålund I, bls. 581. Heimild Kålunds eru fornleifaskýrslur frá 1818.

37 Lýður Björnsson, 1974, bls. 34-35.

38 Því hefur verið haldið fram, að landdísir á Vestfjörðum séu framliðnar formæður héraðsbúa, er teknar hafi verið í goðatölu (Turville-Petre: A Note on the Landdísir, Early English and Norse Studies, Presented to Hugh Smith, 1963, bls. 196-201). En ég get ekki fundið neitt, sem bendir í þá átt.

39 Sjá ritgerð Barða Guðmundssonar í Helgafelli, apríl 1942, bls. 15.

40 Bjarnar saga Hítdælakappa, 34. vísa.

41 „Í vísunni kemur fram merkilegur blendingur heiðni og kristni, og er það sönnun um aldur vísunnar“ (Ísl. fornrit III, bls. 197 neðanmáls).

42 Flat. I, 418-21. Um Þiðrandaþán hefur mikið verið ritað. Andríkust er túlkun V. Grønbechs, sem leggur mesta áherslu á baráttuna í hugum fólksins við trúarskiptin (Religionsskiftet i Norden, 1913). Dag Strömbäck telur þáttinn að mestu kristna helgisögu (Tidrandi och diserna, 1949). Folke Ström gerir hinu heiðna efni miklu hærra undir höfði og telur þáttinn geyma minningu um þann tíma, er menn hættu að blóta dísir að veturnóttum (Tidrandis död, Arv 1952, bls. 77-119).

43 Gylfaginning, 16.

44 Flat. II, bls. 7.

45 de Vries, 184. gr.

46 Sjá Falk og Torp: Etymologisk Ordbog.

47 Hkr. Ól. helg., 91.

48 Grágás, Konungsbók I, 1850, bls. 22.

49 Smbr. Einar Ól. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur, bls. 154-56.

DAUÐIR MENN

Það er algeng hugmynd í flestum trúarbrögðum, að til séu sérstök lönd eða ríki, sem menn fari til, þegar þeir deyja. En samt er trúin á framhaldslíf mannsins alltaf að einhverju leyti bundin við líkamann eða þann stað, þar sem hann er jarðaður.

Báðar þessar hugmyndir eru algengar á okkar dögum, og oft virðist sami maðurinn trúa báðum án þess að gera sér grein fyrir því, að hér sé um mótsögn að ræða. Það er því, síst að undra, þótt skoðanir manna um þetta efni væru nokkuð sundurleitar í heiðni, sem átti enga lærða guðfræðinga og hafði engum kerfisbundnum setningum á að skipa. Eftir fornritunum að dæma voru hugmyndir um afdrif dauðra manna líka með ýmsu móti. Ýmist trúðu menn því, að hinir dauðu byggju mitt á meðal hinna lifandi eða þeir færu til fjarlægra bústaða. Hinir fyrrnefndu höfðust ýmist við í gröfunum eða í fjöllum í nánd við forna bústaði sína. En hinir síðarnefndu fóru stundum til Heljar, en stundum til Valhallar. Það er tilgangslaust að reyna að halda þessum kenningum aðgreindum og flokka menn eftir ákveðnum reglum milli hinna ýmsu bústaða. Allra hugmyndanna verður vart á Íslandi, og það er engin ástæða til þess að gera upp á milli þeirra.

Heimildir um framhaldslíf eru tvenns konar. Annars vegar eru frásagnir fornritanna um hugmyndir manna. Hins vegar eru greftrunarsiðir, sem best eru kunnir af fornleifarannsóknum. En þeir eru alltaf að meira eða minna leyti mótaðir af trúnni á framhaldslíf mannsins. Það er til dæmis alkunnugt, að sumar glæsilegustu byggingar fornaldar voru ætlaðar dauðum mönnum. Frægastir eru pýramídarnir í Egyptalandi, sem voru grafhýsi konunganna. En jafnframt er kunnugt úr ritum, að Egyptar töldu alla sálarheill sína komna undir því, að líkaminn varðveittist heill og óskemmdur. Þess vegna smurðu þeir líkin og bjuggu þeim svona veglega bústaði. Eitthvað svipuð saga virðist hafa gerst hér á Norðurlöndum í fornöld, þótt hún hafi aldrei verið skráð. En hin miklu grafhýsi frá yngri steinöld skýra okkur frá henni á sínu þögula máli. Það er engin tilviljun, að þau eru einu húsin, sem til eru frá steinöld. Menn hafa reist hinum dauðu miklu veglegri bústaði en þeir gátu veitt sjálfum sér. Slík rausn getur ekki verið sprottin af öðru en umhyggju fyrir þeim, sem þar áttu að búa.

Greftrunarsiðir Norðurlandabúa tóku ýmsum breytingum á forsöguöldunum. Mest þeirra var sú, er farið var að brenna lík. Líkbrennsla var ríkjandi á síðasta skeiði bronsaldar og fyrsta skeiði járnaldar. Nálægt Krists fæðingu var svo tekið að grafa lík aftur. En sá siður varð aldrei einráður, og líkbrennsla og greftrun óbrenndra líka héldust í hendur alla tíð síðan, þangað til kristni komst á.

Á forsöguöldunum eru greftrunarsiðir auðvitað einungis kunnir af fornleifarannsóknum. En er kemur fram á víkingaöld, verða heimildir miklu fjölskrúðugri. Staðreyndirnar sjálfar koma best í ljós af rannsókn fornminja, en þær hafa fengið nýtt líf, þegar búið er að bera þær saman við bókmenntirnar.

Á Mervíkingaöld (600-800) gætir á Norðurlöndum vaxandi hirðuleysis um umbúnað líka. Og haugfé er af skornum skammti. Þessi þróun heldur áfram hjá allri alþýðu manna á víkingaöld að öðru leyti en því, að haugfé verður ríflegra. En meðal konunga og ríkismanna verður á sama tíma önnur þróun, sem stefnir í gagnstæða átt. Það er að reisa veglega og íburðarmikla hauga með ríkulegra haugfé en áður hafði þekkst. Frægastir eru Ásubergshaugurinn og Gauksstaðahaugurinn í Noregi og Jalangurshaugarnir í Danmörku.

Hrafnshaugur hjá Traðarholti í Flóa.

Á Íslandi er engum glæstum haugum til að dreifa. Íslendingar virðast hafa fylgt sömu stefnu og almúginn í Noregi um gerð hauga og umbúnað líka. Flestar þær hæðir, sem munnmælin kalla fornmannahauga, eru náttúrlegir hólar. Samt er varhugavert að neita með öllu tilvist grafhauga á Íslandi. Þar sem Íslendinga sögur segja frá greftrun heiðinna manna, er það langoftast á þá leið, að þeir væru lagðir í haug. Þess er alls getið um 40 sinnum.[1] En hafa verður hugfast, að langtum oftar er lýst greftrun ríkra manna en fátæklinga. En haugar þóttu án efa veglegastir allra kumla. Þess er einnig getið í sögunum, að menn væru grafnir, dysjaðir eða lagðir í kuml. En hvernig koma lýsingar sagnanna heim við niðurstöður fornleifafræðinnar? Því er best að svara með orðum sérfræðings:

„Í fornbókmenntum er oft talað um hauga á þann hátt, að söguritararnir mundu hafa séð þá. Í Landnámu er getið um 25 hauga nafngreindra manna. Sýnilegir haugar hljóta því að hafa verið algengir hér að fornu, legstaðir, sem bar hærra en umhverfið. En af því, sem að framan var ritað um hamagang náttúruafla á kumlunum, má vera ljóst, að nú sjáist þeirra lítill staður. Haugurinn getur eyðst, þó að kumlið að öðru leyti bjargist undir sverði. Engu að síður vottar fyrir haugum í kumlatalinu. Í frásögnum af fundunum er oft talað um einhvers konar upphækkun yfir kumlum, þúfur í stærra lagi, haugnefnur eða því íslenskum kumlum eru grafklefar óþekktir. Og telja verður hauga, sem hlaðnir eru upp, til undantekninga. Hinu almenna kumli á Íslandi lýsir Kristján Eldjárn með þessum orðum:

„Gerð hefur verið grunn gröf á haugstæðinu, oftast um 50 sm, óregluleg eða nokkurn veginn reglulega ferhyrnd, en ekki stærri en það, að líkið kæmist þar fyrir í þeim skorðum, sem því voru fyrirhugaðar. Þegar líkinu hafði verið komið fyrir í gröfinni, var steinum oft raðað kringum það og að nokkru leyti ofan á það og mold síðan mokað að, þó var mold stundum mokað að líkinu, en grjótlag sett þar á ofan, stundum var jafnvel ekkert grjót, en hvernig sem þessu var farið, var að lokum gerður lágur moldarhaugur yfir.“[3]

Þó að íslensku kumlin sverji sig í ætt norskra almúgakumla, er ýmislegt, sem skilur að. Langmesta athygli hefur vakið sú staðreynd, að á Íslandi hafa ekki fundist nein brunakuml. Líkbrennsla er ekki heldur nefnd í þeim fornsögum, sem gerast á Íslandi. Af þessu saman lögðu hlýtur að verða dregin sú ályktun, að Íslendingar hafi ekki stundað líkbrennslu. En eins og áður er getið, tíðkaðist líkbrennsla og greftrun jöfnum höndum á Norðurlöndum allt frá upphafi tímatals okkar til loka heiðins siðar. Á víkingaöld fór þetta nokkuð eftir löndum og landshlutum. Í Svíþjóð var líkbrennsla næstum einráð, en í mestum hluta Danmerkur eru beinakuml algengari. Í Noregi var þetta sitt á hvað. Þó var líkbrennsla miklu algengari austan fjalls. Menn hafa leitað ýmissa skýringa á sérstöðu Íslendinga í þessu efni, en þær verða ekki raktar hér. Ólíkum trúarhugmyndum er varla til að dreifa, því að í Noregi eru beinakuml og brunakuml oft hlið við hlið. Venjulega er talið, að trúarlegur tilgangur líkbrennslu væri úr sögunni, þegar farið var að brenna hinn dauða með ríkulegu haugfé og mikilli viðhöfn. En það gerðist í Noregi á rómverskri járnöld samfara hóflausum íburði í greftrunarkumlum. En með því er ekki sagt, að þá hafi allt í einu orðið alger breyting á hugmyndum allra Norðurlandabúa um framhaldslíf. Tískan gat haft sín áhrif án þess að breyta hugmyndunum sjálfum. Þessari skoðun til stuðnings skal vikið að einu samtíma heimildinni, sem til er um tilgang líkbrennslu norrænna manna. Það er frásögn arabsks ferðalangs, sem hitti sænska víkinga við Volgu 922. Hann lýsir viðhafnarmiklu líkbáli, sem að sögn víkinganna sjálfra átti að létta för hins dauða til annars heims (sjá nánar bls. 117). Ef til vill er þarna fundin skýring á því, að Svíar héldu fastar við líkbrennslu en aðrar norrænar þjóðir — og í Noregi var líkbrennsla algengust í þeim héruðum, sem næst lágu Svíþjóð. En ólíklegt er, að almenn trú hafi staðið að baki líkbrennslu Vestur-Noregi, þar sem brenndum og óbrenndum beinum ægir saman. Þar hafa sumir aðeins brennt líkin af gömlum vana. En það kemur fram í öllum háttum Íslendinga, að þeir voru miklu minna fastheldnir á allar fornar venjur en þeir, sem heima sátu í Noregi.

Í Íslendinga sögum er á nokkrum stöðum lýst greftrun einstakra manna. Ýtarlegastar eru frásagnir Gísla sögu um greftranir þeirra Vésteins Vésteinssonar og Þorgríms goða, frásögn Egils sögu um greftrun Skalla-Gríms, frásögn Eyrbyggju um greftrun Þórólfs bægifóts, frásögn Landnámu um greftrun Ásmundar Atlasonar o.s.frv. Greftrun Þorgríms goða er lýst í Gísla sögu (17. kap.): Eftir það búast þeir til haugsgerðar og leggja Þorgrím í skip. „Nú verpa þeir hauginn eftir fornum sið, og er búið er að lykja hauginn, þá gengur Gísli til óssins og tekur upp stein einn svo mikinn, sem bjarg væri, og leggur í skipið, svo að nær þótti hvert tré hrökkva fyrir, en brakaði mjög í skipinu, og mælti: „Eigi kann eg skip að festa, ef þetta tekur veður upp“.“ Það var ekkert eins dæmi hér, að menn væru heygðir í skipum. Sama segir Landnáma um Geirmund heljarskinn og Ásmund Atlason, Vatnsdæla um Ingimund gamla, Laxdæla um Unni djúpúðgu og Svarfdæla um Karl rauða. Þessi siður er einnig kunnur af fornleifafundum.

Á Íslandi hafa fundist fimm örugg bátkuml. Tvö þeirra eru hjá Dalvík við Eyjafjörð með um 300 m millibili. Hin eru hjá Kaldárhöfða við Úlfljótsvatn, Vatnsdal í Patreksfirði og Glaumbæ í Suður-Þingeyjarsýslu.

Grafskip voru mjög misjöfn að stærð. Flest þeirra voru ekki stærri en venjulegir fiskibátar, og eru íslensku skipin þar á meðal. En í nokkrum haugum hafa þó fundist haffær skip. Frægust þeirra eru Gauksstaðaskipið og Ásubergsskipið í Noregi og Hlaðbæjarskipið í Danmörku. Frásögnin um það, er Gísli festi skipið með steini, hefur einnig fengið staðfestingu af fornleifafundum. Reyndar hafa ekki fundist neinar minjar um það hér á landi. En komið hefur í ljós í sænskum gröfum frá Upplandi, að þar hefur tíðkast nákvæmlega-sami siður.

Líkin voru ekki skilin allslaus eftir í haugum hér á landi, þótt þau væru ekki eins ríkulega gerð út og í Noregi. Þess er víða getið í sögum, að ýmiss konar gripir hafi verið lagðir með mönnum í haug. Eftir þeim er oft hægt að greina sundur grafir kvenna og karla, þótt það verði ekki séð af sjálfum beinunum. Til dæmis koma vopn aðeins fyrir í gröfum karla, en meira ber á skrautgripum í gröfum kvenna. Þá eru einnig gröfunum ýmis áhöld, sem menn þurftu á að halda í daglegu lífi.

Far eftir bát í kumli hjá Dalvík.

Í sögunum eru nokkur dæmi um menn, sem völdu sjálfum sér legstað: Tungu-Oddur bað vini sína um að flytja sig upp á Skáneyjarfjall, þá er hann væri dauður, „og kvaðst þaðan vildu sjá yfir tunguna alla.“[4] Víga-Hrappur mælti fyrir andlát sitt: „En þá að eg em andaður, þá vil eg mér láta gröf grafa í eldhúsdyrum, og skal mig niður setja standanda þar í dyrunum. Má eg þá enn vendilegar sjá yfir hýbýli mín.“[5] Karl rauði bað þess, að hann yrði færður út á ströndina: „Þykki mér þar gott tilsýni, ef skip sigla út eða inn eftir firðinum.“[6]

Af líkum toga er spunnin frásögn Vatnsdælu (41. kap.) um dauða Ingólfs fagra: „Og áður Ingólfur andaðist bað hann sig grafa í öðru holti en þeir voru grafnir frændur hans, og kvað þá hugkvæmra Vatnsdalsmeyjum, ef hann væri svo nær götu.“ Þetta er eini staðurinn í Íslendinga sögum, þar sem getið er um sérstakan heimilisgrafreit. Menn voru oftast heygðir heima við bæi sína, og gat þá ekki hjá því farið, að þar risu smám saman upp grafreitir, er tímar liðu. Að vísu mynduðust aldrei stórir grafreitir með þessu móti, þar sem hvert heimili hafði legstað fyrir sig. Auðvitað er ekki heldur víst, að menn frá sama bæ hafi alltaf verið grafnir hver hjá öðrum. En fornleifafundir hafa leitt í ljós allmarga kumlateiga, sem virðast hafa verið fornir heimilisgrafreitir. Merkastur þeirra er grafreiturinn hjá Dalvík. Þar voru fjórtán kuml í þyrpingu, og höfðu þar verið grafnir þrettán menn (eitt kumlið var hestdys). En auk manna voru grafnir sjö hestar og fjórir hundar í reitnum. Og oftast voru dýrin í sama kumli og mennirnir. Þjóðtrúin um legstaði uppi á háum fjöllum á enga stoð í fornleifafundum.

Það virðist hafa verið algengast, að eitt lík væri í hverjum haugi. Aðeins þrjú kuml hafa fundist á Íslandi með tveimur líkum. Samt er þess getið á nokkrum stöðum, að fleiri en eitt lík hafi verið látin í sama haug. Sámur Bjarnason varp haug eftir Eyvind bróður sinn og fjóra félaga hans, sem féllu með honum.[7] Helgi Droplaugarson og Þorkell svartaskáld voru látnir í sama haug.[8] Egill Skalla-Grímsson opnaði haug föður síns og lagði Böðvar son sinn hjá honum.[9] Loks er hin merkilega frásögn Landnámu um greftrun Ásmundar Atlasonar: „Ásmundur var heygður í Ásmundarleiði og lagður í skip og þræll hans hjá honum. Vísu þessa heyrði maður kveðna í haugi hans, er hann gekk hjá:

Einn byggvik stöð steina

stafnrúm Atals hrafni.

Esat of þegn á þiljum

þröng, býk á mar ranga.

Rúm es böðvitrum betra,

brimdýri knák stýra,

lifa man þat með lofðum

lengr, en illt of gengi.“

Eftir það var leitað til haugsins, og var þrællinn tekinn úr skipinu.[10]

Varla er hægt að skilja þessa sögu öðru vísi en svo, að þrælnum hafi verið fórnað til þess að fylgja húsbónda sínum til annars heims. Undir öðrum kringumstæðum er óhugsandi, að þræll hafi verið látinn í haug með höfðingja. Þetta dæmi á sér enga hliðstæðu á Íslandi, sem getið er um. En meðal annarra Norðurlandaþjóða er aftur hægt að benda á þennan sama sið. Þá verður fyrst fyrir okkur Ásubergsfundurinn, sem grafinn var upp úr fornum haugi í Noregi 1904. En í þeim haugi hefur geymst ein hin besta mynd, sem til er af menningu víkingaaldar. Þar hafa meðal annars fundist bein af tveim konum í skipi. Álitið er, að önnur konan hafi verið drottning, en hin ambátt hennar. Að því er ég best veit, eru allir, sem um þetta hafa ritað, þeirrar skoðunar, að ambáttin hafi verið tekin af lífi til þess að fylgja húsmóður sinni í gröfina.

Ásubergsskipið í hauginum.

En það var ekkert eins dæmi hér, að menn væru teknir af lífi í þessu skyni. Er þeim sið greinilegust lýst í tveim aröbskum ferðasögum frá byrjun 10. aldar eftir Ibn Rustah og Ibn Fadlan. Báðir þessir ferðalangar lýsa háttum sænskra víkinga í Rússlandi. Ibn Rustah segir svo frá: „Þegar einhver höfðingi deyr, er honum búin gröf, sem líkist stóru húsi. Þar er hinn dauði lagður með klæðum sínum og gullhringum þeim, er hann hefur borið. Einnig fær hann matarbirgðir með sér í gröfina, ker með drykkjarföngum og peninga. Loks er sú af eiginkonum hans, sem honum var kærust, lögð lifandi í gröf með honum.[11] Ibn Fadlan segir frá bálför höfðingja eins, sem hann var viðstaddur. Var höfðinginn brenndur í skipi, en við hlið hans var lögð ein af þernum hans, sem af fúsum vilja lét brenna sig með honum.[12] Á báðum stöðum virðist vera um sams konar siði að ræða. Það gerði ekki ýkja mikinn mun, hvort líkin voru brennd eða grafin. Hitt skiptir ef til vill meira máli, að öðrum höfðingjanum fylgdi eiginkona hans, en hinum ein af þernum hans. En ekki er heldur víst, að hér þurfi að vera svo langt á milli. Það er að minnsta kosti eftirtektarvert, að þernan var brennd við hlið húsbónda síns í skipinu. Varla hefði henni verið gert svo hátt undir höfði, ef henni hefði einungis verið fórnað til þess að þjóna honum. Hitt er því miklu líklegra, að tilgangurinn með aftöku stúlkunnar hafi verið að láta höfðingjann ekki fara kvenmannslausan inn í eilífðina. En bæði í goða- og hetjusögum eru áhrifamiklar lýsingar á því, er konur fylgdu mönnum sínum og elskhugum á bálið.[13] Meira að segja var Baldur brenndur í skipi sínu með konu við hlið sér líkt og hinn sænski höfðingi, er Ibn Fadlan skýrir frá. Um sams konar aftökur meðal Svía er einnig getið í konungasögum. Einna greinilegust er þessi málsgrein í Ólafs sögu Tryggvasonar (5. kap.) eftir Odd munk: „Það voru lög í landi (í Svíþjóð), ef misdauði yrði hjóna, að konu skyldi setja í haug hjá honum.“

Siðurinn að taka menn af lífi til þess að fylgja öðrum í gröfina virðist aldrei hafa verið mjög algengur á Norðurlöndum. Lengst af hefur verið litið á þetta sem leifar eldgamallar villimennsku, sem tíðkast hafi í grárri forneskju. En fornminjarannsóknir hafa sýnt, að þessu er öðru vísi háttað. Haakon Shetelig hefur rannsakað þetta efni nákvæmlega með hliðsjón af norskum grafarminjum. Hefur sú rannsókn leitt í ljós, að siðurinn hefur ekki komið til Norðurlanda fyrr en á 4. öld og var mjög fágætur framan af, en fór heldur í vöxt. Mestar minjar eru um hann frá víkingaöld, og telur Shetelig, að þetta hafi aldrei tíðkast eins mikið og á síðustu öldum heiðninnar.[14] Þjóðsagan um þræl Ásmundar Atlasonar er eina íslenska dæmið um þann sið að taka menn af lífi til að fylgja öðrum í gröfina. Um aldur þjóðsögunnar verður ekkert fullyrt, en vísan, sem hún hefur fylgt, er með fornlegum blæ. En tæplega hefði sagan getað myndast, ef greftrunarsiður sá, sem er þungamiðja hennar, væri með öllu ókunnur á Íslandi. Þetta var einnig skoðun Ólafs Lárussonar:

„Þótt vér tökum það ekki trúanlegt, að Ásmundur Atlason hafi kveðið vísu þessa dauður í haugi sínum, þá er vísan samt ekki allsendis ómerk. Hún er forn, talin ort á 10. öld. Hún sjálf og sögnin, sem fylgir henni, ber vott um trú manna á líf framliðinna manna í haugunum. Þá bendir vísan og til þess, að sá siður hafi verið þekktur hér á landi, að láta þræla eða þjónustumenn fylgja húsbónda sínum í gröfina, sjálfsagt vegna þess, að þeim hafi verið ætlað að veita þeim þjónustu sína í öðru lífi.“[15]

Næst skal vikið að vitnisburði kumlanna sjálfra um fyrirhugaða búsetu hinna framliðnu í þeim. Þá er fyrst að athuga stellingar líkanna í íslenskum kumlum. Langoftast hafa þau verið skilin eftir liggjandi, oftast á bakið, en stundum á hlið. Í örfáum kumlalýsingum eru þó bendingar á þá átt, að líkin hafi verið látin sitja uppi. Þar koma helst til greina þrjú kuml í kumlateignum hjá Dalvík. Þessi kuml hafa verið borin saman við lýsingu Njálu (78. kap.) á greftrun Gunnars á Hlíðarenda: „Þeir urpu haug eftir Gunnar og létu hann sitja uppi í hauginum.“

Upp úr þessari lýsingu er lítið hægt að leggja, enda virðist hún vera sett inn í söguna til þess eins að skýra fyrirburð, sem sagt er frá litlu síðar.

Hins vegar er til örugg vitneskja um víkingaaldarkuml á öðrum Norðurlöndum, þar sem lík voru látin sitja upprétt. Langflest eru í Svíþjóð, miklu færri í Noregi, en engin í Danmörku.

Kuml í grafreit hjá Dalvík.

Hér skulu tekin upp ummæli Kristjáns Eldjárns um þessi kuml:

„Allar þessar sænsku grafir virðast vera höfðingjagrafir, sumar jafnvel konungagrafir (Vendil). Minna verður fullyrt um norsku kumlin sökum ófullnægjandi heimilda í þessu efni. En bersýnilegt er í sænsku gröfunum, að búið hefur verið um legstaðina með hinni mestu rausn og umhyggju, eins og vænta mátti, þar sem höfðingjar áttu í hlut. Lega líkanna hlýtur því að hafa ákveðinn tilgang. Virðist líklegt, að þótt hafi hæfa tign höfðingja, að hann sæti uppréttur í gröf sinni, svo sem væri hann enn í öndvegi.

Hin íslensku kuml, þar sem lík eru talin hafa setið upprétt, eru harla ólík þessum fyrirmannakumlum. Kumlin á Dalvík voru fátækleg, þó að þau væru ekki alveg snauð að haugfé. En ekki er loku fyrir skotið, að reynt hafi verið að láta hinn dauða sitja eins og þann, sem valdið hefur, þótt haugféð væri sparað.“[16]

Svipað er að segja um gerð sjálfra kumlanna á Íslandi. Eins og áður segir, hafa aldrei fundist grafklefar í íslenskum kumlum. En í sumum haugum á Norðurlöndum eru stór grafhýsi. Frægust eru grafhýsin hinum mikla kumlateig hjá Bjarkey í Svíþjóð og Jalangurshaugunum í Danmörku.

Bestu vitnin um trú heiðinna manna á framhaldslíf í gröfunum eru hinir svonefndu „tómu haugar“. Það er að segja haugar, sem ekkert lík var greftrað í. En slíkir haugar eru ófáir á Norðurlöndum. Mestur er Raknahaugurinn í Noregi, sem er stærsti haugur á Norðurlöndum. Næstur kemur syðri Jalangurshaugurinn í Danmörku, sem nefndur er Gormshaugur.[17]

Bygging hinna „tómu hauga“ verður vart skýrð á annan veg en þann, að menn hafði viljað búa hinum framliðnu veglegan samastað öðru lífi, ekki langt frá heimkynnum þeirra. Ef til vill hafa þeir trúað því, að hinir framliðnu vitjuðu sjálfir hauga sinna líkt og sumir kusu að deyja í tiltekin fjöll.

Rannsókn íslenskra kumla getur lítið lagt til málanna um trúna á búsetu í gröfunum. Það voru aðeins konungar og aðrir höfðingjar, sem áttu þess kost að innrétta ríkmannlega vistarveru handa hinum dauðu. En ástæðulaust er að ætla, að alþýðan — hér á landi og annars staðar — hafi haft aðrar hugmyndir en höfðingjarnir um afdrif hinna dauðu. Fátækt íslensku kumlanna þarf því alls ekki að gefa í skyn, að Íslendingar hafi hafnað trúnni á líf framliðinna í gröfunun.

Skipagrafirnar benda hins vegar í gagnstæða átt. Varla er líklegt, að menn hafi lagt hinn dauða í skip, ef þeir hafa ekki trúað því, að hann ætti sjóferð fyrir höndum. Enginn þarf á skipum að halda uppi á þurru landi. Það hefur einnig verið tekið til vitnis um fyrirhugaða sjóferð hins dauða á Norðurlöndum, að á þjóðflutningatímunum var stundum lagður gullpeningur í munn líksins. Þetta er auðsjáanlega hinn forni Karonspeningur Grikkja og Rómverja, sem ætlaður var til að borga með ferjutollinn yfir undirheimafljótið.[18] En óvíst er, hvort Norðurlandamenn tengdu sömu hugmyndir við þennan sið. Þeir hefðu vel getað lært hann af nágrönnum sínum í suðri án þess að gera sér grein fyrir tilgangi hans. Það er samt eftirtektarvert, að um svipað leyti taka Norðurlandabúar upp þann sið að jarða menn í skipum. Elstu skipagrafir, sem fundist hafa, eru frá byrjun 6. aldar, en siðurinn getur samt verið nokkru eldri.

Dauðir menn virðast alveg jafnt hafa þurft á skipum að halda, hvort sem þeir voru brenndir eða grafnir. Þegar átti að brenna líkin, voru þau stundum fyrst lögð í skip, sem síðan var brennt upp með öllu saman. Því næst var askan jörðuð með þeim hlutum, sem ekki gátu brunnið. En oft voru engu minni fémunir lagðir á bálið en títt var, að ríkir menn, sem ekki voru brenndir, tækju með sér í gröfina.

Tilgangur þessara viðhafnarmiklu líkbála hlýtur að hafa átt sér djúpar rætur í trúnni. Varla hefðu menn brennt stórfé með hinum dauða, ef þeir hefðu ekki ætlað honum að njóta þess. Snorri segir frá upphafi þessa siðar í kaflanum um lagasetningu Óðins: „Óðinn setti lög í landi sínu, þau er gengið höfðu fyrr með ásum. Svo setti hann, að alla dauða menn skyldi brenna og bera á bál með þeim eign þeirra. Sagði hann svo, að með þvílíkum auðæfum skyldi hver koma til Valhallar, sem hann hafði á bál. Þess skyldi hann og njóta, er hann sjálfur hafði í jörð grafið. En öskuna skyldi bera út á sjó eða grafa niður í jörð, en eftir göfga menn skyldi haug gera til minningar, en eftir alla þá menn, er nokkuð manns mót var að, skyldi reisa bautasteina, og hélst sá siður lengi síðan.“[19] Ibn Fadlan skýrir frá því, að þegar ríkur maður deyi meðal Svía, gangi þriðjungur eigna hans til fjölskyldu hans, þriðjungur til þess að kaupa föt á hann og þriðjungur til þess að kaupa áfengi í erfisdrykkjuna. Síðar í sömu frásögn lýsir Ibn Fadlan því, hvernig Svíar hugsi sér, að líkbálið verði til þess að flytja hinn dauða til fjarlægra bústaða. Þegar höfundurinn hefur lýst bálförinni, tilfærir hann orð sænsks manns við sig. „Þið Arabar,“ sagði hann, „eruð heimskir menn. Þið takið þá, sem ykkur eru kærastir, og varpið þeim niður í jörðina, þar sem ormar og skriðdýr eyða þeim. Við brennum þá hins vegar á einu augnabliki, svo að þeir halda tafarlaust áfram til Paradísar.“ Snorra var ekki heldur ókunnugt um það, að líkbálið létti ferð hins dauða til framtíðarbústaða hans. Er hann hefur skýrt frá bálför Óðins, bætir hann við: „Það var trúa þeirra, að því hærra, sem reykinn lagði í loftið upp, að því háleitari væri sá í himninum, er brennuna átti, og þess auðgari, er meira fé brann með honum.“[20] Báðar þessar frásagnir hafa fengið keim af trúarbrögðum höfundanna: Múhameðstrú og kristni. En samt er alls ekki ólíklegt, að í þeim sé einhver heiðinn kjarni. Einhvern tilgang hlutu ásatrúarmenn að hafa með siðum þeim, sem þeir höfðu um hönd við líkbrennsluna. Og þetta er eina svarið, sem við fáum við þeirri spurningu úr rituðum heimildum. Við getum því ekki gengið fram hjá því, þótt það kunni að hafa blandast hugmyndum úr öðrum trúarbrögðum.

En forfeðrum okkar var ekki nóg að brenna líkin í skipum og trúa því, að hinn dauði sigldi yfir hafið til dauðra ríkisins eða flyttist þangað á annan hátt. Þeir vildu helst horfa á eftir honum á þessu ferðalagi. Í hetjusögum eru að minnsta kosti tvö dæmi um það, að konungur, sem komnir voru að dauða, stigu á logandi skip, sem síðan var ýtt frá landi og gefið veðrum og vindi á vald.[21] Þó að þessar frásagnir séu ekki annað en fornar hetjusögur, ættu þær að geta skýrt fyrir okkur hugmyndir fólksins um tilgang líkbrennslu í skipum. En munnmælin hafa ekki eingöngu tengt hugmyndirnar um sjóferð hins framliðna við líkbrennslu. Í norrænum sögum sigla höfðingjarnir þangað stundum óbrenndir.[22]

Tilgangur greftrunarsiðanna virðist vera alveg hinn sami, hvort sem líkin voru brennd eða grafin. Hinir dauðu nutu jafnt þeirra gripa, sem voru grafnir með þeim í jörð og brenndir með þeim á báli. Meira að segja virðist hinn almenni siður fornmanna að grafa niður fé sitt eiga rætur sínar að rekja til þeirrar trúar, „að þess skyldi hann og njóta, er hann hafði sjálfur í jörð grafið.“ Þessi skýring Snorra á tilgangi siðarins hefur fengið staðfestingu úr þjóðháttum síðari alda. Fram á 19. öld finnast þess dæmi í Svíþjóð, að bændur grófu niður alla peninga sína því skyni að koma ekki alveg „blankir“ til annars heims.[23] Haugar voru ýmist gerðir yfir óbrennd lík eða leifar brenndra líka og jafnvel til minningar um menn, sem ekki náðist í líkin af. Skjöldunga saga tekur það meira að segja fram, að haugur var gerður eftir Sigurð konung hring, þótt konungur sjálfur hafi siglt burtu í logandi skipi. Byggingar hauga er eðlilegast að skýra með því, að þrátt fyrir allar ráðstafanir, sem fornmenn gerðu til þess að létta undir ferð hins dauða til fjarlægra landa, hafi þeir samt aldrei fullkomlega getað losað sig við þá hugmynd, að hann þyrfti á bústað að halda í sínu gamla heimalandi. Þessi siður er þó ekkert vitni um persónulegar hugmyndir hvers einstaklings, því að oft gátu haugar aðeins verið gerðir til þess að halda fornri siðvenju eða af metnaði þeirra, sem eftir lifðu.

Fátt eitt af þeim hlutum, sem menn tóku með sér í grafirnar, getur borið vitni um það, hvort þeim var ætlað að njóta þeirra þar eða taka þá með sér til annarra bústaða. Í Gísla sögu (14. kap.) segir frá greftrun Vésteins Vésteinssonar: „En þá er þeir höfðu veitt Vésteini umbúnað, sem siður var til, gekk Þorgrímur að Gísla og mælti: „Það er tíska,“ segir hann, „að binda mönnum helskó, þá er þeir skulu ganga á til Valhallar, og mun eg það gera við Véstein“.“ Þetta er eina dæmið, sem ég veit um, þar sem gert er ráð fyrir því, að hinn dauði fari gangandi til dauðra ríkisins. Miklu almennara var að hugsa sér að hann færi þangað ríðandi. Samt kemur það ekki til mála að gera ráð fyrir því, að hestar, sem látnir voru í gröf með húsbændum sínum, hljóti að hafa verið ætlaðir þeim til reiðar á ferðinni til Heljar eða Valhallar. Hestarnir gátu vel verið látnir í grafirnar eins og önnur eign hins dauða, sem ætlað var, að hann gæti haft gagn af í daglegu lífi. Hitt er þó öllu líklegra, að menn hafi tekið gæðinga sína með sér í gröfina af beinni tryggð við þá. Hestar og hundar eru þau dýr, sem oftast voru heygð með mönnum. En engin önnur dýr verða eins oft einkavinir manna. Fornleifarannsóknir geta því aldrei skorið úr því, hvort mönnum var ætlað að fara þessa ferð ríðandi. Hins vegar er það greinilega tekið fram bæði í Eddu og fornaldarsögum, að dauðir menn fóru stundum ríðandi til framtíðarbústaða sinna.[24] Það er heldur ekkert óalgeng hugmynd í þjóðtrú síðari alda á Norðurlöndum, að dauðir menn ríði hópum saman í loftinu. En í Íslendinga sögum er hvergi minnst á tilhögun þessarar ferðar nema í athugasemd Gísla sögu um helskóna.

Meðal þeirra athafna, sem fram fóru við greftrunina, hefur erfisdrykkjan ekki verið hin veigaminnsta. Sú rausn og sá tilkostnaður, sem oft voru henni samfara, sýna glögglega, að mönnum hefur ekki þótt lítið undir því komið, að hún væri sem veglegust. Erfisdrykkjur hafa sjálfsagt upphaflega verið haldnar fyrir hina dauðu að einhverju leyti. Þeim hefur verið ætlað að njóta erfisdrykkjunnar eins og goðin nutu blótveislunnar. Sá skilningur kemur líka fram í Eyrbyggju. Þegar þau tíðindi spurðust til Fróðár, að Þóroddur bóndi hefði drukknað og menn hans allir, var strax drukkið erfi þeirra. „En ið fyrsta kveld, er menn voru að erfinu og menn voru í sæti komnir, þá gengur Þóroddur bóndi í skálann og förunautar hans allir alvotir. Menn fögnuðu vel Þóroddi, því að þetta þótti góður fyrirburður, því að þá höfðu menn það fyrir satt, að þá væri mönnum vel fagnað að Ránar, ef sædauðir menn vitjuðu erfis síns. En þá var enn lítt af numin forneskjan, þó að menn væri skírðir og kristnir að kalla.“[25] Sú skoðun, að dauðir menn vitji erfis síns, kemur enn fremur fyrir í Eddukvæðinu Guðrúnarhvöt. Annars er mjög erfitt að segja, að hve miklu leyti erfisdrykkjur hafi verið haldnar af trúarlegum hvötum. Eftir þeim lýsingum, sem sögurnar gefa á þeim, virðast þær á allan hátt hafa lagað sig eftir öðrum hátíðadrykkjum, og er líklegt, að hinn upphaflegi tilgangur hafi oft ráðið minna um tilhögun þeirra en venjur samkvæmislífsins.

Þeir greftrunarsiðir, sem hér hafa verið taldir, miða flestir að því að vera hinum dauðu til einhvers gagns. En auk þess höfðu menn um hönd ýmsa siði í því skyni að gera sjálfa sig óhulta fyrir þeim. Þessi tvenns konar tilgangur verður þó aldrei fullkomlega greindur sundur. Ótti við dauða menn gerir hér og þar vart við sig í sögunum, og miðuðu sumar athafnir beinlínis að því að hindra afturgöngur. Það er nóg að benda á frásagnir Egils sögu og Eyrbyggju um meðferðina á líkum þeirra Skalla-Gríms og Þórólfs bægifóts.[26] En þessar ráðstafanir dugðu samt ekki við Þórólf, því að hann gekk aftur fyrir því. Löngu seinna var afturgöngu hans komið fyrir með því að brenna líkið og kasta öskunni á haf út. Sama aðferð var höfð við afturgöngu Víga-Hrapps, eftir því sem Laxdæla greinir frá. En hér er ekki um neinn greftrunarsið að ræða, heldur vörn gegn afturgöngu manna, sem fyrir löngu voru komnir í jörðina.

Mörg kuml á Íslandi bera þess merki, að grjóti hefur verið hlaðið umhverfis líkin og ofan á þau. Þessa umbúnaðar er einnig getið í fornum vísum, sem taldar hafa verið frá heiðni. Siðurinn hefur verið rakinn til trúarinnar á afturgöngur. Menn hafa viljað binda hinn dauða í kumlinu, svo að hann gæti ekki komist út og gengið aftur. „Það er eðlilegt að skýra grjótfargið sem varnarráðstöfun af þessu tagi. Það heldur hinum dauða niðri.“[27]

Ein svonefnd „fornmannadys“ á Íslandi hefur algera sérstöðu. Hún er kölluð „Berserkjadys“ og er í miðju Berserkjahrauni á Snæfellsnesi norðanverðu. Dysin er um 1,5 m á hæð. Veggirnir eru haglega hlaðnir ferhyrning og milli þeirra fyllt upp með grjóti. Tæplega er hægt að hugsa sér annan tilgang með þessu mannvirki en að vera geymslustaður fyrir lík. En óhugsandi er, að nokkrum höfðingja eða öðrum vel metnum manni hafi verið búinn legstaður mitt í úfnu apalhrauni. Það er því vart annað hægt en taka trúanlegan vitnisburð örnefnanna og Eyrbyggju, að þetta sé dys tveggja illræmdra berserkja, sem drepnir voru með svikum. Greftrun þeirra er lýst í Eyrbyggju (28. kap.): „Síðan lét Styr (húsbóndi berserkjanna) veita umbúnað líkum þeirra; voru þeir færðir út í hraunið og kasaðir í dal þeim, er þar er í hrauninu, er svo er djúpur, að engan hlut sér úr nema himin yfir sig.“ Auðséð er á síðustu athugasemdinni, að hér er lýst vaniðarráðstöfun. Samkvæmt íslenskri þjóðtrú allra tíma hlutu ofstopamenn, sem fengu slíkan dauðdaga, að neyta allra bragða til að ganga aftur og hefna sín. Og þá var ekkert öruggara ráð til en að hrúga yfir þá nógu miklu grjóti, svo að þeir mættu sig hvergi hræra. Útkoman varð því sú, að dys þessara illræmdu berserkja er stórbrotnara mannvirki en legstaðir annarra fornmanna á Íslandi.

Þar sem Íslendinga sögur minnast á afdrif dauðra manna, eru þeir ýmist afturgengnir eða komnir til sinna réttu bústaða. Draugatrúin er að ýmsu leyti sérstæð í hugmyndum manna um framhaldslíf. Þá er fyrst að geta þess, að draugar eru enn þá bundnari við líkamann en aðrir dauðir menn. Þetta sést einna best á því, að líkamir þeirra, sem ganga aftur, geta ekki rotnað. En greinilegastur verður þó munurinn á draugatrúnni og öðrum hugmyndum um framhaldslíf mannsins, ef þær eru teknar frá sjónarmiði greftrunarsiðanna. Tilgangur þeirra er ýmist að hjálpa þeim dauðu til þess að lifa sómasamlegu lífi í öðrum heimi eða hindra þá í að ganga aftur. Samt fer fjarri því, að hægt sé að draga nokkra merkjalínu milli drauga og annarra dauðra manna. Þess hefur áður verið getið, að stundum var hinum dauðu ætlað að lifa áfram í haugum sínum. Sjaldan eru þessir haugbúar sýnilegir, nema þegar þeir ganga aftur. Draugseðli þeirra kemur helst fram, ef einhverjir ætla að brjóta haugana. Þá reyna þeir eftir megni að verja bústað sinn. Það skal þó tekið fram, að frásagnir um viðureign haugbúa við mennska menn koma ekki fyrir í hinum eldri Íslendinga sögum, heldur eru þær einkenni fornaldar sagna og yngstu Íslendinga sagna. Þetta gæti ef til vill bent til þess, að heiðnir menn hafi almennt litið öðru vísi á haugbúana, en það sé verk kristinna manna að gera þá flesta að draugum. Aðrir haugbúar virðast hins vegar hafa lifað að mestu í ósýnilegum heimi líkt og þeir menn, sem dóu í fjöll og hæðir. En framhaldslíf þeirra var allt annars eðlis en drauganna. Á eins konar millistigi er frásögn Njálu (78. kap.) um Gunnar á Hlíðarenda: „Sá atburður varð að Hlíðarenda, að smalamaður og griðkona ráku fé hjá haugi Gunnars. Þeim þótti hann vera kátur og kveða í hauginum.“ Skömmu seinna bar svo við, að „þeir Skarphéðinn og Högni voru úti eitt kvöld fyrir sunnan haug Gunnars. Tunglskin var bjart, en stundum dró fyrir. Þeim sýndist haugurinn opinn, og hafði Gunnar snúist í hauginum og sá í móti tunglinu.“ Þeir heyrðu, að Gunnar kvað inni í hauginum, en síðan laukst hann aftur. Þessi frásögn er vafalaust byggð á gamalli arfsögn að einhverju leyti, eins og best sést á því, að vísan, sem Gunnar kvað í hauginum, er í mótsögn við sjónarmið söguhöfundarins.[28] Öllu lausari við draugasvipinn eru sagnirnar um Ásmund Atlason, sem tilfærðar eru hér að framan, og Þorleif jarlaskáld. Þorleifur var heygður á Þingvöllum. Þar var sauðamaður, er Hallbjörn hét. Svaf hann löngum á haugi Þorleifs, og alltaf, er hann lá þar, kom honum í hug, að hann vildi geta ort lofkvæði um haugbúann. Eitt sinn, er hann svaf þar, birtist Þorleifur honum í draumi og kvað fyrir hann vísu, sem hann sagði honum að hefja með drápuna. Áður en Þorleifur hvarf aftur inn í hauginn, togaði hann tunguna á Hallbirni og sagði honum, að hann mundi verða þjóðskáld, ef hann myndi vísuna, þá er hann vaknaði.

Í þessari sögn er haugbúinn laus við einkenni drauganna. Hann býr að vísu í haugi sínum eins og þeir, en hann er venjulega ósýnilegur og getur aðeins birst mönnum í draumi. Þessir haugbúar eru í háttum sínum miklu líkari álfum og landvættum en draugum. Landvættaeðli haugbúa sést best á því, að stundum höfðu menn þá trú, að þeir gætu haft áhrif á náttúruna, og færðu þeim fórnir. Þetta á sér þó einkum stað um konunga. Áður hefur verið minnst á Ólaf Geirstaðaálf, sem var blótaður sem álfur í haugi sínum. Enn skýrari er dýrkun líkamans hauginum í sögninni um greftrun Hálfdanar svarta: „Hann hafði verið allra konunga ársælastur. Svo mikið gerðu menn sér um hann, að þá er það spurðist, að hann var dauður og lík hans var flutt á Hringaríki og var þar til graftar ætlað, þá fóru ríkismenn af Raumaríki og af Vestfold og Heiðmörk og beiddust allir að hafa líkið með sér og heygja í sínu fylki, og þótti það vera árvænt þeim, er næði. En þeir sættust svo, að líkinu var skipt í fjóra staði, og var höfuðið lagt í haug að Steini á Hringaríki, en hverjir fluttu heim sinn hluta og heygðu, og eru það allt kallaðir Hálfdanarhaugar.“[30] Enn þá lengra gengu Svíar í dýrkun á dauðum konungi. Þeir reistu hof Eiríki konungi sínum, sem þá var dauður, og blótuðu hann eins og guð.[31]

En þótt mest beri á slíkri dýrkun konunga, er samt ýmislegt, sem bendir til þess, að fleiri menn hafi verið tignaðir dauðir. Í fornum heimildum er þó hvergi getið um blót við hauga annarra manna en konunga, en leifar slíkra blóta hafa haldist í þjóðsiðum Norðurlandabúa fram á þessa öld.

Frægasta vitni um þau er frá árinu 1909. Þá gróf norski fornleifafræðingurinn A.W. Brøgger upp gamlan haug frá þjóðflutningaöld. En bóndinn á bænum lét þau orð falla, að hann væri vanur að slátra einhverju til að hygla haugbúanum, þegar dauðsfall yrði á heimilinu. Spurningunni um, hvenær það hafi síðast gerst, svaraði bóndi: „Við slátruðum kvígu handa honum, þegar faðir minn dó.“[32]

Eina íslenska sögnin, sem mér er kunn um reglulegar matgjafir við fornmannshaug (ímyndaðan eða raunverulegan), er frá utanverðu Ísafjarðardjúpi:

„Á Stigahlíð er grjóthóll einn, sem nefnist Ölver, og á fornmaður að vera þar heygður. Allmikill átrúnaður var að sögn á hól þennan, og köstuðu margir út ýsu eða steinbít, þegar þeir sigldu eða reru fram hjá hólnum, og átti róðrarheill að fylgja. Virðist siður þessi vera eins konar fórnarathöfn.“[33] Á Íslandi tíðkaðist einnig lengi sú venja, að sá er fyrsta sinn fór um götu, sem lá fram hjá dys, átti að kasta steinum dysina. Stundum var þetta gert til háðungar, ef dysin var kennd við óbótamann. En í öðrum tilfellum voru slíkar gjafir ótvírætt virðingarmerki. Hér verður að nægja að tilfæra eitt dæmi. Munnmælin segja, að Gaukur Trandilsson hafi verið drepinn hjá Gaukshöfða í Þjórsárdal og lík hans sé dysjað þar. „Hjá þeim stað, sem líklegastur er til fyrirsáts, er steinn við veginn, sem sagt er, að kross hafi staðið á í pápískri tíð, og skyldi hver gefa þar til, sem fyrsta sinn fór um veginn. Og sú venja hélst fram undir 1850 að gefa til steinsins í gamni, t.a.m. bein, kvist, stein eða annað, og var það kallað: „að gefa Gauki“.“[34]

En hér skiptir mestu máli, hvort þessar venjur eru upp runnar í kristni eða heiðni. Það er alkunnugt úr þjóðsögum, að í kristnum sið voru dauðum mönnum stundum færðar gjafir með því að leggja þær á leiði þeirra. Er nóg að minna á söguna af manninum, sem vitraðist vini sínum á brúðkaupsnótt hans og kvað þessa alkunnu vísu:

Helltu út úr einum kút

ofan í gröf mér búna.

Beinin mín í brennivín

bráðlega langar núna.

Slíkar hugmyndir eru ekki bundnar við nein ákveðin trúarbrögð. Samkvæmt öllum trúarbrögðum er gröfin að einhverju leyti bústaður hins dauða. Og ef menn vilja gefa honum gjafir, er ekki um annað að velja en skilja þær eftir þar. En reglulegar fórnir við einstök leiði benda samt fremur á heiðinn uppruna. Þær eru beint framhald af þeirri útgerð, sem heiðnir menn fengu með sér í gröfina. Hinn upphaflegi forði þeirra hlaut smám saman að ganga til þurrðar, og ef vel átti að vera, varð að endurnýja hann við og við með fórnum, sem reglulega voru færðar á leiðunum. En er menn höfðu misst trúna á mátt fórnanna, urðu þessar gjafir miklu ómerkilegri en áður var. Að lokum eru þær ekki annað en steinar eða hríslukvistir, sem menn henda á leiðin af gömlum vana án þess að meina nokkuð með því.

Helgafell á Þórsnesi.

Eins og getið var um hér að framan, var trúin á framhaldslíf manna oft bundin við ýmsa staði aðra en legstaðina. Á Íslandi voru þær hugmyndir algengastar, að menn dæju í fjöll eða hæðir. Og stundum voru sömu hæðirnar heiðnir helgistaðir og bústaðir dauðra manna. Þá verður fyrst fyrir okkur Helgafell á Þórsnesi: „Á því fjalli hafði Þórólfur svo mikinn átrúnað, að þangað skyldi enginn maður óþveginn líta, og engu skyldi tortíma í fjallinu, hvorki fé né mönnum, nema sjálft gengi brott. Það fjall kallaði hann Helgafell og trúði, að hann myndi þangað fara, þá er hann dæi, og allir á nesinu hans frændur.“[35] Þessi trú er staðfest síðar í sögunni, þar sem sagt er frá drukknun Þorsteins þorskabíts, sonar Þórólfs: „Það var eitt kveld um haustið, að sauðamaður Þorsteins fór að fé fyrir norðan Helgafell. Hann sá, að fjallið laukst upp norðan. Hann sá inn í fjallið elda stóra og heyrði þangað mikinn glaum og hornaskvol. Og er hann hlýddi, ef hann næmi nokkur orðaskil, heyrði hann, að þar var heilsað Þorsteini þorskabít og förunautum hans og mælt, að hann skal sitja í öndvegi gegnt föður sínum.“[36] Svipaða þýðingu og Helgafell hafði fyrir Þórsnesinga virðast Krosshólar hafa haft fyrir Hvammverja. Upphaflega fengu hólarnir helgi sína af því, að þar hafði Auður djúpúðga bænahald sitt. „Þar lét hún reisa krossa, því að hún var skírð og vel trúuð. Þar höfðu frændur hennar síðan átrúnað mikinn á hólana. Var þá gör hörg, er blót tóku til. Trúðu þeir því, að þeir dæi í hólana, og þar var Þórður gellir leiddur í, áður hann tók mannvirðing, sem segir í sögu hans.“[37] En því miður er saga Þórðar gellis ekki lengur til, svo að okkur vantar lýsinguna á því, með hverjum hætti hann var leiddur í Krosshóla. En vafalaust hefur hann verið leiddur þangað vegna þess, að þar var helgistaður ættarinnar. Hliðstætt dæmi um tryggð Þórsnesinga við Helgafell kemur fram í þessum orðum Snorra goða, sem var þriðji maður frá Þórólfi Mostrarskeggi: „Þá skulu við ganga upp á Helgafell. Þau ráð hafa síst að engu orðið, er þar hafa ráðin verið.“[38]

Krosshólaborg.

Líklegt er, að Þórsnesingar og Hvammverjar hafi kosið sér að deyja í Helgafell og Krosshóla, vegna þess að þar voru helgistaðir ættanna. En engar líkur benda til þess, að trúin á þessar hæðir eigi nokkuð skylt við forfeðradýrkun, því að enginn maður hafði dáið þangað, þegar helgi staðanna kom upp.

Hvergi er getið annars staðar um átrúnað á þeim fjöllum, sem menn dóu í. Í Njálu (14. kap.) er sagt frá drukknun Svans á Svanshóli á mjög líkan hátt og Eyrbyggja lýsir dauða Þorsteins þorskabíts: „Þau tíðindi spurðust úr Bjarnarfirði norðan, að Svanur hafði róið að veiðiskap um vorið, og kom að þeim austanveður mikið, og rak þá upp að Veiðileysu og týndust þar. En fiskimenn þeir, er voru í Kaldbak, þóttust sjá Svan ganga inn í fjallið Kaldbakshorn, og var honum þar vel fagnað, en sumir mæltu því í mót og kváðu engu gegna, en það vissu allir, að hann fannst hvorki lífs né dauður.“ Loks eru tvær örstuttar athugasemdir í Landnámu: „Þeir Selþórir frændur inir heiðnu dó í Þórisbjörg.“[39] Um Kráku-Hreiðar segir, að „hann kaus að deyja í Mælifell.“[40]

Hér að framan hefur þess víða verið getið, að hugmyndir heiðinna manna um framhaldslíf voru ekki eingöngu bundnar við grafirnar eða aðra staði í nágrenni þeirra. Stundum var hinum dauðu ætlað að takast langa ferð á hendur til fjarlægra bústaða. Um þetta ferðalag fáum við litla vitneskju úr sagnaritunum, og verðum því að leita til annarra heimilda: Eddukvæða, dróttkvæða og Snorra-Eddu. Samkvæmt þeim fóru menn ýmist til Heljar eða Valhallar. Sóttdauðir menn og ellidauðir fóru til Heljar, en vopndauðir menn til Valhallar. Þessari skiptingu er þó ekki nærri alls staðar fylgt.

Hel (eða Helheimur) virðist vera hinn upphaflegi bústaður dauðra manna án tillits til þess, hvernig þeir dóu. Málið sýnir þetta best. Orðið hel er í íslensku oft haft í almennri merkingu sama sem dauði eða ríki hinna dauðu, og kemur sú merking fyrir í elstu kvæðum.[41] Það hefur ekki heldur tekist að frelsa alla vopndauða menn frá Hel, þó að sú trú kæmi upp, að þeir færu til Óðins. Má þar fyrstan frægan telja guðinn Baldur. Í Fóstbræðra sögu (4. kap.) er Þorgeir Hávarsson látinn segja við mann, er hann ætlaði að drepa: „Mun Hel húsfreyja þín leggja þig sér í faðm.“[42] Og ekki væntir Egill Skalla-Grímsson þess, að vopnbitnir óvinir sínir fari til Valhallar. Það sést best á vísu, er hann á að hafa kveðið, eftir að hann hafði vegið þrjá menn Eiríks konungs blóðöxar. Í vísunni hælist Egill um afdrif konungsmanna og segir:

til hásalar Heljar

helgengnir för dvelja[43]

Trúin á Hel er í beinu framhaldi af trúnni á líf dauðra manna í gröfunum. Báðar hugmyndirnar gera ráð fyrir kvalalausu, en gleðisnauðu lífi, sem bíði manna eftir dauðann. Gleggsta vitni þess, að vistin hjá Hel þótti lítið eftirsóknarverð, er sú staðreynd, að orðið hel var notað í öllum germönskum málum til að þýða latneska orðið „infernum“: á þýsku Hölle, á ensku hell og á íslensku helvíti. Vel má vera, að tengsl þessara hugtaka hafi orðið til að sverta hinar heiðnu hugmyndir um lífið hjá Hel í augum kristinna manna. Þó verður að hafa í huga, að norrænum mönnum þótti orðið hel eitt sér ekki nógu kröftugt til að tákna kvalastað fordæmdra í kristnum sið og bættu við það orðinu víti til að leggja þyngri áherslu á refsinguna. Og það hefur haldist í trúarjátningu íslensku kirkjunnar fram undir okkar daga.

Yfirleitt virðast hugmyndir Norðurlandabúa um dauðann lengst af hafa verið dapurlegar. En þegar víkingaöldin rennur upp með öllum sínum glæsileik, taka jafnframt að myndast bjartari hugmyndir um lífið eftir dauðann. Haugarnir verða þá stundum miklu stærri og veglegri en þeir voru á næstu öldum á undan, og útgerð hinna dauðu verður ríkulegri. Þeir menn, sem deyja út í náttúruna, lifa ekki lengur í neinni skuggatilveru neðanjarðar. Þeir lifa við glaum og gleði inni í fjöllum. Trúin á lífið í fjöllunum er ekkert sérstök fyrir Ísland. Í þýskum þjóðsögum ber mikið á henni,[44] og meðal Lappa eru til hugmyndir, sem -- líkjast mjög lýsingu Eyrbyggju á lífinu í Helgafelli. Lappar hafa að öllum líkindum fengið þessar hugmyndir frá Germönum eins og svo margar aðrar trúarhugmyndir sínar.[45]

Þegar hér er komið sögu, er ekki mjög langt stökk yfir til Valhallar, þar sem hver dagur líður í dýrlegum fagnaði. Því hefur meira að segja verið haldið fram, að Valhöll Óðins sé upphaflega ekkert annað en eitt af þessum fjöllum, sem menn trúðu, að væru bústaðir dauðra manna, og síðan hafi skáldskapur víkingaaldar hafið hana upp í goðheim og gert hana að glæsilegri höll.[46] Þetta getur vel verið rétt að einhverju leyti, en samt hafa fleiri stoðir runnið undir byggingu Valhallar.

Í Eddukvæðum, dróttkvæðum og ritum Snorra er þess víða getið, að Óðinn eignaðist val og vopndauðir menn væru óskasynir hans. Þessi hugmynd á sér áreiðanlega rætur víðar en í skáldskapnum. Það sést best á því, að menn gáfu Óðni óvini sína, áður en þeir gengu til orustu. Fyrst hinir föllnu hermenn fóru til Óðins eftir dauðann, lá næst að hugsa sér, að þeir hafi lifað einhvers konar hirðlífi með honum á líkan hátt og þeir lifðu áður með mennskum konungum. Með þessari hugmynd er grundvöllurinn lagður að Valhöll. En það getur vel verið, að Valhallarhugmyndin hafi þroskast jafnhliða trúnni á samkvæmislíf í fjöllum, og er ekki ólíklegt, að þær hafi getað haft áhrif hvor á aðra. Það er að minnsta kosti sama tilhneigingin, sem skapar þessar hugmyndir báðar: þrá mannsins til þess að halda áfram hinu viðburðaríka lífi sínu eftir dauðann. Loks hefur Magnus Olsen bent á það, hve Valhöll Eddu-kvæðanna sé einkennilega lík hinum fornu hringleikahúsum Rómaveldis. Í Grímnismálum er það tekið fram, að Valhöll hafði fimm hundruð og fjörutíu dyr og átta hundruð einherjar gengu út úr hverjum dyrum. En það var einkenni hringleikahúsanna, að þau höfðu fjölda dyra á öllum hliðum, þar sem fólk gat gengið út og inn. Helstu skemmtanir í leikhúsunum voru bardagar skylmingamanna, sem vógu hver annan til augnagamans fyrir áhorfendur. Frægast þeirra allra var Kolosseum í Róm, sem líklegt er, að germönskum hermönnum hafi þótt mesta furðuverk borgarinnar. Hyggur Magnus Olsen, að minningin um skylmingar í Kolosseum og öðrum slíkum leikhúsum hafi lifað öldum saman í meðvitund norrænna þjóða og átt drjúgan þátt í að skapa mynd þeirra af leik einherja í Valhöll.[47] Það er í sjálfu sér mjög líklegt, að Valhallarmyndin hafi orðið fyrir áhrifum af vitneskjunni um þessi rómversku leikhús. En það var hins vegar bein nauðsyn í ásatrú, að Óðinn ætti einhverja höll, þar sem hann tæki á móti vopndauðum mönnum. Rómversku áhrifin geta því ekki verið fyrsta orsök þess, að Valhöll var byggð. En þau hafa vel getað ráðið miklu um útlit hallarinnar og skemmtanir þær, sem þar fóru fram.

En þótt Valhallartrúin hafi að sjálfsögðu skipað nokkuð háan sess í hugum margra víkinga, hefur hún aldrei fest líkt því eins djúpar rætur og hinar eldri hugmyndir um framhaldslíf. Víða þar, sem talað er um Valhöll, eru aðrar dapurlegri hugmyndir í baksýn. Í Hákonarmálum, einum glæsilegasta lofsöng Valhallartrúarinnar, standa þessar línur:

vasa sá herr

í hugum ok átti

til Valhallar vega.

Þetta er útlagt: „herinn var ekki í góðu skapi og átti að fara til Valhallar.“[48] En eftir þeim lýsingum, sem eru á Valhöll í kvæðinu, hefði ekki verið neitt kvíðvænlegt að fara þangað. Eigi að síður var bústaður Óðins hið fyrirheitna land dýrkenda hans. Varla hafa þeir gert þess ýkja mikinn mun, hvort þeir yrðu vopndauðir, sóttdauðir eða sjódauðir. Egill Skalla-Grímsson segir í Sonatorreki, að Óðinn hafi tekið syni sína upp í goðheim, en hvorugur þeirra féll fyrir vopnum. En Agli var líka kunnugt um Hel. Í síðasta erindi Sonatorreks minnist hann á „Tveggja bága njörvanipt“ og hann kveðst óhryggur bíða heljar. Í Höfuðlausn kemst Egill svo að orði:

trað nipt Nara

náttverð ara.

Hér er Egill að lýsa því, er Hel gengur um valinn og hirðir þá, er deyja. Annars er þetta aðeins skáldleg líking, sem á ekkert skylt við persónulega trú skáldsins. En auðséð er af þessum dæmum saman lögðum, að Egill gerir ýmist ráð fyrir framhaldslífi hjá Hel eða hjá Óðni. En því fer fjarri, að Egill flokki menn milli þessara bústaða eftir því, hvort þeir féllu fyrir vopnum eða dóu á annan hátt.

Ekki verður hjá því komist að minnast líka á þá hugmynd, að Freyja hafi eignast dauða menn. Í Grímnismálum segir um hana:

hálfan val

hon kýss hverjan dag,

en hálfan Óðinn á.

Þetta verður varla skilið öðru vísi en svo, að Freyja sé talin kona Óðins. En auk þess sýnast hafa verið til einhverjar óljósar hugmyndir um það, að konur færu til Freyju. Það kemur þó hvergi fram berum orðum nema í tilsvari Þorgerðar Egilsdóttur í Egils sögu (78. kap.): „Engan hefi eg náttverð haft og engan mun eg fyrr en að Freyju.“ Í Snorra-Eddu eru líka einhverjar tilhneigingar til þess að hafa sérstaka paradís fyrir konur. Um Gefjun er sagt: „Hún er mær, og henni þjóna þær, er meyjar andast.“[49] En eins og tekið hefur verið fram, virðist öll þessi flokkun dauðra manna fremur hafa átt heima í goðafræðinni en trú alþýðunnar. Okkur þarf því ekki að undra, þótt slíkar hugmyndir komi fremur fyrir í Egils sögu en öðrum sagnaritum, ef Snorri er höfundur hennar.

Loks gægist sú hugmynd fram hér og þar, að Rán taki á móti þeim, sem drukkna í sjó. En af flestum dæmunum er erfitt að sjá, hvort verið er að ræða um trú eða það er aðeins skáldleg líking.[50] Einna skýrust er þessi setning í Eyrbyggju: „Þá höfðu menn það fyrir satt, að þá væri mönnum vel fagnað að Ránar, ef sædauðir menn vitjuðu erfis síns.“ Snorri hefur ekki heldur sagt það út í bláinn, „að Rán átti net það, er hún veiddi í menn alla, þá er á sæ komu.“[51]

Fróðlegt er að bera saman hugmyndirnar um lífið eftir dauðann, eins og þær koma fram í sagnaritunum annars vegar, en Eddunum og dróttkvæðunum hins vegar. Í Landnámu og Íslendinga sögum virðist trúin á framhaldslíf vera alveg óháð goðatrúnni, en í kvæðunum eru þessar hugmyndir óaðskiljanlegar. Sögurnar geyma hér trúlega réttari mynd af trú almennings. Þær eru lausar við öll goðfræðileg kerfi, en segja frá hugmyndum einstakra manna, þegar þær koma við gang sögunnar. Það var ofur eðlilegt, að bóndinn, sem tekið hafði tryggð við óðal sitt, hugsaði sér að lifa áfram þar í nágrenninu í haugi sínum eða inni í fjalli. Á hinn bóginn hlaut það að vera dapurleg tilhugsun fyrir víkinginn, sem best kunni við sig í hernaði, eða skáldið, sem naut alls ávaxtar iðju sinnar við konungahirðir. Paradís þeirra hlaut að vera glæsileg konungshöll langt í burtu, þar sem öll gæði þessa lífs birtust í hærra veldi. En vonir þeirra voru ekki alltaf jafn bjartar. Það var að vísu glæsileg tilhugsun að koma til Valhallar. En var það ekki fremur ósk þeirra en trú? Rótleysi Valhallartrúarinnar í hugum dýrkenda Óðins sést best á því, að í Hávamálum, sem lögð eru sjálfum Óðni í munn, er hvergi minnst á Valhöll. Siðaskoðun Hávamála er fólgin í því, að maður verði að njóta þessa lífs, meðan það er, því að ekki sé eftir neinu öðru að bíða:

Glaðr ok reifr

skyli gumna hverr

uns sinn bíðr bana.

En Hávamál höfðu líka sína sáluhjálp, þótt hún væri ekki fólgin í neinni sælutilveru í bústöðum goðanna. Hún var fólgin í orðstír. Sú skoðun var líka beint framhald af skoðun víkingi á þessu lífi. Hugsunin um skömm og heiður var miklu ríkari hjá forfeðrum okkar en okkur sjálfum. Æðsta takmark þeirra var að vera taldir mikilmenni og láta á engan hátt ganga á sóma sinn. Algengasta yrkisefni hetjukvæða og Íslendinga sagna er hin erfiða barátta, sem mikilmennin urðu að leggja á sig til þess að varðveita sæmd sína. Þau voru þráfaldlega neydd til þess að vinna ýmis verk, sem þau sjálf kölluðu bæði „stórvirki og illvirki“, til þess að þeim yrði ekki brugðið um lítilmennsku. Hugsunin um góðan orðstír gat jafnvel orðið enn sterkari en óttinn við dauðann. Ef til vill er þessari hugsjón hvergi betur lýst en í orðum Njáls, er hann á að hafa mælt við Flosa í brennunni: „Eigi vil eg út ganga, því að eg em maður gamall og lítt til búinn að hefna sona minna, en eg vil eigi lifa við skömm.“ Slík orð eru lögð þeim manni í munn, er talinn var einn mesti friðsemdarmaður hér á landi á tímamótum heiðni og kristni. Engan þarf því að undra, þótt metnaðarþráin hafi orðið undirrót stórra verka meðal óstýrilátra höfðingja og víkinga. Vonin um ódauðleik orðstírsins virðist líka vera hið eina, sem sætt gat margan víkinginn við dauðann. En þótt trúin á Hel virðist standa fastari fótum en Valhallartrúin, ber lítið á henni á Íslandi. Ef dæma má eftir vitnisburði Íslendinga sagna, virðast hugmyndir alþýðunnar um framhaldslíf hafa verið í mjög litlum tengslum við goðatrúna. Flestir fóru ekki til neinna fjarlægra bústaða eftir dauðann, heldur reikuðu þeir um sömu slóðir og áður eða héldu kyrru fyrir í haugum og fjöllum.

Lítið ber á þeirri trú í heiðni, að menn verði endurbornir. Samt virðast einhverjar hugmyndir um það hafa verið á strjálingi. Hvergi er þó ýtarlega sagt frá þessu nema í greinum í lausu máli, sem fylgja Helgakviðunum í Eddu. Á eftir Helgakviðu Hjörvarðssonar stendur: „Helgi og Sváfa er sagt, að væri endurborin.“ Í lesmálsgreinunum með Helgakviðu Hundingsbana II (Völsungakviðu inni fornu) segir, að Helgi væri heitinn eftir Helga Hjörvarðssyni, en Sigrún, ástmey hans, sé Sváfa endurborin. Á eftir kvæðinu segir svo í lausu máli: „Það var trúa í forneskju, að menn væri endurbornir, en nú er það kölluð kerlingavilla. Helgi og Sigrún er kallað, að væri endurborin. Hét hann þá Helgi Haddingjaskati, en hún Kára Hálfdanardóttir.“ Í sögu Ólafs helga segir frá því, að hann reið eitt sinn með hirð sinni fram hjá haugi Ólafs Geirstaðaálfs. Þá mælti einn hirðmanna hans: „Seg mér, herra, ef þér voruð hér heygðir.“ En konungur brást reiður við slíkri heiðni og kvað önd sína aldrei hafa haft tvo líkami.[52] Annars staðar er hvergi getið um trú á endurfæðingu nema í Sigurðarkviðu hinni skömmu, þar sem segir frá dauða Brynhildar Buðladóttur. Þá mælti Högni Gjúkason til hennar:

Letia hana

langrar göngu,

þars aptrborin

aldri verði.

Hon kröng of komsk

fyr kné móður,

hon er æ borin

óvilja til

mörgum manni

at móðtrega.

Eftir þessari vísu að dæma, virðist það vera eins konar hegning á Brynhildi vegna óhappaverka hennar að fá ekki að verða endurborin. Þetta sýnist benda til þess, að endurfæðing væri talin nokkuð almenn. Það hefur þó varla getað verið, þar sem slíkt er ekki nefnt víðar. Annars er trúin á endurfæðingu með nokkuð sérstökum hætti. Hún er þjóðtrú austur á Indlandi, og auk þess er slæðingur af henni um alla jörð innan um önnur trúarbrögð. Hún var til dæmis alkunn meðal Kelta í fornöld og á fyrri hluta miðalda, og er líklegt, að einhver angi af henni hafi borist þaðan til Norðurlanda. Slíkar hugmyndir geta vel lifað langan eða skamman tíma án þess að hafa veruleg áhrif á þau trúarbrögð, sem fyrir eru í landinu. Þannig er það meðal annars á okkar dögum hér á Íslandi, og ekki er ólíklegt, að þetta hafi verið eitthvað svipað í heiðni. Einstakir menn hafa trúað á endurfæðingu, þótt aðrar hugmyndir væru ríkjandi um lífið eftir dauðann.

Því hefur stundum verið haldið fram, að siðurinn að láta heita eftir látnum mönnum sé runninn frá fornri trú á endurfæðingu.[53] Sá siður kom til Norðurlanda á 8. öld og var mjög almennur á víkingaöld. Þessi nafngiftasiður kom sunnan úr löndum, þar sem trú á endurfæðingu var fyrir. Í fljótu bragði sýnist því liggja beint við að rekja nafngiftabreytinguna til hennar. En ef betur er að gáð, kemur babb í bátinn. Það var algengt, að margir menn væru heitnir eftir sama manninum, en varla hefur því verið trúað, að sál hans tæki sér bústað í þeim öllum. Það er samt athyglisvert, að menn, sem að dauða voru komnir, væntu sér stundum góðs af því, að nafn þeirra væri ekki látið liggja niðri.[54] En miklu meira bar á þeirri trú hér á landi, að hamingja fylgdi nafni. Þess vegna var eðlilegt, að menn létu heita eftir þeim mönnum, sem þeir vildu helst, að börn þeirra líktust. Með því móti var hægast að varðveita hamingju þeirra og góða eiginleika. Þetta kemur líka mjög vel heim við þjóðtrú Íslendinga á seinni öldum, sem segir, að fjórðungi bregði til nafns.

Í sagnaritunum kemur það hvergi fram, að örlög manna eftir dauðann séu komin undir breytni þeirra í lífinu. En merki þess sjást í fornum skáldskap. Þessi hugmynd hefur þó varla verið mjög algeng. Samt virðist Hólmgöngu-Bersi vænta sér góðs í öðrum heimi af vígum sínum, því að með þeim hefur hann eflt lið Óðins.[55] Þetta mun vera eina dæmið um gjöld annars heims í kvæðum nafngreindra skálda. En í Völuspá eru þau meginatriði. Eins og kunnugt er, gætir kristinna áhrifa í Völuspá, en samt er ólíklegt, að trúin á gjöld annars heims sé að öllu leyti þaðan runnin. Lýsingin á Náströnd, þar sem vondir menn þoldu hegningu, er öll með norrænum svip. Þar var nístandi kuldi, og menn urðu að vaða yfir straumharðar ár, og á leiðinni þangað var áin Slíður, sem var full af söxum og sverðum. En þetta er ekkert einstætt í Völuspá. Í Reginsmálum, sem eru meðal fornlegustu Eddukvæðanna, eru það talin þyngstu örlög að þurfa að vaða í vatni. Er þar nefnd áin Vaðgelmir, sem lygarar voru látnir vaða. Þessar lýsingar minna óneitanlega á sumt í kristnum leiðsluritum frá miðöldum. En er ekki eins líklegt, að heiðnu hugmyndirnar séu upphaflegri og hafi lifað áfram með kristnum mönnum?[59] Slíður og Vaðgelmir eru að minnsta kosti ekki líkar því að eiga upptök sín í Gyðingalandi.

Um laun hinna réttlátu er aðeins getið í Völuspá. Þar segir um höllina á Gimlé:

Þar skulu dyggvar

dróttir byggva

ok of aldrdaga

yndis njóta.

En ekki er þess getið, að hinar „dyggu dróttir“ komist þangað fyrr en eftir ragnarök. Þessi sæla virðist því vera allmiklu fjarlægari heiðnum mönnum en kvalirnar á Náströnd. Hér eru heldur engar aðrar heimildir til styrktar. Það verður því að telja mjög vafasamt, hvort þessi sæluvon hefur átt nokkur veruleg ítök í heiðnum mönnum. Hún getur alveg eins verið sprottin upp af persónulegri trúarreynslu skáldsins.

Menn hafa lengi veitt því eftirtekt, að trúin á laun og refsingu er harla ólík öðrum hugmyndum ásatrúarmanna, enda hefur verið giskað á. að hún sé af öðrum toga spunnin. Þetta getur bent til kristinna áhrifa, en samt þarf það ekki að vera. Hugmyndin um sælustað og kvalastað annars heims var fullmótuð í trúarbrögðum Persa og Egypta löngu áður en Kristur fæddist. Hitt skiptir þó meira máli, að hennar verður einnig vart í forntrú Grikkja og Rómverja. Eins og kunnugt er, var Helheimur Norðurlandamanna mjög svipaður Hadesarheimi Grikkja. Aðaleinkenni þessara heima beggja var skuggalíf sálnanna. Í Hadesarheimi lifðu flestir gleðivana, en kvalalitlu lífi. En þó var þar einn staður, þar sem illvirkjar tóku út harða refsingu fyrir afbrot sín. Meðal annarra, sem þar áttu heima, var Tantalos. Hann stóð úti í vatni, sem náði honum í höku. En það var ekki ískalt jökulvatn eins og á Náströnd, heldur svalandi uppsprettuvatn. Tantalos þoldi miklar raunir af þorsta, „en gat þó engu náð handa sér að drekka, því í hvert sinn, sem hinn gamli maður laut niður og vildi drekka, sogaðist vatnið niður aftur og hvarf, en fyrir fótum hans sást í svarta moldina, því einhver óhamingja þurrkaði jafnótt vatnið upp“ (Odysseifskviða XI). Í báðum þessum myrkheimum voru hegningarnar miðaðar við þær raunir, sem fólkið í löndunum varð að þola, og þess vegna eru „vatnsvíti“ þeirra sitt með hvoru móti.

Réttlætiskennd Grikkja þoldi ekki til lengdar, að hinir illu hlytu refsingu, nema hinir góðu fengju einnig laun sín. Og smám saman myndaðist ódáinslandið Elysion, sem minnir á Valhöll eða Gimlé í norrænni goðafræði. Hér skal ekki reynt að rekja neinn skyldleika með þessum hugmyndum. Aðeins skal bent á það, að svipuð þróun virðist hafa átt sér stað í Suður- og Norður-Evrópu. En það er víst, að Suður-Evrópu var þessi þróun algerlega óháð kristinni trú, því að hún varð löngu fyrir Krists daga. Hins vegar verður ekkert sagt um það með vissu hér á Norðurlöndum. Það eitt er víst, að öll tilverusvið annars heims í heiðnum sið hefðu getað myndast án kristinna áhrifa. En með því er alls ekki sagt, að svo hafi verið. Það er vitanlegt, að ásatrúin var mjög opin fyrir hugmyndum annarra trúarbragða. Og þær hugmyndir, sem eru af kristnum rótum runnar, eiga þar engu minni þegnrétt en aðrar, ef þær náðu að festa rætur í heiðnum jarðvegi.

En þrátt fyrir allar hugmyndir um lífið eftir dauðann voru hugsjónir heiðinna manna nær eingöngu miðaðar við þetta líf. Menn blótuðu goðin, til þess að þau gæfu þeim gott ár og yrðu þeim vinveitt, meðan þeir lifðu. En þess verður hvergi vart, að menn hafi reynt að tryggja sér góða vist eftir dauðann með því að blíðka þau. Hið eina, sem hægt var að gera til þess að búa í haginn fyrir framtíðina, var að geta sér góðan orðstír, svo að minning þeirra yrði ódauðleg í þessum heimi. Í öðrum heimi var einskis dóms að vænta. Samt gátu heiðnir menn sagt í fullri alvöru:

Ek veit einn,

at aldri deyr:

dómr of dauðan hvern.

En sá dómur var kveðinn upp af þeim, sem eftir lifðu, en engum máttarvöldum annars heims.

TILVITNANIR

1 Sjá Kålund: Familielivet på Island, Aarbøger for nordisk Oldkyndighed og Historie, 1870, bls. 367 o. áfr.

2 Kuml og haugfé, bls. 205-6.

3 Kuml og haugfé, bls. 207-8.

4 Hænsa-Þóris saga, 17.

5 Laxdæla, 17.

6 Svarfdæla, 22.

7 Hrafnkels saga, 8.

8 Droplaugarsona saga, 11.

9 Egils saga, 78.

10 Ísl. fornrit I, bls. 102. Hér er fylgt texta Sturlubókar. Hins vegar segir í Hauksbók, að þrællinn hafi banað sér sjálfur. (Ísl. fornrit I, bls. 105).

11 Arabiske kilder, bls. 17.

12 Arabiske kilder, bls. 21-23.

13 Gylfaginning 48; Sigurðarkviða hin skamma; Helreið Brynhildar.

14 Shetelig: Traces of the Custom of „Suttee“ in Norway during the Viking Age, Saga-Book of the Viking Club, January 1910.

15 Landnám á Snæfellsnesi, 1945, bls. 119-20. Þetta rit Ólafs Lárussonar kom út sama ár og Heiðinn siður á Íslandi. Af því er ljóst, að við Ólafur Lárusson höfum hvor í sínu lagi komist að sömu niðurstöðu.

16 Kuml og haugfé, hls. 221.

17 Sjá Harald Andersen: Tomme hoje, Kuml 1951, hls. 91-135.

18 Smbr. H. Shetelig: Det norske folks liv og historie I, bls. 276.

19 Ynglingasaga, 8.

20 Ynglingasaga, 9.

21 Ynglingasaga, 23. Skjöldunga saga, Ísl. fornrit XXXV, bls. 74-75.

22 Frá dauða Sinfjötla, Norræn fornkvæði, bls. 202-3. Beowulf, 26.-52. ljóðlína.

23 Birkeli, 1938, bls. 42.

24 Völsungakviða in forna. Gylfaginning, 48. Sögubrot af fornkonungum. 9.

25 Eyrbyggja, 54.

26 Smbr. Matthías Þórðarson: Um dauða Skallagríms. Festskrift til Finnur Jónsson, 1928, bls. 92 o.áfr.

27 Kuml og haugfé, bls. 209.

28 Smbr. Einar Ól. Sveinsson: Um Njálu, bls. 209-10.

29 Þáttur Þorleifs jarlaskálds.

30 Hkr. Hálfd. svart., 9. Sannindi þessarar sagnar hafa verið dregin í efa af A.W. Brøgger (Borrefundet, bls. 58-65) og Bjarna Aðalbjarnarsyni (neðanmáls í Heimskringlu). Þykir þeim ólíklegt, að líkinu hafi verið skipt, því að slíks eru engin önnur dæmi í heiðnum sið á Norðurlöndum. En frásögn Snorra kemur samt einkennilega vel heim við hina fornu árbótartrú, enda var sonardóttir Hálfdanar nefnd Ólöf árbót. Nánust hliðstæða við greftrun Hálfdanar svarta er dýrkun erlendra árguða, sem voru tættir sundur. Þar ber hæst Ósiris og Dionysos. (Sjá James Frazer: The Golden Bough, abridged edition, 1925, bls. 379).

31 Rimbertus: Vita Ansgarii (Sjá Clemen, bls. 62).

32 Birkeli, 1939, bls. 104.

33 Lýður Björnsson, bls. 36.

34 Brynjúlfur Jónsson: Um Þjórsárdal, Árbók 1884-5, bls. 39.

35 Eyrbyggja, 4.

36 Eyrbyggja, 11.

37 Ísl. fornrit I, bls. 139-40.

38 Eyrbyggja, 28.

39 Ísl. fornrit I, bls. 98.

40 Ísl. fornrit I, bls. 233.

41 Sjá Lex. poet.

42 Fleiri slík dæmi eru tilfærð hjá Maurer: Bekehrung II, bls. 93-94.

43 Egils saga, 45.

44 de Vries, 168. gr.

45 Sjá Olrik og Ellekilde: Nordens Gudeverden, bls. 133-4. 46 Sjá Turville-Petre, bls. 55.

47 Sjá Magnus Olsen: Valhall med de mange dører (Acta VI, bls. 151-170).

48 Skj. I B., bls. 58.

49 Gylfaginning, 34.

50 Tilvitnanir hjá Maurer: Bekehrung II, bls. 82-84.

51 Snorra Edda, Skáldskaparmál, 31.

52 Flat. II, bls. 135.

53 Sjá G. Storm: Sjælevandring og Opkaldelsessystem (Arkiv 1893, bls. 199-222).

54 Sjá neðanmálsgrein í Vatnsdælu (3. kap.), Ísl. fornrit VIII, bls. 10.

55 Kormáks saga. 44. vísa, sbr. skýringu Einars Ól. Sveinssonar, Ísl. fornrit VIII, bls. 255.

56 Sjá um þetta efni skýringar Sigurðar Nordals við Völuspá.

HOF OG BLÓT

Á öllum öldum hafa menn leitast við að orka á hulin öfl, sem ekki vilja lúta valdi mannanna með aðferðum vísindanna. Tvær leiðir hafa verið farnar til þess að ná þessu marki. Önnur leiðin liggur um galdra, en hin um trúarbrögð. Galdrar og trúarbrögð hafa lifað hlið við hlið með flestum þjóðum, síðan sögur hófust. En oft hafa þessar stefnur blandast svo mjög saman, að erfitt er að greina milli þeirra. Á göldrum og trúarathöfnum er sá aðalmunur, að galdramaðurinn leitast við að neyða mögn náttúrunnar eða goðheims til að lúta vilja sínum, en trúmaðurinn reynir að gera æðri verur sér hliðhollar, svo að þær taki tillit til hans í stjórn sinni. En oft er þessum aðferðum báðum beitt jöfnum höndum. Flestir galdramenn eru líka trúmenn á sína vísu og trúa á guði, sem þeir telja máttugri en sjálfa sig. En afstaða þeirra er að því leyti sérstæð, að þeir þurfa ekki að öðlast hylli guðanna. Heldur reyna þeir með einhverjum brögðum að ná tangarhaldi á krafti þeirra og færa sér hann í nyt. Galdramaðurinn þylur særingar, en trúmaðurinn biður bæna. Báðir nefna þeir nafn guðs. En galdramaðurinn er ekki að biðja neins. Hann notfærir sér aðeins þann kraft, sem fólginn er í nafni guðsins. Í galdrasögum kristins síðar ber mest á því, að galdramenn leiti sér fulltingis hjá foringja hins illa, því að guð kristinna manna er upp úr því vaxinn að láta hafa sig að leiksoppi.

Í heiðnum sið var bilið milli galdra og trúarbragða miklu skemmra. Þá fengust goðin sjálf við galdra. Óðinn lét sér meira að segja sæma að fást við seið, sem í heiðni var óvinsælasta tegund galdra. En það er tekið fram um leið, að seiðnum fylgdi svo mikil ergi, „að eigi þótti karlmönnum skammlaust með að fara, og var gyðjunum kennd sú íþrótt.“

Mennirnir notuðu líka ýmis lögmál galdranna í goðadýrkun sinni. Eitt algengasta galdralögmálið er nefnt samúðarkynngi, og er hún byggð á þeirri trú, að sérhvert fyrirbrigði kalli fram svipað fyrirbrigði annars staðar. Þetta lögmál er meðal annars undirstaða allrar frjósemidýrkunar. Menn reyndu að orka á frjósemi jarðarinnar með eigin frjósemi. En enn þá áhrifameira var að fá guðina til þess að leika þetta hlutverk. Og í því skyni fluttu menn líkneski frjósemiguðsins um landið ásamt konu hans, svo að gróska jarðarinnar ykist. Auk þess reyndu menn oft að nálgast goðin með hjálp samúðarkynnginnar. Goðin sjálf voru svo fjarlæg. En menn gátu stytt fjarlægðina með því að gera myndir af þeim. Myndin hlaut að búa yfir einhverju af mætti goðsins. Þetta sést best á því, hve hugmyndir manna um goðin voru oft nátengdar einstökum myndum. Sem dæmi er hægt að taka líkneski Freys í Svíþjóð, sem átti að hafa hjúskaparfar við mennska konu, að því er segir í þætti Gunnars helmings. Eins verður hægast að skilja Freyshelgina á Þverá, ef gert er ráð fyrir, að mynd Freys hafi staðið í hofinu. Einnig hefur verið bent á ósamkvæmni í framkomu einstakra manna gagnvart goðunum, sem varla er hægt að skýra með öðru en því, að guðshugmyndir þeirra hafi verið bundnar við ákveðnar myndir. Hákon jarl hefur verið tekinn til dæmis. Hann rændi eitt sinn hof á Gautlandi með hundrað goðamyndum, en var þó mikill blótmaður sjálfur og tignaði myndir af goðunum.[1]

Hugmyndir manna um goðamyndir hafa auðvitað verið með ýmsu móti. En það er augljóst, að menn hafa litið á myndirnar sem helga dóma, sem hlaðnir voru krafti goðanna. En til grundvallar öllum slíkum skoðunum liggur lögmál samúðarkynnginnar, að hlutir, sem gerðir eru hver í annars líkingu, orki hver á annan.

Göldrum og goðadýrkun heiðinna manna er haldið furðanlega vel aðgreindum í flestum Íslendinga sögum. Sumir menn voru blótmenn miklir, og er það yfirleitt sagt þeim til lofs. Aðrir voru fjölkunnugir, en þeir voru venjulega illa þokkaðir. Það er aðeins í sögum, sem mótaðar eru af kirkjulegum hugsunarhætti, að lítill munur er gerður á heiðinni goðadýrkun og fjölkynngi. Að vísu er margt í dýrkun goðanna rakið til lögmála kynnginnar. En það merkir aðeins, að slík lögmál voru talin góð og gild í þá daga.

Í heiðnum sið voru það ekki guðirnir einir, sem menn tignuðu. Öll náttúran var full af ósýnilegum öflum, sem voru óháð goðunum, en máttu sín engu minna. Náttúrudýrkun virðist vera eldri á Norðurlöndum en dýrkun goðanna. En þróun ásatrúarinnar gekk jafnan í þá átt að gera ópersónulega náttúru að persónulegum goðum. Samt fer fjarri því, að náttúrudýrkun dæi nokkurn tíma út í heiðnum sið. Á síðustu öldum heiðninnar héldust goðadýrkun og náttúrudýrkun nokkurn veginn í hendur. Og eftir að kristni komst á og goðin voru gerð útlæg, héldu menn áfram að blóta náttúruna öldum saman. Leifar slíkrar dýrkunar hafa sums staðar haldist fram undir okkar daga og eru tæplega horfnar með öllu. Goðin áttu sín þroskaskeið og hnignunarskeið undir skaplyndi mannanna. En náttúran var alltaf hin sama. Það var því síst að undra, þótt náttúrutrúin tæki minni breytingum en goðatrúin.

Sólarskipið (bergrista frá bronsöld).

Elstu minjar um náttúrudýrkun á Norðurlöndum eru frá steinöld. Merkastar þeirra eru kringlóttar myndir, sem höggnar voru á veggi grafhýsa og menn ætla, að eigi að tákna sólina. Miklu meira ber þó á líkum myndum meðal bergristna bronsaldar, og virðist dýrkun sólarinnar þá hafa staðið með miklum blóma. Flestar myndirnar sýna aðeins sólina sjálfa. En á sumum þeirra sjást menn, sem halda á stórri kringlu yfir höfði sér, og á einni ristu er kringla á tveim hjólum. Ætla menn, að þetta séu myndir af fornum hátíðahöldum, þar sem líkan sólarinnar hafi verið borið af manna höndum eða dregið á vagni. Líka hefur fundist vagn frá bronsöld, sem minnir á þennan sið. Vagn þessi fannst hjá Trundholm á Sjálandi. Vagninn rennur á sex hjólum, en uppi á honum er kringla með hesti fyrir. Annars er þessi vagn svo lítill, að varla hefur honum verið ekið langar leiðir. En talið er, að hann eigi að vera eftirlíking þeirra vagna, sem fluttu mynd sólarinnar á ákveðnum hátíðum. Sólarmyndir virðast hafa haft mjög svipað gildi og goðamyndir.

Trundholmvagninn.

Menn trúðu því, að fyrirmyndin byggi í þeim. Áhrif sólarinnar áttu að aukast við það, er mynd hennar var ekið um landið, líkt og frjósemigoðin tryggðu góða uppskeru, þar sem menn ferðuðust um með myndir þeirra.

En dýrkun sólarinnar var ekki alltaf svona margbrotin. Í Norður-Noregi hefur það verið siður fram undir okkar daga, að sólinni væri fórnað smjöri, þegar hún sést í fyrsta sinn á vorin eftir skammdegismyrkrið. Fer þetta fram á þann hátt, að smjörið er sett upp á húsþak og sólin látin bræða það. Engum getur blandast hugur um, að þessi siður er miklu frumstæðari en sólarhátíðir bronsaldarmanna, sem blíðkuðu sólina með myndum. En samhliða myndadýrkuninni hafa menn vafalaust fært sólinni fórnir með einföldu móti líkt og norsku bændurnir, sem gáfu henni smjör. Varla hefur sá siður komið upp á seinni öldum, og er líklegt, að hann hafi haldist frá þeim tíma, þegar dýrkun sólarinnar var í algleymingi.

Á Íslandi ber lítið á beinni sólardýrkun bæði fyrr og síðar. Þó má minna á frásögn Landnámu um andlát Þorkels mána, „er einn heiðinna manna á Íslandi hefur best verið siðaður, að því er menn vita dæmi til. Hann lét bera sig í sólargeisla í banasótt sinni og fal sig á hendi þeim guði, er sólina hafði skapað. Hann hafði og lifað svo hreinliga sem þeir kristnir menn, er best voru siðaðir.“[2] Þessi sögn er greinilega mótuð af kristnum manni. En ekki er óhugsandi, að upphaf hennar sé minning um forna sólardýrkun.

Dýrkun dýra virðist einnig vera runnin upp á forsöguöldum, þótt heimildir um hana séu óljósari en um dýrkun sólarinnar. Á bergristum frá síðari hluta steinaldar ber allmikið á dýramyndum. Ætla menn, að veiðimenn hafi búið þær til í því skyni að hæna villidýrin að sér, svo að þau létu veiða sig. Myndir þessar minna á listaverkin í hellum ísaldarmannsins í Mið- og Vestur-Evrópu, og er tilgangur þeirra skýrður á sama hátt.[3] Þessar myndir veiðidýranna þurfa ekki að benda á neinn átrúnað, sem verið hafi á þeim. Heldur hafa veiðimennirnir reynt að nálgast dýrin eftir lögmálum samúðarkynnginnar með því að hafa myndir þeirra hjá sér. En það er ýmislegt annað, sem bendir á mjög fornan átrúnað á dýrum. Þá er fyrst að athuga málið sjálft. Orðin úlfhéðinn og berserkur bera vitni um þá trú, að menn geti breyst í úlfa eða birni, þegar svo ber undir. Þegar sú trú lagðist niður, var svo farið að nota þessi orð um menn, sem á einstökum augnablikum urðu óeðlilega sterkir. En hin upphaflega merking orðanna sést ekki einungis á myndun þeirra, heldur einnig í fornum sögum. Það yrði of langt mál að telja hér upp öll dæmi um menn, sem öðru hverju breyttust í líki þessara dýra. Það er nóg að minna á Ylfinga, sem voru úlfar öðru hverju, og Böðvar bjarka, sem var björn að hálfu leyti. Hér er ekki um að ræða neina galdramenn, sem gátu breytt sér í allra kvikinda líki. Heldur voru sérstakar ættir manna samtvinnaðar ákveðnum dýrategundum.

Af goðasögum er ljóst, að sumar dýrategundir voru helgaðar einhverjum ákveðnum guði. Freyr átti svín og hesta, Þór hafra, Óðinn hrafna o.s.frv. Oft voru þessi dýr ginnheilög. En ekki er gott að segja, hvort helgi þeirra stafaði frá goðunum eða dýrin sjálf voru heilög í eðli sínu. Áður hefur verið minnst á Freyfaxa og aðra hesta, sem Freyr átti og menn höfðu átrúnað á. Um helgi svína er hvergi getið á Íslandi, en samt er ekki ólíklegt, að hún hafi átt sér stað.[4] Hins vegar má sjá þess merki bæði í fornum ritum og þjóðháttum, að töluverður átrúnaður hefur verið á svínum sums staðar á Norðurlöndum. Frægastur slíkra svína var sonargölturinn, sem heit voru strengd við Hrafnar voru oft blótaðir með Óðni eins og sjá má af því, að Hallfreður vandræðaskáld kallar hann „hrafnblóts goð“. Hákon jarl tók það líka til marks um, að Óðinn hafi þegið blót hans, er hann sá tvo hrafna koma fljúgandi að blótinu loknu.[5] stundum blótuðu menn hrafna án þess Óðins sé þar að nokkru getið: Áður en Flóki Vilgerðarson fór til Íslands, fékk hann að blóti miklu og blótaði hrafna þrjá, þá er honum skyldu leið vísa.[6] Síðan tók Flóki hrafnana með sér til Íslands og sendi þá frá sér hvern af öðrum til þess að leita landsins. Af þessu var hann nefndur Hrafna-Flóki, eins og kunnugt er. Hér skiptir litlu máli, þótt lýsingin á Flóka og landaleitan hrafnanna á leið til Íslands kunni að hafa lagað sig eftir frásögn Biblíunnar um Nóa í örkinni.[7]

Annars er sjaldan getið um átrúnað Íslendinga á dýrum. Í Flóamanna sögu (25. kap.) segir frá því, að Þorgils örrabeinsstjúpur drap bjarndýr eitt á Grænlandi, mikið og grimmt. Létu allir vel af þessu verki nema Eiríkur rauði, sem lét sér fátt um finnast. „Sögðu það sumir menn, að Eiríkur hefði haft á því fornan átrúnað.“ Enn fremur má sjá það af kristnum rétti hinum forna, að átrúnaður á dýrum hefur ekki verið með öllu útdauður á Íslandi á 12. öld. Þar segir meðal annars: „Ef menn trúa á steina til heilendis sér eða fé, og varðar fjörbaugsgarð. Skalat maður eiga fé óborið.[8] Ef maður á fé óborið og lætur ómerkt ganga, til þess að hann trúir á það heldur en á annað fé eða fer með hindurvitni nokkurs kyns, og varðar honum fjörbaugsgarð.“[9] Lítið ber á dýratrú í íslenskum þjóðsögum. Samt má geta þeirrar sagnar, að björninn sé maður í álögum og eigi birnan börn, en þau verði að húnum, ef hún nær að slá yfir þau hramminum.[10] Þessi sögn getur auðvitað hafa myndast á síðari öldum, en samt megum við ekki gleyma því, að grárri forneskju voru það birnir og úlfar, sem oftast skiptu hömum við mennska menn.

En lífseigastur hefur hrafninn orðið í þjóðtrú Íslendinga. Enn í dag er það trú sumra manna, að hrafninn viti fyrir óorðna hluti og segi mönnum tíðindi. Sú náttúra hefur fylgt honum frá ómuna tíð. Meira að segja átti Óðinn tvo hrafna, sem sátu á öxlum hans og sögðu honum frá því, sem gerðist í heiminum. Og það er þessum sömu eiginleikum hrafnsins að þakka, að menn blótuðu hann til þess að fá fréttir um framtíðina og létu hann vísa sér leið til ókunnra landa.

Þeir staðir í náttúrunni, sem mest helgi hvíldi á, voru lundir, hæðir, lindir og fossar. Upphaflega virðist helgi þeirra hafa verið óháð goðatrúnni og er sennilega eldri. En snemma á öldum tóku menn einnig að dýrka goðin í þessum helgidómum náttúrunnar. Elsta vitnið um það er Tacitus. Hann lýsir goðadýrkun Germana á þessa leið: „En hitt telja þeir eigi samboðið hinum mikla guðdómi himintívanna að byrgja goðin innan veggja eða sýna þau í gervi dauðlegs manns. Hafa þeir helga skógarlunda o.s.frv.“[11] Nokkru síðar lýsir Tacitus helgisiðum Semnóna, sem bjuggu milli Oder og Saxelfar: „Á ákveðnum tíma koma saman fulltrúar alls ættbálksins í skógi nokkrum, er fornhelgur er orðinn af helgisiðum forfeðra þeirra og ævagömlum blóthrolli. Þar blóta þeir manni til almennings heilla, og er það hið ægilega upphaf villimannlegra helgisiða þeirra. Þá hvílir og önnur helgi á lundi þessum. Þar gengur enginn inn nema bundinn sé fjötrum. Er það tákn þess, að hann sé minna máttar og kannist við ofurvald guðdómsins. Ef svo ber undir, að hann fellur til jarðar, má hann eigi upp standa né nokkur reisa hann við, heldur verður hann að veltast burt þaðan. Að því víkur þá allur þessi annarlegi átrúnaður, að þar sé að leita uppruna þjóðarinnar og að þar sé guð alls valdandi, en allt annað sé honum undirgefið og auðsveipt.“[12]

Það má telja fullvíst, að dýrkun goðanna úti á víðavangi sé eldri en dýrkun þeirra í hofum. En samt urðu goðin aldrei einvöld í helgidómum náttúrunnar. Menn héldu áfram að tigna náttúruna sjálfa.[13] Þar sem getið er um dýrkun náttúrunnar í fornbókmenntum Íslendinga, er sjaldnast minnst á goðin. Þórir snepill blótaði lund, Eyvindur Loðinsson steina, Þorsteinn rauðnefur foss o.s.frv. En um goðadýrkun þessara manna er hvergi getið. Á Þórsnesi var þessu öðru vísi háttað. Þar blótaði Þórólfur Mostrarskegg Þór, en hafði jafnframt átrúnað á Helgafelli. Enn fremur má benda á örnefni eins og Goðafoss. Helgir lundir voru oft nátengdir goðadýrkun Norðurlandaþjóða. Þar voru hengdir upp kroppar fórnardýra, er blót voru haldin, og gefnir fuglum himinsins að bráð. Þessum siðum er greinilegast lýst í bók Adams frá Brimum, þar sem segir frá höfuðblótum Svía. Annar frægasti blótlundur í heiðni var eikarlundur einn nálægt Dyflinni á Írlandi, sem kallaður var Þórs skógur.

Af þessum fáu dæmum er ljóst, að átrúnaður á einstökum stöðum var ýmist samfara dýrkun goðanna eða ekki. Og það er að minnsta kosti víst, að menn héldu víða áfram að dýrka náttúruna, eftir að þeir höfðu afneitað goðunum. Merki þess sjást bæði í fornum kirkjulögum og þjóðsögum og þjóðháttum frá seinni öldum. Aðrir blótstaðir voru helgaðir goðunum einum. Þeir eru kallaðir hof, hörgar eða vé, og sýna örnefni, sem samsett eru með þessum orðum, að útbreiðsla þeirra hefur verið mjög mikil á Norðurlöndum fyrir Íslands byggð.

Vé hefur víðtækasta merkingu þessara orða. Það er haft um alla blótstaði goðanna og jafnvel fleiri helgistað. Helgi véanna sést best á uppruna orðsins. Það er skylt gotneska lýsingarorðinu weihs (= heilagur) og íslensku sögninni að vígja. Auk þess eru mannanöfn samsett með því. Landnáma getur þess meira að segja á einum stað, að orðinu vé var bætt framan við mannsnafn til þess að einkenna blótmann: „Geir hét maður ágætur í Sogni. Hann var kallaður Végeir, því að hann var blótmaður mikill. Hann átti mörg börn. Vébjörn Sygnakappi var elstur sona hans og Vésteinn, Véþormur, Vémundur, Végestur og Véþorn, en Védís dóttir.“[14] Í véunum áttu allir að njóta verndar goðanna. Þar var bannað að bera Vopn eða hafa um hönd þá hluti, er styggt gætu goðin. Sá, sem braut helgina, varð „vargur í véuna“. Eyvindur skreyja vó víg í blótveislu á Gaulum, „en menn voru allir vopnlausir inni, því að þar var hofshelgi, og gengu menn í milli og skildu þá, er óðastir voru. Varð þá ekki fleira til tíðinda það kveld. Eyvindur hafði vegið í véum og var hann vargur orðinn, og varð hann þegar brott að fara.“[15] Özur hvíti vó víg í véum í Upplöndum og varð því landflótti til Íslands.[16] Ingimundur gamli sagði við Hrafn austmann, er Hrafn gekk í hof með sverð sitt: „Eigi er það síður að bera vopn í hofið, og muntu verða fyrir goða reiði, og er slíkt ófært, nema bætur komi fram.“[17] Í Eddunum er orðið vé haft um bústaði goðanna, og var helgi þeirra engu minni en hinna jarðnesku helgidóma. Allra skýrast kemur sú helgi í ljós í sögninni um viðureign ása við Fenrisúlf: „Svo mikils virðu goðin vé sín og griðastaði, að eigi vildu þau saurga þá með blóði úlfsins, þótt svo segi spárnar, að hann myni verða að bana Óðni.“[18]

En helgi véanna var ekki eingöngu neikvæð, þannig að bannað væri að hafa þar ýmsa hluti um hönd. Hún var engu síður jákvæð. Véin voru hlaðin guðlegu magni. Þess vegna fluttu sumir landnámsmennirnir hofshelgina með sér til Íslands. „Þórhaddur inn gamli var hofgoði í Þrándheimi á Mærini. Hann fýstist til Íslands og tók áður ofan hofið og hafði með sér hofsmoldina og súlurnar. En hann kom í Stöðvarfjörð og lagði Mærinahelgi á allan fjörðinn og lét engu tortíma þar nema kvikfé heimilu.“[19] Sami tilgangur hefur sjálfsagt vakað fyrir Þórólfi Mostrarskeggi. Áður en hann fór til Íslands, tók hann ofan hofið „og hafði með sér flesta viðu, þá er þar höfðu í verið, og svo moldina undan stallanum, þar er Þór hafði á setið.“

Algengustu helgistaðir goðanna voru hof og hörgar. Hof er það orð, sem venjulega er haft um musteri goðanna. Á hinn bóginn er miklu vafasamara, hvers konar helgistaðir hörgar voru. Orðið hörgur er til í öllum forngermönskum málum og hefur ýmiss konar merkingu. Hér skal aðeins tekið fram, að í fornnorsku og forníslensku þýðir orðið stundum hæð eða hól úr grjóti, gerðan af völdum náttúrunnar, stundum blótstað eða helgistað, þar sem heiðin blót voru framin.[20] Líklegt er, að blótstaðir undir berum himni hafi verið nefndir hörgar vegna þess, að þar hafi í öndverðu verið reistir upp stórir steinar eða hlaðnir grjótbálkar. Leifar af þvílíkum blótstöðum frá bronsöld eða fyrri hluta járnaldar hafa menn þóst finna í Danmörku (hjá Broddenbjærg og Rosbjærggaard). Auk grjótbálka fundust þar leifar af trjástofnum, og hjá Broddenbjærg að minnsta kosti voru þeir höggnir til í því skyni að gera þá sem líkasta mannslíkama í laginu. Ætla menn, að þeir hafi verið eins konar goðamyndir.[21] Mjög svipuð er lýsing Arabans Ibn Fadlans á blótstað Svía við Volgu. Þar vantaði aðeins grjótbálkana. En útskornar trésúlur með mannsandlitum stóðu þar í þyrpingu. Var ein miklu stærst, og stóð í miðju, og var hinum skipað umhverfis.[22] Ekki er ólíklegt, að hér sé um sams konar blótstað að ræða og leifar hafa fundist af frá forsöguöldum Danmerkur. Annars er oft erfitt að þekkja leifar heiðinna blótstaða frá öðrum fornminjum. Víða á Norðurlöndum má til dæmis finna gamlar steinaraðir með níu til tólf steinum, sem reistir voru upp og mynda ýmist hring eða ferhyrning. Slík mannvirki eru oft kölluð þingstaðir eða dómhringir. En það er samt eftirtektarvert, að í Svíþjóð eru sumar þessar steinaraðir nefndar Hörgarnir (Hargane). Ekki verður skorið úr því með vissu, hvort orðið hörgur merki hér klett eða helgistað. En einfaldasta skýringin er á þá leið, að blóthörgarnir hafi upphaflega verið þannig lagaðar steinaraðir.[23] En með því er ekki sagt, að öll slík mannvirki séu leifar af heiðnum blótstöðum.

Goðamyndir frá Broddenbjærg.

Víðast hvar, þar sem orðið hörgur kemur fyrir í íslenskum fornritum, merkir það einhvers konar blótstað. En ýmist virðast þeir vera hús eða helgistaðir undir berum himni. Í Hervarar sögu (1. kap.) segir frá því, að Álfhildur, dóttir Álfs konungs, rauð hörginn, er hún var að dísablóti, og í Hyndluljóðum segir Freyja um Óttar, skjólstæðing sinn:

Hörg hann mér gerði

hlaðinn steinum

— nú es grjót þat

at gleri orðit —

rauð hann í nýju

nauta bloði,

trúði Óttar

á ásynjur.

Þessi dæmi hafa verið tekin til vitnis um það, að hörgar hafi verið steinaltari, en ekki hús. Önnur ummæli benda tvímælalaust á hús. Í Eddukvæðum er á tveim stöðum minnst á „hátimbraðan“ hörg, og einnig er þess getið í fornritum, að hörgar hafi brunnið.[24]

Því hefur einnig verið haldið fram, að hörgar hafi verið musteri, sem sérstaklega voru helguð gyðjum. Sú skoðun er aðallega byggð á þessum orðum Snorra um æsi: „Annan sal gerðu þeir. Það var hörgur, er gyðjurnar áttu, og var hann allfagurt hús. Hann kalla menn Einnig benda ofangreind dæmi úr Hyndluljóðum og Hervarar sögu á það, að gyðjur eða önnur kvenkyns goðmögn hafi verið tignuð í hörgum.

Með þessar sundurleitu lýsingar á hörgum er best að halda til Íslands. Þar er aðeins getið um hörga á þrem stöðum. Kristni saga (11. kap.) segir frá ferð Gizurar hvíta og Hjalta Skeggjasonar, er þeir komu með kristniboð til Íslands: „Þeir tóku þann sama dag Vestmannaeyjar og lögðu skip sitt við Hörgaeyri ... Þar voru áður blót og hörgar.“ Og í 6. kapítula segir um Stefni kristniboða: „Þá tók hann að meiða hof og hörga, en brjóta skurðgoð.“ Frændur Auðar djúpúðgu gerðu hörg á Krosshólum, eins og áður er getið. Meiri fræðslu gefa sögurnar okkur ekki um hörga á Íslandi. En örnefni og fornleifar geta að nokkru leyti bætt upp þagmælsku ritanna.

Á Íslandi eru þessi örnefni dregin af hörgum (þeir staðir, sem eru svo nálægt hver öðrum, að þeir geta verið kenndir við sama hörginn, eru í sömu línu):

Hörgá í Hörgárdal ... (Ef.)

Hörgá í Jökulsárhlíð ... (N.-Múl.)

Hörgaeyri í Vestmannaeyjum

Hörghóll í Vesturhópi ... (V.-Hún.)

Hörghús og Hörgurnar í Reykjadal ... (S.-Þing.)

Hörgsá, Hörgsdalur og Hörgsland á Síðu ... (V.-Skaft.)

Hörgsdalur við Mývatn ... (S.-Þing.)

Hörgshlíð og Hörgshóll í Mjóafirði ... (V.-Ís.)

Hörgsholt í Hrunamannahreppi ... (Árn.)

Hörgsholt í Miklaholtshreppi ... (Hnapp.)

Hörgshylur í Grímsa, Andakíl ... (Borgf.)

Hörgsnes og Hörgur á Hjarðarnesi ... (V.-Barð.)

(Hörsey og Hörsvík) í Bjarnarfirði ... (Strand.)

Ekki verður sagt um það með vissu, hvort orðið hörgur merki blótstað í öllum þessum örnefnum. En líklegt er, að meiri hluti þeirra eigi rót sína að rekja til forns blótstaðar. Örnefnið Hörgaeyri er sérstaklega athyglisvert vegna þess, að hörgarnir eru þar í fleirtölu. Af fleirtölu hörganna má ráða það, að þeir hafi ekki verið hús, því að varla hafa goðunum verið reist mörg musteri hvert við annars hlið. Það liggur því næst að ætla, að hörgarnir í Vestmannaeyjum hafi verið einstakir steinar eða hlaðnir grjótbálkar undir beru lofti.[26]

Þá skal vikið að fornleifum. Á Íslandi hafa fundist tvær tóftir, sem taldar eru leifar af fornum hörgum. Önnur þeirra er hjá Hörgsdal í Mývatnssveit, og hefur hún verið rannsökuð nákvæmlega. Niðurstaða rannsóknarinnar varð á þá leið, að hörgurinn hafi verið hús með mjög líku sniði og hofin nema miklu minni. Hinn „hörgurinn“ er hjá Hörgsholti í Hrunamannahreppi. Tóftin var svo lítil, að menn halda, að hún hafi varla getað verið af húsi, en að öðru leyti var þar ýmislegt, sem minnti á Hörgsdalsfundinn.[27]

Meira en áratugur leið frá því bóndinn í Hörgsdal gróf niður á „hörgstóftina“ þangað til þeir Björn M. Olsen og Daníel Bruun komu á vettvang og grófu rústina upp. En þá hafði hún orðið fyrir allmiklu hnjaski vegna nýrra bygginga á staðnum. Um tóftina hjá Hörgsholti höfðu þeir aðeins lýsingu bóndans, sem fann hana undir öskuhaugi og tók úr henni allt nýtilegt grjót til húsagerðar. En löngu síðar skrifaði hann greinargóða skýrslu um fundinn. Við slíkar aðstæður er ekki að vænta öruggrar niðurstöðu um hlutverk tóftanna. En ef rústirnar eru leifar af fornum blótstöðum benda þær í sömu átt og ritaðar heimildir: að hörgur hafi ýmist verið hús eða blótstaður undir beru lofti.

Eigi að síður er ljóst, að í hörgum á Íslandi hefur aldrei verið húsrými fyrir fjölmennar blótveislur. En ekkert mælir gegn því, að í sumum þeirra gætu verið geymdar goðamyndir. Á Íslandi skipuðu hörgar miklu lægri sess en hof.

Aðeins einn þeirra hörga, sem orðið hafa til þess að mynda örnefni, er nefndur í fornum ritum. En aftur er getið um hof á mörgum bæjum, sem við hof eru kenndir. Þeir eru líka oftast aðeins nefndir Hof eða Hofstaðir, en bæirnir, sem kenndir eru við hörga, eru nefndir eftir landslaginu Hörgsdalur, Hörgsholt o.s.frv. Hörgarnir voru ekki nógu mikilvægir til þess að mynda nöfn bæjanna einir, og þess vegna varð líka að kenna þá við landslagið. Hlutfallið milli hofa og hörga virðist ekki hafa verið eins alls staðar á Norðurlöndum. Í Svíþjóð eru til örnefnin Þórshörgur og Óðinshörgur. Í Austur-Noregi eru níu bæir kenndir við hörga, og er þeim öllum svo í sveit komið, að líklegt er, að þeir hafi verið opinberir blótstaðir. Hörgarnir, sem þessi örnefni bera vitni um, eru sjálfsagt allir eldri en Íslands byggð. Um það leyti, sem Ísland byggðist, var blómaöld hörganna undir lok liðin í Noregi og opinber goðadýrkun fór að mestu leyti fram í hofum. En samt sem áður héldu einstakir menn áfram að blóta goðin í hörgum, og það eru hörgar þeirra, sem minjar eru um á Íslandi.

En örnefnin eru ekki einu minjarnar um blómaöld hörganna. Þaðan er líka sú mynd af þeim, sem kemur fram í Eddukvæðum. Af kvæðunum verður ekki annað séð en hörgar séu veglegustu helgidómar goðanna. Oftast eru hörgar og hof nefnd saman í Eddu, en það kemur fyrir, að hörgar eru nefndir út af fyrir sig (Grímnismál, Hyndluljóð), en hof eru þar hvergi nefnd nema með hörgum. Það er vafalaust rétt til getið, að Eddukvæðin geymi minjar um það tímabil, þegar hörgar voru í blóma sínum, en hof höfðu enn ekki náð fullri útbreiðslu. En smám saman tekur þetta að breytast. Hof verða brátt æðstu musteri goðanna, en að sama skapi minnkar gengi hörga. Samt liðu þeir aldrei alveg undir lok. En að lokum eru þeir ekki lengur nefndir með hofum, heldur með haugum. Eftir að kristni hafði verið lögfest í Noregi og hofin brennd til kaldra kola, hélt fólkið áfram að blóta hauga og hörga, og er slíkur átrúnaður bannaður í norskum lögum.[28] Í þessu banni laganna er fólgin besta sönnun þess, að hörgar hafi verið einkahelgidómar á síðustu öldum heiðninnar, því að heiðin dýrkun hélst meðal einstakra manna löngu eftir að öll opinber goðadýrkun var undir lok liðin.

Skoðanir manna á fyrirkomulagi hörga hljóta alltaf að vera mjög óvissar. Allt öðru máli gegnir um hof. Um þau eru til miklu meiri ritaðar heimildir en um hörga og auk þess fleiri bendingar frá örnefnum og fornleifum. Um marga landnámsmenn er það tekið fram, að þeir reistu hof á bæjum sínum, og eru alls nefnd 13 hof hér á landi á landnámsöld. Örnefni gefa einnig góðar bendingar um útbreiðslu hofa. Langmestu máli skipta bæjanöfnin. Algengust þeirra eru Hof eða Hofstaðir. Eru Hof 24, en Hofstaðir 13, ef öll eyðibýli eru talin með.

Auk þeirra bæja, sem kenndir eru við hof einvörðungu, eru Hofakur, Hofdæli, Hofgarðar, Hofteigur, Hoffell og Hofströnd. Loks eru fjölmargir staðir aðrir en bæir kenndir við hof, og er hægt að benda á yfir 80 örnefni, sem dregin eru af hofi. En sum þeirra hafa lítið gildi sökum þess, að þau eru mynduð af bæjarnafninu Hof. Í Noregi kemur bæjarnafnið Hof fyrir á 85 stöðum, og auk þeirra eru 22 bæjanöfn, sem enda á -hof, en hafa að fyrra lið nafn einhvers goðs, svo sem Þórshof og Freyjuhof. Þessi nöfn ættu að skera úr um það, að hof væru fornir helgistaðir. Lengst af hefur heldur engum dottið annað í hug en hof væru goðahús manna í heiðnum sið. En árið 1966 sendi danski fræðimaðurinn Olaf Olsen frá sér bókina Hørg, hov og kirke, þar sem hann heldur því fram, að goðadýrkun norrænna þjóða hafi að mestu farið fram úti á víðavangi, en blótveislur verið haldnar í heimahúsum. Samkvæmt skoðun Olsens merkir orðið hof bæ, þar sem trúarlegar samkomur fóru fram á ákveðnum tímum fyrir fleira fólk en átti heima á bænum (en betegnelse for en gård, i hvilken der regelmæssigt afholdtes kultiske sammenkomster for større kreds end gårdens egne beboere). Að vísu nefnir Olsen nokkur dæmi úr erlendum samtímaritum, sem benda til goðahúsa meðal norrænna þjóða. Er þar frægust lýsing Adams frá Brimum á höfuðhofi Svía í Uppsölum. Eigi að síður telur Olsen, að það raski í engu þeirri meginreglu, sem hann heldur fram.

Hér verður aðeins fjallað um þessa kenningu Olsens að því er snertir hof á Íslandi.

Í Landnámu og Íslendinga sögum eru miklar frásagnir um menn, sem reistu hof á bæjum sínum. Í Landnámu einni er þess sérstaklega getið um 12 landnámsmenn. Að því er nú er talið hófst ritun Landnámu um 1100 eða litlu síðar. Og þótt allar Landnámabækur, sem nú eru til, séu miklu yngri, verður að telja ólíklegt, ef engin frásögn um hofsbyggingu landnámsmanns á rót sína að rekja til elstu gerðar Landnámu. Leidd hafa verið rök að því, að Ari fróði Þorgilsson eigi stóran hlut í henni. Ari getur þess líka í Íslendingabók, að fé var lagt til hofa. Ari er talinn fæddur um 1067 og meðal heimildarmanna hans voru Þuríður, dóttir Snorra goða, sem var einn mestur áhrifamaður á Íslandi á tímamótum heiðni og kristni — og Hallur, fóstri Ara, fæddur fyrir kristnitöku. Getur nokkrum manni dottið í hug, að Ari og aðrir fróðustu samtímamenn hans hafi verið svo ófróðir um fortíðina að gera ráð fyrir sjálfstæðum hofum, ef þau hafa aldrei verið til? Það er jafn fjarstætt og að halda því fram, að fróðustu menn þeirrar kynslóðar, sem nú er að ná fullum þroska, vissu lítið um lifnaðarhætti Íslendinga fyrir síðustu aldamót annað en það, sem þeir hefðu lesið um í bókum.

Til enn frekari staðfestingar á tilveru sjálfstæðra hofa má geta þess, að í Eddukvæðum er alls staðar talað um hof sem helgistaði — og Einar skálaglamm, sem var heiðinn maður og mjög handgenginn Hákoni jarli, hinum mesta blótmanni, nefnir í lofkvæði sínu um jarlinn hlið við hlið „hofs lönd og vé banda“ (Vellekla, 15).

Einnig mælir það gegn því, að blótveislur væru alltaf haldnar í heimahúsum, að getið er um menn, sem reistu hof allfjarri bæjum sínum. Það skal samt tekið fram, að ekkert verður fullyrt um aldur þeirra munnmæla. Líku máli gegnir um sagnir frá þeim landnámsmönnum, sem tóku ofan hof sín í Noregi og fluttu til Íslands innviði úr hofinu og hofsmoldina. Þetta sýnir að minnsta kosti; að munnmæli um mikla helgi hofa voru til á ritunartíma Landnámu.

Í Íslendinga sögum eru hér og þar drög til lýsinga á hofum. Langmerkust er lýsing Eyrbyggju á hofi Þórólfs Mostraskeggs. Einar Ól. Sveinsson telur líklegt „að kaflinn í Eyrbyggju fari eftir broti frá Ara fróða eða hans skóla.“[29] En um það verður auðvitað ekkert sagt með vissu. Ekki kemur heldur fram, hvort sá, er skráði lýsinguna, hafi sjálfur séð tóftina. Hofslýsingunni í heild verða gerð nánari skil hér á eftir. En um leið og fjallað er um „meintar hoftóftir“ á Íslandi, sem nú eru sýnilegar, er nauðsynlegt að hafa í huga lögunina á hofi Þórólfs: „Voru dyr á hliðveggnum og nær öðrum endanum ... Innar af hofinu var hús í þá líking, sem nú er sönghús í kirkjum, og stóð þar stalli á miðju gólfinu sem altari.“ Nálægt mörgum bæjum, sem kenndir eru við hof, eru tóftir, sem á 19. öld voru kallaðar hoftóftir. Lausleg athugun hefur leitt í ljós, að margar þeirra eru öðru vísi til orðnar. Aðrar tóftir bíða rannsóknar. En aðeins á einni hinna „meintu hoftófta“ hefur verið gerð svo nákvæm rannsókn, að unnt sé að leggja hana til grundvallar, þegar fjallað er um gerð hofa. Þessi tóft er á Hofstöðum í Mývatnssveit og var grafin upp sumarið 1908. Það gerðu þeir Daniel Bruun og Finnur Jónsson. Og þeir hafa skrifað mjög greinargóða skýrslu um rannsóknina.[30] Þarna var rúst af stóru húsi með tveim herbergjum, mjög misjöfnum að stærð. Að sunnanverðu var stór skáli 36,3 metra langur að innanmáli og 5,85-8,25 metra breiður og breiðastur um miðjuna. Veggir voru hlaðnir úr torfi og dyr norðarlega á austurvegg. Innan við langveggina voru hlaðnir bekkir. Undirstöðusteinar fundust undir fjórar súlnaraðir, sem héldu uppi þakinu. Tvær voru fast við langveggina, en hinar tvær eftir gólfinu endilöngu. Innri súlurnar skiptu húsinu í þrjú skip, og gólfið var lægst í miðskipinu milli þeirra. Á miðju gólfi var aðaleldstæði. Þetta hús var greinilega veisluskáli, og töldu vísindamennirnir, að nóg rúm hefði verið fyrir langborð úr tré framan við hlöðnu bekkina og trébekki meðfram borðunum að innanverðu.

Við norðurenda skálans var annað hús minna um 4 x6 m að innanmáli með sérstökum útidyrum. Í minna húsinu var eitt eldstæði — og fast við þvervegginn var hlaðin upphækkun, sem þakin hefði verið með hellum. Töldu vísindamennirnir líklegast, að upphækkunin væri leifar af stalla, hliðstæðum þeim, sem lýst er í Eyrbyggju. Hið helsta, sem greindi þessa rúst frá hofslýsingu Eyrbyggju, var þverveggur milli skálans og afhússins. En fræðimennirnir settu fram þá tilgátu, að hann hefði ef til vill ekki verið hærri en svo, að sjá hefði mátt framan úr skálanum inn í afhúsið. Úr því gat rannsóknin auðvitað ekki skorið.

Eftir uppgröftinn voru þeir Finnur og Bruun sannfærðir um, að rústin væri af fornu hofi, en ekki bæjarhúsi. Í fyrsta lagi var það stærð og lögun rústarinnar, sem styrkti þá skoðun. Skálinn var miklu stærri en tíðkaðist á íslenskum bæjum og stóð einn sér, aðeins með samfast smáhýsi við annan endann. Það kom vel heim við hofslýsingu Eyrbyggju. En kringum bæjarhús voru að jafnaði fleiri byggingar, sem nauðsynlegar voru búskaparins vegna, svo sem búr, skemma og fjós. Að vísu voru tvær dyngjur við vesturhlið skálans, og í annarri þeirra kom í ljós einhver ferköntuð hleðsla. En fræðimennirnir fullyrtu, að hér gætu ekki verið leifar af bæjarhúsi samtíma aðalbyggingunni. Lega tóftarinnar bendir til hins sama. Hún er í túnjaðrinum um 200 metra frá bænum á Hofstöðum og snúa dyr skálans frá bænum og túninu, þannig að auðvelt var fyrir aðkomufólk að komast inn í skálann án þess að ganga yfir tún. En varla væri dyrum þannig háttað, ef skálinn væri eingöngu ætlaður heimamönnum. Loks er svo bæjarnafnið Hofstaðir, sem ber því vitni, að hof hefur verið á bænum.

Hoftóft hjá Hofstöðum í Mývatnssveit. A-B veisluskáli. C afhús. D ógreinileg ferköntuð hleðsla. H, J, K, O, L eldstæði. M viðaraska. N hleðsla úr torfi og grjóti (stalli?). P dyr. E og F sorphaugar.

Eftir að þeir Bruun og Finnur höfðu birt skýrslu um rannsókn sína var rústin á Hofstöðum tekin sem sígilt dæmi um gerð íslenskra hofa öllum bókum um norræna heiðni. Og næstu hálfa öld kom ekki fram nema ein efasemd um þessa skoðun.

Árið 1943 kom út bókin: Forntida gårdar i Island. Í henni er ritgerð um goðahof á Íslandi eftir danska fornleifafræðinginn Aage Roussell. Þar gerir hann grein fyrir þeirri athugun sinni, að Hofstaðatóftin líkist svo mjög venjulegum skálatóftum, að ekki sé unnt að líta á hana sem leifar af goðahofi, heldur af skála, „ef til vill af þeirri gerð, sem ekki var í notkun á bænum hversdagslega, en aðeins við hátíðir, þar á meðal blótveislur.“[31] Ekki vakti þessi skoðun Roussells mikla athygli, enda kom hún aðeins fram í stuttri ritgerð í stórri bók, sem fjallaði að mestu um annað efni.

Allt öðru máli gegnir um bókina: Hørg, hov og kirke eftir Olaf Olsen, sem áður hefur verið nefnd. Olsen lét ekki við það sitja að skoða rústirnar og kynna sér öll gögn þeirra Daniels Bruuns og Finns Jónssonar. Olsen tók sér fyrir hendur að grafa upp að nýju dálitla næstum kringlótta tóft, sem var níu metrum fyrir sunnan aðalbygginguna. Tóftin var svolítið egglaga, og að innanmáli var breiddin 5,75 m en lengdin 6,70 m, og var langlína hennar í beinu framhaldi af aðalbyggingunni. Rannsóknin leiddi í ljós, að kringlótta tóftin var leifar af seyði, eldstæði undir beru lofti. Olsen er fullviss um það, að seyðirinn gat ekki verið notaður í venjulegu heimilishaldi, heldur aðeins, ef stórveislur voru haldnar í aðalbyggingunni. Hins vegar heldur hann því eindregið fram, að hún hafi verið íbúðarhús og fólk jafnvel sofið þar á langbekkjunum.[32] Og niðurstaða Olsens er í stuttu máli þessi: „Langhúsið á Hofstöðum hefði verið til, þótt ekki hefði farið fram nein opinber guðsdýrkun á bænum. En tóftin hefði þá tæplega verið eins stór og glæsileg og hún er, og ekkert úti-eldstæði fylgt henni.“

Full eining er um það, að rústin á Hofstöðum sé af stórum gildaskála og þar hafi trúlega verið haldnar blótveislur. Aðeins er skoðanamunur um það, hvort hann hafi verið reistur sem goðahof eða íbúðarhús.

Helsta röksemd gegn því, að Hofstaðatóftin sé af goðahúsi, er sú, hve mjög hún líkist fornum íslenskum skálatóftum. En að einu leyti hefur Hofstaðatóftin algera sérstöðu. Það er, að engar leifar sjást þar af suðurgafli. Og allir, sem um hana hafa ritað, eru á einu máli um það, að hann hljóti að hafa verið úr timbri. En að því er ég best veit, voru allir veggir hlaðnir á þeim fornum bæjahúsum íslenskum, sem grafin hafa verið upp. Einnig hljóta að hafa verið dyr á timburþilinu, því að seyðirinn var þar beint fram undan. En ekki var venja fornmanna að hafa dyr á gafli í skálum sínum. Þetta frávik frá venjulegum bæjarstíl hlaut að hafa einhvern tilgang. Eðlilegast er að hugsa sér, að menn hafi viljað skreyta framgaflinn með útskurði. En það bendir fremur á goðahof en bæjarhús.

Þar sem engin hof eru lengur til frá heiðni, verður að leita að einhverjum hliðstæðum, sem nútímamönnum eru kunnar. Þá verða fyrst fyrir okkur kristnar kirkjur frá svipuðum tíma. Þessari hugsun sló niður mig, þegar ég sá dómkirkjurústina í Görðum á Grænlandi. En þar sjást engar leifar af framgafli.

Það virðist í fyrstu skjóta dálítið skökku við að taka kristnar kirkjur til vitnis um gerð heiðinna hofa. En hér að framan hafa verið leidd rök að því, að hof voru yngsta gerð heiðinna blótstaða. Bæði örnefni og Eddukvæði bera vitni um það, að vé og hörgar voru eldri helgistaðir. Og margir fræðimenn hafa haldið því fram, að hof eins og þau tíðkuðust í Noregi og á Íslandi á víkingaöld, hafi aðeins verið til á síðasta skeiði heiðninnar og lagað sig eftir kirkjum kristinna manna.[33]

Niðurstaða mín hlýtur því að verða sú, að rústin á Hofstöðum sé af fornu goðahofi. Aðrar svonefndar hoftóftir á Íslandi verða ekki teknar hér til athugunar, þar sem engin rannsókn liggur fyrir, sem leitt getur til rökstuddrar niðurstöðu. Einnig leiði ég hjá mér að bollaleggja um það, hvort veraldleg hátíðahöld færu stundum fram í hofum. Að þessu loknu vil ég vitna til ummæla Kristjáns Eldjárns eftir lýsingu hans á rústinni á Hofstöðum:

„Það er sennilegt að þetta hús sýni hvernig hofin voru hér í fornöld, stórhýsi, sem rúmuðu fjölda manns, sem saman kom til þess að halda blótveislu, veita guðum sínum tilhlýðilega þjónustu sameiginlega. En hvað menn hugsuðu inni þar og hvernig þeir fóru að því að dýrka guði sína, megnar hofrústin ekki frá að segja, og er þó eigi að síður góðra gjalda vert það sem hún raunverulega segir, svo langt sem það nær.“[34]

Þá skal vikið að vitnisburði fornritanna. Besta hofslýsingin er í Eyrbyggju (4. kap.). Þar er sagt frá hofi Þórólfs Mostrarskeggs: „Hann setti bæ mikinn við Hofsvog, er hann kallaði á Hofsstöðum. Þar lét hann reisa hof, og var það mikið hús. Voru dyr á hliðveggnum og nær öðrum endanum. Þar fyrir innan stóðu öndvegissúlurnar, og voru þar í naglar. Þeir hétu reginnaglar. Þar var allt friðarstaður fyrir innan. Innar af hofinu var hús í þá líking, sem nú er sönghús í kirkjum, og stóð þar stalli á miðju gólfi sem altari, og lá þar í hringur einn mótlaus, tvítugeyringur, og skyldi þar að sverja eiða alla. Þann hring skyldi hofgoði hafa á hendi sér til allra mannfunda. Á stallanum skyldi og standa hlautbolli, og þar í hlautteinn sem stökkull væri, og skyldi þar stökkva með úr bollanum blóði því, er hlaut var kallað. Það var þess konar blóð, er svæfð voru þau kvikindi, er goðunum var fórnað. Umhverfis stallann var goðunum skipað í afhúsinu.“

Hofslýsing Eyrbyggju hefur verið gagnrýnd með þeim rökum, að hún minni svo á kristnar kirkjur, að varla sé einleikið. En nauðsynlegt er að hafa í huga, að höfundurinn gerir sér far um að láta efnið liggja ljóst fyrir lesandanum með því að bera það saman við samtímann. En flest af því, sem sagt er um búnað hofsins, fær stoð úr fornum skáldskap, sem rekja má til heiðinna hugmynda. Hlautteinninn og stallinn eru til að mynda nefndir í lausavísu, sem eignuð er Þorvaldi víðförla, er hann kom í Hvamm í Dölum að boða trú, en húsfreyja blótaði á meðan í hofinu. Hlaut ásamt hlautteinum er nefnt í Eddukvæðum, en helst í tengslum við blót, sem haldin voru til spásagna. Samt er þar á einum stað getið um hörg, hlaðinn steinum, sem roðinn var blóði við almenna guðsþjónustu. Stalli er einnig nefndur í gömlum norskum lögum ásamt öðrum heiðnum dómum. En nánasta hliðstæða í óháðri heimild við lýsingu Eyrbyggju á stallanum og meðferð blóðsins er að finna í lýsingu á helgisiðum Lappa frá árinu 1671.[35] En talið er, að Lappar hafi tekið þessa siði eftir nágrönnum sínum í suðri, meðan þeir enn voru heiðnir.

Þá verður fyrir okkur hringurinn, sem lá á stallanum. Um þennan hring og eiðana, sem unnir voru að honum, er víða getið í fornum ritum. Stallahringurinn er t.d. nefndur á tveim stöðum síðar í Eyrbyggju (16. og 44. kap.). En greinilegast er honum lýst í Landnámu: „Baugur tvíeyringur eða meiri skyldi liggja í hverju höfuðhofi á stalla. Þann baug skyldi hver goði hafa á hendi sér til lögþinga allra, þeirra er hann skyldi sjálfur heyja, og rjóða hann þar í roðru nautsblóðs þess, er hann blótaði þar sjálfur. Hver sá maður, er þar þurfti lögskil af hendi að leysa að dómi, skyldi áður eið vinna að þeim baugi.“[36] Sennilega er Eyrbyggja notuð í öllum þeim gerðum, sem til eru af Landnámu, svo að lýsing hennar verður ekki tekin fyrir sönnunargagn handa Eyrbyggju. En trúlega er frásögn Landnámu úr eldri heimild ritaðri. En frásögnin um hringinn og eiðana er nægilega staðfest úr öðrum heimildum. Besta hliðsjón er hægt að fá af lýsingunni á eiðum Víga-Glúms, sem hann vann í þrem höfuðhofum í Eyjafirði: „Sá maður, er hofseið skyldi vinna, tók silfurbaug í hönd sér, þann er roðinn var í nautsblóði, þess er til blóta væri haft, og skyldi eigi minna standa en þrjá aura.“[37] Milli Eyrbyggju og Glúmu eru engin tengsl sjáanleg.

Auk þessara lýsinga er á nokkrum stöðum minnst á eiða, sem unnir voru að baugi, bæði í sagnaritum, Eddukvæðum og erlendum heimildum um norræna víkinga.[38]

Um hlautbolla er Heimskringla til samanburðar. Þar er lýst blótveislu í Þrændalögum í Noregi: „Það var forn siður, þá er blót skyldi vera, að allir bændur skyldu þar koma, sem hof var, og flytja þannig föng sín, þau er þeir skyldu hafa, meðan veislan stóð. Að veislu þeirri skyldu allir menn öl eiga. Þar var og drepinn alls konar smali og svo hross, en blóð það allt, er þar kom af, þá var það kallað hlaut, og hlautbollar það, er blóð það stóð í, og hlautteinar, það var svo gert sem stökklar, með því skyldi rjóða stallana öllu saman og svo veggi hofsins utan og innan og svo stökkva á mennina, en slátur skyldi sjóða til mannfagnaðar.“[39] Þessi lýsing er um margt samhljóða Eyrbyggju, enda hefur því verið haldið fram, að tengsl væru milli þeirra.[40]

Um goðamyndirnar eru heimildir ótryggastar. Þar stendur Eyrbyggja ein uppi, því að allar aðrar lýsingar á goðamyndum í hofum er lítið að marka. Í Kjalnesinga sögu (2. kap.) er nákvæm lýsing á hofinu á Kjalarnesi. Það er tekið fram, að þar sat Þór í miðju, en önnur goð á tvær hendur. En á þessari lýsingu sýnist vera lítið að græða fram yfir það, sem stendur í Eyrbyggju. Finnur Jónsson hefur leitt rök að því, að hofslýsing Kjalnesinga sögu sé ekki annað en „lærður samtíningur úr öðrum og eldri ritum, aukinn af höfundi sögunnar eftir hans eigin ímyndun og hugarburði.“[41] En þar sem Eyrbyggja er ein aðalheimild þessarar lýsingar, er óþarft að tilfæra hana alla hér. En síðar skal vikið að þeim atriðum, sem hún hefur fram yfir Eyrbyggju. Enn þá ýkjukenndari er lýsing Harðar sögu (19. kap.) á hofi Grímkels goða á Ölfusvatni. Sagan lætur Þorgerði Hölgabrúði eiga hofið, en samt var þar fjöldi goðamynda. Þessi lýsing verður hvorki tekin til vitnis um dýrkun Þorgerðar Hölgabrúðar á Íslandi né um goðamyndir í hofum. Lýsingin hefur ekki útlit fyrir annað en vera tilbúningur, og er líklegt, að lýsing á hofi Hákonar jarls hafi vakað fyrir söguhöfundinum, því að þar er bæði getið um fjölda goðamynda og dýrkun Þorgerðar Hölgabrúðar. Ekki bætir Fljótsdæla hin meiri úr skák. Þar er lýst hofi á Bessastöðum. Sátu þar Þór og Freyr í öndvegi öðrum megin, en Frigg og Freyja hinum megin. Tilefni þessarar lýsingar er sjálfsagt ekkert annað en það, að á einum stað í Droplaugarsona sögu eldri (4. kap.) er nefnt blóthús á Bessastöðum, og hefur svo höfundur yngri sögunnar (Fljótsdælu) ekki getað stillt sig um að búa til einhverja lýsingu á því. Þetta sést greinilega, ef sögurnar eru bornar saman. Litlu meira er hægt að leggja upp úr frásögn Hrafnkels sögu um meðferð Þjóstarssona á goðum Hrafnkels Freysgoða: „Þar ofan frá standa goðahús þau, er Hrafnkell hafði átt. Þorkell vildi koma þar. Lét hann fletta goðin öll. Eftir það lætur hann leggja eld í goðahúsið og brenna allt saman.“ Eins og áður hefur verið bent á. er Hrafnkels saga með skáldsagnablæ. Loks er getið um skurðgoð á tveim stöðum í Kristni sögu. Þegar Þorvaldur víðförli hafði boðað trú í Norðlendingafjórðungi, höfnuðu margir menn blótum og brutu skurðgoð sín, en sumir vildu eigi gjalda hoftolla. Um Stefni Þorgilsson segir, að hann gekk djarflega fram í trúboði sínu og lét meiða hof og hörga, en brjóta skurðgoð. Þessi skurðgoð hljóta að vera goðamyndir skornar úr tré. Vafalaust hafa sum skurðgoðin að minnsta kosti staðið hofum, enda er talað um eyðileggingu þeirra í sömu andránni og meiðingar hofa og hörga.

Þótt sumar þessar frásagnir séu ekki mikils virði út af fyrir sig, bera þær allar vitni um það, að endurminning um goðamyndir í hofum var ljóslifandi, þegar sögurnar voru ritaðar. En auk goðamynda í hofum nefna Íslendinga sögur smá goðalíkön, sem menn báru í litlum pokum, er þeir hengdu við belti sitt. Aður hefur verið minnst á Freyslíkan úr silfri, sem Ingimundur gamli átti, en hvarf úr pússi hans. Einnig hefur verið getið um Þórslíkan Hallfreðar vandræðaskálds „af tönn gert“, sem hann bar í pungi sínum og var sakaður um að blóta á laun, eftir að hann tók kristni.

Beinlíkan frá Baldursheimi.

Á Íslandi hafa fundist tvö lítil mannslíkön, sem stundum hafa verið talin til slíkra goðamynda. Annað fannst í ríkmannlegri heiðinni gröf hjá Baldursheimi í Mývatnssveit. Það er líkneskja útskorin úr hvalbeini, sem sýnir mann sitjandi á palli. Í kumlinu voru meðal margra annarra hluta teningur og margar töflur eða taflmenn, líklega úr hvaltönn eða rostungstönn. Töflur af þessari gerð voru notaðar í tafli, sem kallað var hneftafl. Vitað er, að í því tafli var einn kóngur eða fyrirliði, sem nefndur var hnefi. Og þar sem ein vegleg mannsmynd er hér ásamt teningi og töflum, verður að telja líklegt, að hún hafi verið hnefi í taflinu. Myndin getur því tæplega verið af heiðnum guði, nema hnefinn sé gerður í líking guðsins.

Hitt íslenska mannslíkanið hefur orðið miklu frægara. Það fannst hjá Eyrarlandi nálægt Akureyri 1815 eða 16. Líkanið sýnir skeggjaðan mann, sem situr á stól og klýfur hökuskeggið með krepptum fingrum sínum. Fyrir neðan hendurnar er eins konar kross með þremur álmum, og gengur ein niður milli hnjánna, en hinar hvíla hvor á sínu hné. Þessi kross hefur lengst af athugasemdalaust verið nefndur Þórshamar og eftir honum hefur líkanið jafnan verið nefnt Þórslíkneski eða Eyrarlands-Þór. Og myndir af því hafa birst í fjölmörgum bókum.

Kristján Eldjárn hefur fyrstur látið í ljós efasemdir um þetta efni. Þá er það fyrst, að hann telur „krossinn“ alls ekki líkjast venjulegum Þórshömrum, er bornir voru sem verndargripir. Einnig tekur Kristján fram, að stíleinkenni myndarinnar bendi helst á áratugina eftir 1000. En þá höfðu Íslendingar tekið kristni. Að vísu bætir hann við, að ekki sé óhugsandi, að „Íslendingar hafi þá enn verið að búa til (og tigna) líkön af heiðnum goðum“. Minna má á, að launblót voru leyfð fyrst eftir kristnitöku. Síðan ber Kristján Eyrarlandslíkneskið saman við sænska mynd, sem oft hefur verið nefnd í sömu andránni: „Þess ber að geta að hinn svokallaði Eyrarlands-Þór er ekki með öllu einn á báti. Hann á sér hliðstæðu í Svíþjóð, þar sem er lítil áþekk bronsstytta frá Rällinge á Södermanlandi. Yfirleitt er þessi mynd talin sýna Frey, frjósemiguðinn, vegna þess að á líkamanum er rismikill reður, en það var einkunn Freys að sögn Adams af Brimum ... Augljóst virðist að þessi tvö litlu bronslíkön sýni sömu listrænu hefð og séu að öllum líkindum frá mjög svipuðum tíma. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að Svíar bjuggu við heiðinn sið all-lengi eftir að Íslendingar tóku kristna trú. Þó að líkanið frá Rällinge eigi að vera Freyr — sem vel getur verið rétt þótt það þurfi ekki að vera — er það engin sönnun þess að Eyrarlandslíkanið sé Þór. Eitt er sameiginleg listræn hefð, annað hvað þessi líkön eiga að fyrirstilla.“

Bronslíkan frá Eyrarlandi, stundum nefnt Eyrarlands-Þór.

Að lokum fjallar Kristján um hugsanlegt hlutverk bronsmyndarinnar frá Eyrarlandi. Helst lætur hann sér detta í hug, að hún sé hnefi úr hneftafli eins og beinmyndin frá Baldursheimi. Rök hans eru þau, að í báðum líkneskjunum megi sjá sömu myndhefð, þótt Baldursheimsmyndin sé sennilega um hálfri öld eldri. Kristján er þó engan veginn öruggur með röksemdir sínar og segir nálægt lokum: „Augljósasti veikleikinn er sá, að ekki hefur verið unnt að leggja fram boðlega skýringu á þeim einkennilega krossmyndaða hlut sem hvílir á hnjám styttunnar frá Eyrarlandi. Gátan er enn óráðin, full kennsl hafa enn ekki verið borin á manninn litla.“[42] Hér verður að sjálfsögðu engin afstaða tekin til þess, hvort Eyrarlandsmyndin eigi að sýna guð eða mann. En hlutverk hennar er auðskýrðara, ef litið er á hana sem goðsmynd og jafnframt helgigrip. En auðvitað fellur sú skýring um sjálfa sig, ef myndhefð eða tímasetning leiðir annað í ljós.

Þegar rætt er um goðamyndir, er venjulega átt við líkneski einstakra goða. En menn gerðu einnig myndir af ýmsum atburðum úr sögu goðanna. Engar slíkar myndir eru enn til frá Íslandi. En við höfum óyggjandi heimildir um þær úr fornum kvæðum. Úlfur Uggason orti kvæði, sem nefnt er Húsdrápa, um myndirnar á skálaveggjum Ólafs pá í Hjarðarholti. Nokkur hluti kvæðisins er glataður, en vísur þær, sem varðveittar eru, lýsa allar myndum úr goðasögum. Ein var af viðureign Heimdalls og Loka við Singastein, önnur af fiskidrætti Þórs og þriðja af bálför Baldurs. Frá Noregi eru einnig til tvö kvæði, Ragnarsdrápa og Haustlöng, sem lýsa myndum úr goða- og hetjusögum, er málaðar voru á skildi. Í Svíþjóð og Noregi hafa enn fremur fundist nokkrar myndir úr goðasögum, sem ristar voru á steina og gripi. En hvergi er eins mikið af slíkum myndum og á fornum steinkrossi frá Gosforth á Englandi. Óhugsandi er að fá vitneskju um það, hvort myndir úr goðasögum voru nokkurn tíma skornar eða málaðar á veggi hofa. En hvergi sýnast þær hafa átt betur heima en þar. Hitt er aftur víst, að goðamyndir þær, sem menn blótuðu í hofunum, voru engar sögulegar hópmyndir, heldur einstök skurðgoð.

Eins og getið var um í kaflanum um goðin, minnast sögurnar á ýmsa menn, sem höfðu eitthvert ákveðið goð fyrir vin eða fulltrúa. Menn reistu þessum fulltrúum sínum hof, og helgi þeirra hvíldi yfir hofunum og landinu í kringum þau. Greinilegast er lýst Þórshelginni á Þórsnesi og Freyshelginni á Þverá. Af sögunum lítur helst út fyrir, að þessir guðir hafi verið einvaldir hvor í sínu hofi. Afstöðu goðanna til einstakra hofa er skemmtilegast lýst í Friðþjófs sögu (5. kap.), þar sem talað er um Baldur bónda í Baldurshaga. Það er sjálfsagt of langt gengið að tala um Þór bónda á Þórsnesi og Frey bónda á Þverá. En sögurnar gefa samt greinilega í skyn, að goðunum voru ekki einungis eignuð hofin, heldur líka „jarðirnar“, sem þau fylgdu.

Það er því alls ekki að ástæðulausu, að menn hafa haldið því fram, að á Íslandi hafi goðin verið tignuð hvert í sínu hofi. En samt er varhugavert að gera mjög mikið úr tilhneigingu heiðinna manna til eingyðistrúar. Af öllum þeim hofum, sem nefnd eru í Íslendinga sögum, eru aðeins örfá, sem getið er um, að hafi verið eignuð ákveðnum guði. Og ekki er hægt að draga neinar almennar ályktanir af svo fáum dæmum. Líklegt er, að sum hof hafi verið helguð einum guði, en önnur mörgum guðum. Það er að minnsta kosti ástæðulaust að halda, að þetta hafi alls staðar verið eins. Við þurfum ekki að leita lengra en til eiðstafs Íslendinga til þess að sjá, að þeir gátu ákallað mörg goð í einu í sama hofinu. Ef við lítum til Noregs og Svíþjóðar, verða ýmist fyrir okkur hof eins eða fleiri goða. Eins og kunnugt er, eru fjölmörg norsk og sænsk örnefni dregin af goðanöfnum, og þykir það benda til helgidóma, þar sem aðeins eitt goð hafi verið tignað. En örnefni eins og Þórshof og Freyshof geta samt ekki borið vitni um það, að þar hafi ekki verið myndir annarra goða en þess, sem hofið var kennt við. Snorri segir frá komu Ólafs Tryggvasonar í hof í Þrándheimi: „En er konungur kom þar, sem goðin voru, þá sat þar Þór og var mest tignaður af öllum goðum, búinn með gulli og silfri.“[43] Eftir þessari lýsingu sýnist ekkert því til fyrirstöðu, að hofið væri kallað Þórshof, þó að þar væru fleiri goð en Þór. Á Gautlandi er getið um hof með hundrað goðamyndum, sem helgað var Þór.[44] Miklu fleiri dæmi er hægt að nefna úr fornsögunum, þar sem talað er um goðamyndir í hofum Norðurlanda. Besta heimild okkar um þær er kirkjusaga Adams frá Brimum. Hann lýsir höfuðhofi Svía á þessa leið: „Í hofi þessu, sem allt er gulli lagt, vegsama menn líkneski þriggja goða. Þór, sem er þeirra máttugastur, á sæti í miðjum salnum, en Óðinn situr honum til annarrar handar, en Freyr til hinnar.“

Goðadýrkun Íslendinga er að því leyti sérstæð, að ekki verður séð, að þeir hafi að nokkru ráði blótað fleiri goð en Þór og Frey. En af kvæðum íslenskra skálda er ljóst, að þeir hafa trúað á ýmis fleiri goð. Egill Skalla-Grímsson talar um Óðin, Hjalti Skeggjason um Freyju, og Hallfreður vandræðaskáld nefnir þau bæði ásamt Frey, Nirði og Þór. Þótt lítið sé talað um dýrkun sumra þessara goða, er ekkert því til fyrirstöðu, að menn hafi getað haft myndir af þeim í hofum sínum. Þögn heimildanna um dýrkun einstakra goða getur aldrei verið sönnun þess, að þau hafi ekki verið blótuð. Enn fremur er hugsanlegt, að þar hafi verið myndir af einhverjum óæðri goðmögnum, sem ekki voru tekin upp í goðahópinn. Öllum heimildum ber saman um, að Hákon jarl helgaði hof sitt Þorgerði Hölgabrúði, og sama segir Harðar saga um Grímkel goða í Bláskógum. Og þótt frásögn hennar sé full af öfgum, er ekki óhugsandi, að hún geymi einhverjar endurminningar um dýrkun Þorgerðar, en þær geta eins vel verið frá Noregi og Íslandi.

Þegar öll kurl eru komin til grafar, er það sáralítið, sem vitað er um goðamyndir í hofum Íslendinga. Við vitum ekki einu sinni, hvort venja var að hafa þar eina mynd eða fleiri. Og um lögun þeirra og útlit er lítið hægt að segja annað en það, sem felst í orðinu skurðgoð.

En auk goðamynda á stallanum getur Eyrbyggja um mynd Þórs, sem skorin var á annarri öndvegissúlunni í hofi Þórólfs Mostrarskeggs. Það er engum vafa bundið, að öndvegissúlur voru helgir dómar, hvort sem þær stóðu í hofum eða íbúðarhúsum. Það sést best á því, hve margir landnámsmenn fluttu öndvegissúlur sínar með sér til Íslands og létu þær velja sér bústað. Allra skýrast kemur mikilvægi súlnanna í ljós í sögninni um Hallstein Þórólfsson á Hallsteinsnesi: „Hann blótaði þar til þess, að Þór sendi honum öndvegissúlur og gaf þar til son sinn. Eftir það kom tré á land hans, það var 63 álna og tveggja faðma digurt. Það var haft til öndvegissúlna, og eru þar af görvar öndvegissúlur nær á hverjum bæ um þverfjörðuna.“[45]

Helgi öndvegissúlna hefur verið skýrð með ýmsu móti. Sumir líta á þær sem máttarstoðir, sem húsin gátu ekki án verið, en aðrir telja þau eins konar heimilisgoð. Báðar þessar skýringar hafa nokkuð til síns máls. En hægast er að gera sér grein fyrir mikilvægi öndvegissúlna, ef hafðar eru í huga helgisúlur meðal annarra þjóða. Á lappneskum helgistöðum voru stundum settar upp súlur, sem áttu að tákna máttarstoðir alheimsins. Og í sama skyni reistu Saxar hina miklu Jörmunsúlu, sem Karlamagnús lét eyðileggja. Það getur því varla hjá því farið, að einhverjar slíkar súlur hafi verið til meðal germanskra þjóða á Norðurlöndum, er ekki ólíklegt, að helgi öndvegissúlnanna sé að einhverju leyti þaðan runnin.[46] En jafnframt hafa öndvegissúlur stundum verið skurðgoð. Það er að minnsta kosti víst um súlur Þórólfs Mostrarskeggs, ef Þór var skorinn á annarri þeirra. Það var ekki heldur neitt eins dæmi, að goðamyndir væru skornar á súlnaendum. Arabinn Ibn Fadlan lýsir sænskum helgisúlum, sem voru tré með útskornum mannsandlitum ofan á. Svipuð lögun var einnig á lappneskum goðamyndum og heimilisgoðum þeim, sem til skamms tíma voru í Setesdal og á Þelamörk í Noregi. Fornleifafundir hafa einnig leitt í ljós tré, sem að hálfu leyti voru skorin út eins og goðamyndir. Kunnastur er Broddenbjærg-fundurinn frá Jótlandi. Þar var trjábolur, sem skornar voru af allar greinarnar, er óþarfar þóttu til þess að mynda mannslíkama, en á efri enda hans var skorin andlitsmynd. Sumir rekja þessar myndir til fornrar trjástofnadýrkunar og telja, að þær séu á miðri leið frá henni til útskorinna goðamynda og séu öndvegissúlurnar á líku stigi.[47] Hér skal ekki gert upp á milli þessara skoðana, enda er ástæðulaust að halda, að fornmenn hafi alltaf gert sér ljóst, í hverju helgi öndvegissúlna var fólgin. Og vel getur hún verið af margs konar rótum runnin. En öndvegissúlur voru eigi að síður helgir dómar, þótt engar goðamyndir væru á endum þeirra. Líklegast er, að þær eigi fremur upptök sín í heimahúsum en hofum. Þær voru í einu skrautgripir til þess að prýða heiðurssætið á heimilinu og heilagir verndargripir, sem öllum öðrum hlutum fremur voru tákn hamingju heimilisins.

Reginnaglar, sem Eyrbyggja segir, að verið hafi í öndvegissúlunum, eru ókunnir úr öðrum heimildum. Orðið reginnagli kemur hvergi fyrir annars staðar nema í Glælognskviðu Þórarins loftungu í kenningunni: „reginnagli bókamáls“, sem talið er að merki annaðhvort prest eða líkneski dýrlings.[48] Til samanburðar er rétt að geta þess, að í einu Eddubrotinu, sem prentað er í hinni miklu útgáfu af Snorra-Eddu, er upptalning á ýmiss konar nöglum.[49] Eru þar meðal annarra taldir regingaddi og veraldarnagli. Regingaddi virðist vera sama og reginnagli, og ef til vill er orðið veraldarnagli einnig líkrar merkingar. Hinar fornu helgisúlur Lappa voru stundum nefndar veraldarsúlur, og svipuð merking liggur í orðinu Jörmunsúla.[50] En ef öndvegissúlur eru eftirlíking þvílíkra helgisúlna, er ekkert óeðlilegt, þótt naglarnir, sem reknir voru í þær, hétu veraldarnaglar. Reginnaglarnir sýna enn greinilegar en nokkuð annað skyldleikann við lappnesku súlurnar, því að stundum voru einnig reknir járnnaglar í bær.[51] Að öðru leyti er hlutverk reginnagla óskýrt. Ef til vill hafa naglarnir átt að festa magn goðanna í öndvegissúlunum, en um það verður auðvitað ekkert sagt með vissu. En það er víst, að reginnaglar voru helgir dómar. Það sést best á orðinu regin, sem merkir goð.

Í hofslýsingu Kjalnesinga sögu eru nokkur atriði, sem ekki eru nefnd í Eyrbyggju. Fyrst er það þá stærð hofsins. Kjalnesingahofið er látið vera hundrað fóta langt, en sextugt á breidd. En hér hefur höfundur sögunnar ef til vill haft til fyrirmyndar frásögn Vatnsdælu (15. kap.) um Ingimund gamla: „Hann reisti hof mikið hundrað fóta langt.“

En aðallega eru það tvö atriði, sem gera hofslýsingu Kjalnesinga sögu sérstæða. Annað er hinn vígði eldur, sem logaði á stallanum og aldrei mátti slokkna. En hitt er blótkeldan fyrir utan hofið, sem þeir menn voru kæfðir í, er til blóta voru hafðir.

Lýsingin á stallanum og hinum vígða eldi er tekin úr Alexanders sögu.[52]

Frásögn Kjalnesinga sögu um blótkelduna hefur einnig sætt gagnrýni. Giskað hefur verið á, að hún sé tekin beint úr kirkjusögu Adams frá Brimum. En í viðaukaskýringum við hana segir frá helgri lind við rætur trésins sígræna hjá Uppsalahofinu. Þegar trénu hefur verið lýst, er bætt við: „Þar er einnig lind, sem heiðingjar eru vanir að fremja blót sín við og sökkva kvikum manni niður í. Ef hann finnst ekki aftur, mun ósk þjóðarinnar rætast.“

Hér skal ekki dæmt um það, hvort óhætt sé að treysta frásögninni um blótkelduna í Uppsölum, en í fljótu bragði virðist allt mæla með því, að hún sé rétt í aðalatriðum. Tacitus segir frá því, að þrælum þeim, sem lauguðu gyðjuna Nerþus, hafi verið drekkt í stöðuvatni einu á afviknum stað. En eins og kunnugt er, líkist hin forna dýrkun Nerþusar að ýmsu leyti Freysdýrkun Svía í Uppsölum. Það leiðir af sjálfu sér, að við mannblót urðu menn með einhverju móti að tortíma líkömum þeirra, sem til blóta voru hafðir. Stundum voru þeir hengdir upp í tré, eins og líka tíðkaðist í Uppsölum. Sú aðferð virðist sérstaklega hafa verið við höfð, þegar Óðinn var blótaður. En ástæðulaust er að ætla, að líkum allra manna, sem blótað var, hafi verið komið fyrir á þennan hátt. Og þá er ekki önnur aðferð líklegri til að eyða líkunum en að kasta þeim vatn. Það virðist því allt mæla með því, að blótkeldur hafi verið til meðal heiðinna manna. En með því er ekki sagt, að nokkur blótkelda hafi verið hjá Hofi á Kjalarnesi. Nú á dögum mun erfitt að finna þar svo djúpa keldu, að hægt sé að drekkja þar manni. Ef til vill hefur höfundur sögunnar ekki haft annað að styðjast við en munnmæli um, að mönnum hafi stundum verið drekkt í blótkeldum, enda er auðséð á allri lýsingu hofsins, að efninu er viðað að úr ýmsum áttum. Skilningur söguritarans á blótkeldunni er líka tortryggilegur. Upphaflega merkir orðið kelda lind, og hafa blótkeldurnar þá verið helgar lindir, sem mönnum var varpað í, en ekki fúafen, eins og sagan vill vera láta. Örnefnin Blótkelda eru einnig til hjá Hofteigi á Jökuldal, Möðrudal á Fjöllum og Munkaþverá í Eyjafirði. En engar sönnur eru á því, að þau séu frá heiðnum tíma fremur en sum önnur örnefni, sem byrja á Blót-.

Athyglisverðast þeirra er nafnið Blótsteinn eða blótsteinn. En steinar með því nafni eru á allmörgum bæjum, þar sem hof eiga að hafa staðið. Ofan í suma þeirra er klöppuð grunn skál. Orðið blótbolli er stundum haft um þessar skálar og jafnvel steinana alla. Á öðrum bæjum eru slíkir steinar með klöppuðum skálum nefndir skírnarfontar. Að svo stöddu verða engar ályktanir dregnar af þessum nöfnum eða sögusögnum.

Svipað má segja um þau örnefni, sem samsett eru með Goð- eða Goða-. Þau eru þó enn örðugri viðfangs af þeim sökum, að sum þeirra geta verið kennd við goðana eins og sagnir herma um Goðaskóg Þingvallasveit. Hin eru þó miklu fleiri, sem augsýnilega eru kennd við goðin. Mörg örnefni, sem byrja á Goð- eða Goða- eru í nánd við bæi, þar sem hof eiga að hafa staðið í heiðni. Aldur flestra þessara örnefna er óviss, og auðveldlega gátu sum þeirra myndast á seinni öldum vegna hofsnafna á bæjum og sögusagna um gömul hof. Sum goðaörnefnin eru þó langt frá öllum bæjum. Mest kemur á óvart, að á afmörkuðu svæði suðaustan lands — eða nánar tiltekið frá Öræfum til Borgarfjarðar eystra — eru 21 örnefni af gerðinni: Goðaborg, Goðatindur eða Goðafjall.[53] Þau eru öll nöfn á einstökum fjöllum, tindum eða klettum. Sum þeirra eru langt frá byggð og óhugsandi, að menn hafi nokkru sinni komið þar saman til guðrækniiðkunar. Á þessum örnefnum kann ég enga skýringu.

Miklu merkilegra er nafnið Goðafoss. Fossar með því nafni eru að minnsta kosti fimm: Goðafoss í Skjálfandafljóti, Goðafoss hjá Munkaþverá í Eyjafirði, Goðafoss hjá Hofi í Svarfaðardal og tveir Goðafossar í Bjarnarfirði í Strandasýslu, annar í Goðdalsá, en hinn í Hallárdalsá. Nöfn flestra eða allra þessara fossa munu vera gömul, og allir eru þeir svo í sveit settir, að ekkert mælir gegn því, að menn hafi komið þar saman til guðrækniiðkana. Hinn fyrst nefndi er ekki mjög langt frá þingstað Þingeyinga. Og tveir hinir næstu eru nálægt hofum. Hér að framan hefur verið fjallað um dýrkun goðanna úti á víðavangi og átrúnað manna á fossum. Ef marka má þá vitneskju, sem tiltæk er um þessi efni, er trúlegast, að menn hafi safnast saman hjá fossunum til goðadýrkunar vegna helgi, sem á þeim hvíldi. Og auðvelt var að kasta fossana þeim blótgjöfum, sem goðin áttu að þiggja.[54]

Blót er það orð, sem oftast er haft um trúarathafnir heiðinna manna. Í hugum flestra nútímamanna er það næstum eingöngu tengt blóðugum fórnum. En elstu dæmi um það í ritum kristinna manna sýna glögglega, að þeir hafa þekkt dýpri merkingu í orðinu. Sagnorðið blóta (gotn. blotan) kemur fyrst fyrir í hinni gotnesku biblíuþýðingu Wulfilu (á 4. öld) í merkingunni að dýrka guð að kristnum hætti. Og íslenska sögnin að blessa er komin úr sama orði gegnum fornensku.[55]

Varla er hugsanlegt, að kristnir menn hefðu haft orðið að blóta um helgustu athafnir sinnar eigin trúar, ef þeim hefði ekki verið kunnugt um, að undirrót blótanna var tilbeiðsla og trú á velgerðir goðanna. Og þar sem heiðnir menn notuðu sama orðið um þetta tvennt, getur ekki hjá því farið, að blót væri gagnkvæm þjónusta goða og manna. Fórnirnar voru annað og meira en venjuleg vinargjöf. Með þeim efldu mennirnir mátt goðanna, svo að þau yrðu þess megnug að veita mönnum meiri gæði. An fórna hefðu goðin ekki haft mátt til að halda hlífiskildi yfir mönnum og gefa þeim gott ár og frið. Þessi skilningur á hlutverki fórnarinnar kemur líka fram í orðalaginu að blóta goðin. Hér er notað þolfall líkt og sagt væri að efla goðin eða styrkja goðin, en ekki þágufall eins og um venjulega gjöf væri að ræða. Ekki var heldur öll goðadýrkun heiðinna manna blóði drifin. Það sést best á frásögnum Íslendinga sagna um menn, sem gáfu fulltrúum sínum í goðahópnum hluta af eigu sinni — og jafnvel sín eigin börn — án þess um nokkra aftöku væri að ræða. Og í Landnámu er getið um mann, sem blótaði foss með því að kasta í hann matarleifum. Nafnið Goðafoss bendir til þess, að stundum hafi menn líka blótað goðin sjálf með þessum hætti.

Sitthvað kann að vera orðum aukið í blótalýsingum Eyrbyggju og Heimskringlu, sem teknar voru upp hér að framan. En næg óháð vitni eru um það, að athöfnin í hofunum var tvíþætt.

Annars vegar var meðferð hlautsins en hins vegar blótveislan. Þessi atriði eru þó hvergi nærri óaðskiljanleg. Meðferð hlautsins var miklu mikilvægari en blótveislan og virðist hafa verið þungamiðjan í blótum. Það sést best á því, að blót voru oft haldin án veislu. Frásagnir Íslendinga sagna og Landnámu um einstaka menn, sem blótuðu smámyndir af goðunum, steina eða lundi, bera það með sér, að blót voru ekki alltaf almennar hátíðir, en gátu verið athafnir, sem menn höfðu um hönd einir. Orðið hlaut, sem heiðnir menn höfðu um fórnarblóðið, er skylt orðinu hlutur (í hlutkesti) og bendir til þess, að upphaflega hafi blóð verið notað við hlutkesti og spásagnir. Elsta heimild, sem til er um trúarsiði norrænna manna, er um meðferð blóðs við spásagnir. Strabon segir frá því, að Kimbrar höfðu með sér spákonur, sem tóku við föngum þeirra og fóru með þá að stórum blótkatli og skáru þá á háls við ketilröndina. Síðan spáðu þær eftir blóðgufunum í katlinum. Aðrar konur ristu upp kviðinn á líkunum og spáðu eftir innyflunum. En þótt blót fengju víðtækara svið, héldu menn áfram að blóta til spásagna. Í íslenskum sagnaritum er þess getið á stöku stað, að menn blótuðu til þess að fá vitneskju um framtíðina. Einkum var það algengt meðal landnámsmanna að blóta í því skyni, áður en þeir fóru til Íslands. Ingólfur Arnarson fékk að blóti miklu „og leitaði sér heilla um forlög sín ... Fréttin vísaði Ingólfi til Íslands.““[56] Þannig er líka eðlilegast að skýra blót Hrafna-Flóka, er hann blótaði hrafna þrjá, þá er honum skyldu leið vísa. „Þórólfur Mostrarskegg fékk að blóti miklu og gekk til fréttar við Þór, ástvin sinn, hvort hann skyldi sættast við konung eða fara af landi brott og leita sér annarra forlaga, en fréttin vísaði Þórólfi til Íslands.“ Helgi magri gekk til fréttar við Þór, hvar land skyldi taka, en ekki er getið um, að hann hafi blótað um leið.

Orðatiltækið: „að fella blótspán“, sem oft er haft um spásagnir, ber einnig vitni um blót við slíkar athafnir. Um blótspán er aðeins getið á einum stað á Íslandi: „Þá felldi Önundur blótspán til, að hann skyldi verða vís, hvern tíma Eiríkur mundi til fara að nema dalinn.“[57] Athöfninni, „að fella blótspán“, er hvergi lýst í íslenskum heimildum, en eftir orðinu blótspánn að dæma, lítur út fyrir, að hún hafi verið með líku sniði og Tacitus lýsir hlutkesti hjá Germönum: „Þeir sníða grein af aldintré og hluta í smábúta, er þeir aðgreina með mismunandi merkjum, strá svo bútunum án greinarmunar og af handahófi á hvítt klæði. Að því búnu kemur prestur þjóðflokksins, ef spáfréttin er fyrir alþjóðar hönd, en annars heimilisfaðirinn. Lítur hann upp til himins og ákallar guðina, en tekur því næst hvern bút þrisvar upp. Þýðir hann svo hlutkestið af merkjum þeim, er á bútana voru sett.“[58]

Svipuð merking virðist felast í orðtakinu að „kjósa hlautvið“, sem kemur fyrir í Völuspá. Af öðrum kvæðum er ljóst, að hlautteinninn og hlautið skiptu mestu máli, þegar menn blótuðu til spásagna. Í Velleklu (30) er lýst einu slíku blóti, er Hákon jarl gekk til fréttar. Þar er jarlinn nefndur „teinlautar Týr“. Það verður vart skilið á annan veg en þann, að hlautteinninn og hlautið væru helstu hjálpargögn hans við spásögnina. Miklu greinilegar er slíkri spásögn lýst í 1. erindi Hymiskviðu:

hristu teina

ok á hlaut sáu

Ef þessi vísuorð eru borin saman við lýsingu Strabons á spáblótum Kimbra, kemur í ljós, að munurinn er furðanlega lítill. Á báðum stöðum er það blóðið eða blóðgufurnar, sem spáð er eftir. En Hymiskviða hefur eitt fram yfir, sem bendir áfram til blótanna, eins og við þekkjum þau úr íslenskum sagnaritum. Það er hlautteinninn. Áður hafa verið tilfærðar lýsingar Heimskringlu og Eyrbyggju á hlautteininum og meðferð hlautsins í hofunum. Enn fremur hefur verið minnst á hörga, sem roðnir voru blóði. En dreifing hlautsins er ekki eingöngu bundin við hof og hörga. Í Ljósvetninga sögu (4. kap.) er sagt frá deilum á Þingeyjarþingi. Höskuldur vildi ná undir sig goðorði af Arnsteini. „Höskuldur mælti: „Vér skulum rjóða oss í goðablóði að fornum sið“ og hjó hrút einn og kallaði sér goðorð Arnsteins og rauð hendurnar í blóði hrútsins.“ Fórnarathöfn þessi virðist vera eins konar goðavígsla, sem var samfara því, að Höskuldur helgaði sér goðorðið.[59] Þess er einnig getið í Landnámu, að goðaefni varð að ganga undir eins konar vígslu, áður en það tók mannvirðing. Sagan segir, að þá hafi Þórður gellir verið leiddur í Krosshóla, sem var helgistaður ættmanna hans. En ekki er kunnugt, hvernig sú athöfn fór fram.

Í Kormáks sögu (22. kap.) eru tvö dæmi um meðferð fórnarblóðsins. Kormákur bjóst til hólmgöngu við Þorvarð, en fór áður til Spákonufells að finna Þórdísi spákonu. „Þar er Kormákur um nóttina. Þá er hann vaknaði, fann hann, að þreifað var undir ábreiðuna að höfði honum. Hann spyr, hver það sé. Sá snýr í brott og til útidyra, en Kormákur eftir og sér, að þar er Þórdís, og er hún þá komin í þann stað, sem þeir skyldu berjast, og hefir gæs undir. Kormákur spyr, hvað skuli. Hún lætur heimagæsina niður og mælti: „Hví máttir þú eigi kyrr vera?“ Þá leggst Kormákur niður og heldur fyrir sér vöku og vill vita tiltekjur Þórdísar. Hún vitjar þrisvar, og forvitnast hann í hvert sinn um athæfi hennar. Ið þriðja sinn, er Kormákur kemur út, hefir hún skorið tvær gæsir og látið renna blóðið í bolla. Þá hafði hún tekið ina þriðju gæsina og ætlar að skera. Þá mælti Kormákur: „Hvað skal þessu starfi fóstra?“ Þórdís mælti: „Það mun þó sannast, Kormákur, að þér mun í síðara lagi mega að duga. Hafði eg nú ætlað að fyrirkoma þeim ósköpum, er Þórveig hafði á lagt ykkur Steingerði og mættuð nú njótast, ef eg skæri ina þriðju gæsina, svo að engi vissi.“ Kormákur mælti: „Eigi trúi eg á slíkt“ og kvað vísu:

Vesa mun blóð af blóði

býð aldri þat skaldi

þeims ölverki orkar

ásar, tveggja gása.

Síðan fóru þeir til hólms og varð Þorvarður sár í hólmgöngunni og leitar sér lækninga hjá Þórdísi. Ráðlegging hennar er á þessa leið: „Hóll einn er héðan skammt í brott, er álfar búa í. Graðung þann, er Kormákur drap, skaltu fá og rjóða blóð graðungsins á hólinn utan, en gera álfum veislu af slátrinu, og mun þér batna.“ Það er auðvitað vafamál, hve mikið er rétt að leggja upp úr þessum lýsingum Kormáks sögu, en einhverjar endurminningar um blót sýnast vera faldar í vísu Kormáks. Sögnin um gæsirnar virðist einnig vera byggð á einhverjum minningum. Reyndar er hvergi annars staðar talað um gæsablót á Norðurlöndum. En gæsir voru algeng blótdýr meðal Grikkja og Rómverja, og í Svíþjóð voru þær oft látnar í grafir með mönnum á þjóðflutningaöld. Enn fremur hefur ýmiss konar átrúnaður á gæsum verið tengdur við galdra og spásagnir meðal sumra germanskra þjóða.[60] Á hinn bóginn er um venjulegan blótsið að ræða, þegar blóði graðungsins var roðið utan á hólinn. En þótt einstök dæmi kunni að vera óviss, eru til svo mörg vitni um mikilvægi hlautsins og þann kraft, sem menn trúðu að byggi í því, að óhætt er að fullyrða, að roðning hlautsins hafi verið kjarninn í blótunum. Tilgangur manna með því að rjóða sjálfa sig, goðamyndirnar og aðra helga dóma hofsins í hlautinu hefur verið að endurnýja lífskraft goðanna með nýju blóði og gera mennina þátttakendur í þeim krafti.

Helgi blótveislunnar var í fyrsta lagi fólgin í því, að þar var etið kjöt fórnardýranna. Helgi þeirrar athafnar kemur skýrast í ljós í sögninni um viðureign Hákonar góða við Þrændi. Þeir vildu nauðga konungi til blóta, og varð hann að eta nokkra bita af hrosslifur.[61]

En miklu meira bar á helgisiðum við drykkjur í blótveislum. Ölið var fórn til goðanna engu síður en kjötið, og þeim hefur verið ætlað að taka þátt í drykkjunni á ósýnilegan hátt. Hátíðahöldin miða öll að því að koma mönnum í sem nánast samband við goðin. Blóði sömu dýranna var stökkt á goðin og mennina. Í blótveislunni samneyttu mennirnir goðunum, og í hinu helgaða öli drukku þeir í sig kraft goðanna. Í blótlýsingu Heimskringlu er drykkjunni í hofinu lýst á þessa leið: „Skyldi full um eld bera, en sá, er gerði veisluna og höfðingi var, þá skyldi hann signa fullið og allan blótmatinn, skyldi fyrst Óðins full, skyldi það drekka til sigurs og ríkis konungi sínum, — en síðan Njarðar full og Freys full til árs og friðar. Þá var mörgum mönnum títt að drekka þar næst bragafull,[62] menn drukku og full frænda sinn, þeirra er heygðir höfðu verið, og voru það minni kölluð.“ Helgi fullanna kemur enn fremur í ljós af viðureign Hákonar við Þrændi: „En er ið fyrsta full var skenkt, þá mælti Sigurður jarl fyrir og signaði Óðni og drakk af horninu til konungs. Konungur tók við og gerði krossmark yfir. Þá mælti Kárr af Grýtingi: „Hví fer konungurinn nú svo? Vill hann enn eigi blóta?“ Sigurður jarl svarar: „Konungur gerir svo sem þeir allir, er trúa á mátt sinn og megin og signa full sitt Þór. Hann gerði hamarsmark yfir, áður hann drakk.““[63] Í næsta kafla á eftir segir frá Hákoni annarri blótveislu. „Drakk hann þá öll minni krossalaust, þau er bændur skenktu honum.“

Þessi dæmi sýna okkur tvenns konar helgun fullanna, aðra með athöfn, en hina með orðum. Orðið að signa er tekið úr latínu (signare = gera merki yfir), og er talið, að krossmark kristinna manna sé fyrirmynd þeirrar notkunar hamarsmerkisins.[64] En miklu meira bar á helgun fullanna með orðum. Það var kallað að mæla fyrir minnum.[64] Ýmist voru minnin helguð goðunum eða dauðum frændum og höfðingjum. En það er einkennilegt, að alls staðar þar, sem getið er um heiðin minni í íslenskum ritum, fara þau fram erlendis.[66]

Samt er varla ástæða til að efast um það, að minni eða full hafi verið drukkin á Íslandi. Þau sýnast hafa verið svo mikill þáttur í heiðnum hátíðahöldum á Norðurlöndum, að það er óhugsandi, að Íslendingar hafi verið án þeirra, því að þeir hafa síst verið taldir eftirbátar annarra Norðurlandabúa um drykkju. Þess er líka getið á Íslandi, að menn strengdu heit í veislum, og ef það er rétt, þarf ekki að efast um, að full hafi verið drukkin um leið.

Það er augljóst af þeim lýsingum, sem til eru á norrænum hátíðadrykkjum, að blótveislurnar voru með mjög líku sniði og aðrar veislur. Þetta bendir eitt með öðru til þess, að blótveislan hafi ekki verið upphaflegasta atriðið við blótin. Samt var hún ómissandi liður í almennum blótum. En hún hefur ekki líkt því eins mikinn helgiblæ á sér og meðferð hlautsins, sem eingöngu var trúarlegs eðlis, enda virðist blótveislan að ýmsu leyti vera mótuð af samkvæmislífinu.

Þá liggur næst að athuga lítið eitt þann vettvang, sem blót voru bundin við. Þau eru ýmist ákveðin af árstíðunum eða einstökum tækifærum eins og öll önnur hátíðahöld. Á ákveðnum tímum blótuðu menn til viðhalds goðunum. En þess á milli reyndu menn að blíðka þau með blótum, þegar mikið lá við. Þýðing reglubundinna blóta kemur hvergi skýrt í ljós á Íslandi, en aftur er hún augljós í íslenskum heimildum um Noregskonunga. Meðan Gunnhildarsynir réðu fyrir Noregi, var þar hin mesta óáran, og kenndu menn það konungunum, sem voru skírðir og vildu ekki halda uppi blótum. En þegar Hákon jarl tók við ríki og fór að blóta á ný, batnaði strax árferð. Besta heimild okkar um þetta er Vell- ekla, lofdrápa, sem Einar skálaglamm orti um Hákon jarl. Þar segir meðal annars:

Ok herþarfir hverfa

(Hlakkar móts) til blóta

(rauðbríkar fremsk rækir

ríkr) ásmegir (slíku).

Nú grær jörð sem áðan

aptr geirbrúar hapta

auðrýrir lætr áru

óhryggva vé byggva.[67]

Miklu víðar gægist sú hugmynd fram, að blót væru nauðsynleg til þess að halda tíðarfarinu í skefjum. Í fyrsta lagi varð að halda uppi blótum á einstökum hátíðum, ef heimurinn átti ekki að ganga af göflunum. Snorri rekur upptök þessa siðar til lagasetningar Óðins: „Þá skyldi blóta í móti vetri til árs, en að miðjum vetri-blóta til gróðrar, ið þriðja að sumri, það var sigurblót.“[68] Þessari hátíðaskipun fylgir Snorri alls staðar í Heimskringlu. Hann lætur ármann Ólafs konungs helga segja konungi þannig frá heiðnihaldi Þrænda: „Það er yður satt að segja konungur, ef eg skal segja sem er, að inn um Þrándheim er nálega allt fólk alheiðið í átrúnaði, þótt sumir menn séu þar skírðir. En það er siður þeirra að hafa blót á haust og fagna þá vetri, annað að miðjum vetri, en ið þriðja að sumri, þá fagna þeir sumri.“[69] Nokkru síðar segir Snorri um Sigurð Þórisson: „Hann var því vanur, meðan heiðni var, að hafa þrjú blót hvern vetur, eitt að veturnóttum, en annað að miðjum vetri, þriðja að sumri. En er hann tók við kristni, þá hélt hann þó teknum hætti um veislur. Hafði hann þá um haustið vinaboð mikið, og enn jólaboð um veturinn og bauð þá enn til sín mörgum mönnum. Þriðju veislu hafði hann um páska, og hafði þá og fjölmennt.“[70]

Siðabreytni Sigurðar Þórissonar er ekkert einstæð í sinni röð. Öllum heimildum ber saman um, að í fyrstu kristni höguðu menn hátíðum sínum eftir því, sem þeir voru vanir í heiðni. Í Gulaþingslögum eru fyrirskipaðar tvær ölgerðir, önnur fyrir allraheilagramessu, en hin á jólanóttina. Þessar drykkjur eru greinilega heiðinn arfur, og sést það best á orðalaginu: „En það öl skal signa til Kristsþakka og sancta Maríu til árs og friðar.“[71] Í Ágripi af Noregskonunga sögum (19. kap.) er hins vegar getið um fjórar hátíðir. Þar segir um Ólaf Tryggvason, að hann blót og blótdrykkjur og lét í stað koma í vild við lýðinn hátíðadrykkjur jól og páska, Jónsmessumungát og haustöl að Mikjálsmessu.“ Í Hákonarþætti Hárekssonar eru hátíðirnar taldar þrjár, en honum ber samt ekki alveg heim við Snorra. Þar segir: „Þrjár höfuðveislur hélt hann (Hárekur) á hverju ári, jólaboð og miðsvetrar og að páskum.“[72] Jólaboðið og miðsvetrarboðið gerir Snorri að einu og sömu hátíðinni. Hann segir um Hákon góða: „Hann setti það í lögum að hefja jólahald þann tíma sem kristnir menn, og skyldi þá hver maður eiga mælisöl, en gjalda fé ella, og halda heilagt, meðan öl ynnist, en áður var jólahald hafið hökunótt, það var miðsvetrarnótt, og haldin þriggja nátta jól.“[73]

Samkvæmt því, sem nútíma menn hafa reiknað út var miður vetur á dögum Snorra um miðjan janúar eða litlu fyrr. Sú tímasetning kemur allvel heim við einu samtíma frásögnina, sem til er um miðsvetrarblót á Norðurlöndum. Hún er í annál Thietmars frá Merseburg og er talin rituð á árunum 1012-18. Þar er lýst höfuðblóti Dana í Hleiðru á Sjálandi:

„Níunda hvert ár koma þeir allir saman í janúarmánuði eftir þann tíma, er vér höldum hátíðlega opinberun Herrans (þrettándann), og fórna þeir guðunum 99 mönnum og jafnmörgum hestum ásamt hundum og hönum í staðinn fyrir hauka.“[74]

Varla verður dregið í efa, að í Hleiðru hefur um þetta leyti farið fram blót á hverju ári, þótt þau væru ekki alltaf jafn stórkostleg og hér er lýst.

Ekki er unnt að dagsetja þessi blót samkvæmt okkar tímatali, því að þau hafa annaðhvort verið miðuð við vikureikning eða tunglkomur. Ekki er heldur nefnt hvað höfuðblót Dana var kallað. En með hliðsjón af ummælum Snorra hér að framan, er sennilega átt við jólablót. Einnig verður að hafa í huga, að jólum er alltaf lýst sem heimilishátíð, og ekki gátu menn blótað heima hjá sér sömu daga og þeir sóttu almenn blót fyrir heil lönd eða landshluta. Það bendir því allt til þess, að jólahátíðin hafi ekki verið fast bundin við ákveðinn dag. Einnig eru í fornaldarsögum óljós munnmæli um þorrablót og góublót.[77] Og enn er siður á Íslandi að fagna þorra og góu, og getur það vel verið arfur úr heiðni. Þorrablót gat auðveldlega fallið saman við miðsvetrarblót eða jólablót. Eigi að síður er varhugavert að rekja til jólahátíðarinnar öll blót, sem haldin voru að vetrarlagi.[76] Líklegt er, að það hafi oft verið sama blótið, sem kallað var jólablót og miðsvetrarblót. Þessi hátíð, jólahátíðin, gnæfði yfir allar aðrar hátíðir ársins. Hún fékk ekki einungis að halda nafni sínu, eftir að kristni komst á, heldur hafa líka ýmsar venjur, sem við hana voru tengdar, haldist sums staðar á Norðurlöndum allt til þessa dags.

Um fyrirkomulag jólahátíðarinnar á Íslandi er lítið hægt að segja. Í sögunum er nær eingöngu talað um jólaveislur,[77] en vafalaust hafa hátíðahöldin verið fólgin í einhverju fleira. En ef dæma má eftir erlendum hliðstæðum og öðrum líkum, hafa blót verið þungamiðja hátíðarinnar. Vafalaust hefur jólahátíðin samt verið miklu fábreyttari á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndum. Eftir rituðu heimildunum er samt ekkert hægt að dæma um það, því að oft er tilviljun háð, hvað kemst á bókfellið. En hitt skiptir miklu meira máli, að Íslendingar eru margfalt fátækari af jólasiðum en hinar Norðurlandaþjóðirnar. Hið helsta sem íslensk þjóðtrú hefur geymt af hugmyndum um jólin, eru jólasveinarnir og sú trú, að þá séu draugar og huldufólk meira á ferli en venjulega. Þessi trú virðist vera nokkuð gömul. Hennar verður vart í Grettis sögu frásögnunum um afturgöngu Gláms og tröllin í Bárðardal. Vel getur verið, að hugmyndin sé úr heiðni og eigi rætur sínar að rekja til þess, að jólin hafi verið aðalhátíð drauga og vætta, eins og sumir hafa haldið.[78] En þetta var aðeins einn liður hátíðarinnar. Snorri segir, að þá skyldi „að miðjum vetri blóta til gróðrar“. Það sýnist í fyrstu dálítið einkennilegt, að menn skyldu einmitt blóta til gróðrar á þeim tíma árs, þegar allur gróður liggur í dvala. En ef menn athuga þann fjölda af siðum, sem á okkar dögum eru tengdir við jólin víðs vegar um Norðurlönd, þarf enginn að vera undrandi lengur. Flestar þessar venjur miða að því að auka frjósemi jarðarinnar. Hér skal aðeins nefnt eitt dæmi. Í Svíþjóð var víða siður að bera brauð í galtarlíki á borð á jólunum. Síðan var deigmyndin stundum geymd til sáðtímans og þá brotin og henni stráð um akrana. Þetta eru ef til vill leifar þess siðar, er sonargöltur var leiddur fram á jólaaftan og gefinn Frey eða Freyju til árbótar.[79] Tilgangurinn virðist meira að segja vera hinn sami og að fornu, því að varla getur það verið til annars en árbótar, að molum brauðgaltarins var stráð um akrana.

Minjar um frjósemidýrkun á jólum sýnast einnig vera geymdar í vísu einni í Haraldskvæði Þorbjarnar hornklofa:

Úti vill jól drekka,

ef skal einn ráða

fylkir enn framlyndi

ok Freys leik heyja.

Tæplega getur sú skýring verið rétt, að Freys leikur sé orustukenning. Freyr var enginn hernaðarguð, og leikur hans getur því varla verið orusta. Sennilegra er, að Freys leikur sé einhvers konar helgisiður, sem bundinn var við frjósemi jarðarinnar. En það er auðvitað óverjandi að draga miklar ályktanir af slíkri kenningu, sem aðeins kemur fyrir á einum stað í skáldskap. Á Íslandi eru engar sýnilegar minjar til um frjósemidýrkun á jólum, en samt er mjög líklegt, að Íslendingar hafi blótað að miðjum vetri til gróðrar eins og frændur þeirra í Noregi. Þriðja skýringin á jólahátíðinni er sú, að hún hafi verið sólarhátíð, sem haldin hafi verið í tilefni þess, að daginn var tekið að lengja. Þetta kemur mjög vel heim við árstíðina, ef hökunótt — eða miðsvetrarnótt — var í miðjum janúar, eins og menn hafa reiknað út eftir gamla íslenska tímatalinu. En einmitt um það leyti er daginn tekið að lengja svo mikið, að allir hljóta að taka eftir því. En sá galli er á þessari kenningu, að sá skilningur á jólunum kemur hvergi fyrir í norrænum ritum. Á hinn bóginn hafa menn reynt að finna hann hjá gríska sagnaritaranum Prokopiosi, sem var uppi á 6. öld. Í lýsingu sinni á Þúle getur hann um fólk, sem búi svo norðarlega, að það sjái ekki sól í 40 daga samfleytt um miðjan veturinn. Stærstu hátíð ársins heldur það svo, þegar sólin sést í fyrsta sinn eftir hið langa myrkur. En aðstæðurnar í vetrarmyrkrinu þarna norður frá eru svo ólíkar aðstæðunum víðast hvar á Norðurlöndum, að ekki kemur til mála að taka þessa lýsingu til vitnis um Norðurlandaþjóðir almennt. Enn fremur er talið, að á 6. öld hafi ekki aðrir en Lappar búið svo norðarlega.[80]

Hér hefur verið drepið á þrjár algengustu kenningarnar um upphaf jólahátíðarinnar: að hún sé hátíð drauga og vætta, gróðrarhátíð og sólarhátíð.

Konungahaugarnir hjá Uppsölum hinum fornu.

Varla getur trúin á myrkraöflin verið undirrót jólahátíðarinnar, þótt þau væru þá meir á ferli en venjulega. Hins vegar er sóldýrkun eðlileg tilgáta, ef miðað er við það, sem gerðist sunnar í álfunni. En öll tiltæk vitneskja um hátíðahöld norrænna manna á víkingaöld bendir til þess, að jólin væru framar öðru gróðrarhátíð.

Ekki hefur verið minna deilt um merkingu orðsins jól en eðli hátíðarinnar. Elsta skýringin er í Ágripi af Noregskonunga sögum (1. kap.): „En Óðinn heitir mörgum nöfnum. Hann heitir Viðrir, og hann heitir Hár og Þriði og Jólnir, og var af Jólni jól kölluð.“ Í Flateyjarbók segir aftur, að nafnið Jólnir sé dregið af jólunum.[81] Á síðari árum hafa ýmsir fræðimenn spreytt sig á því að skýra þetta orð, en enn þá eru þeir ekki búnir að koma sér saman um neina niðurstöðu. En orðið jól hefur samt orðið lífseigara en nöfn annarra hátíða, þótt enginn vissi, hvað það þýddi.

Eina samtíma heimild um stórblót norrænna manna að vorlagi er lýsing Adams frá Brimum á höfuðblóti Svía í Uppsölum, sem haldið var um vorjafndægur að hans sögn. Eftir að lýst hefur verið hofinu og goðamyndum heldur frásögnin áfram: „Níunda hvert ár er sameiginleg hátíð haldin í Uppsölum af öllum Svía héruðum, og getur enginn færst undan að taka þátt í henni. Konungur og alþýða senda allir og einn sér sínar gjafir til Uppsala. En blótið er þannig: Af öllum karldýrum er fórnað 9, með blóði þeirra er siður að mýkja goðin. En kropparnir eru hengdir upp í lund einn rétt við hofið ... Þar hanga og hundar og hestar ásamt mönnum; kristinn maður hefur sagt mér, að hann sæi þar 72 kroppa af öllu tagi hverja innan um aðra. við þess konar fórnir eru viðhafðir söngvar margs konar og ófagrir, sem best er að þegja um.“

Í viðaukaskýringum við rit Adams stendur enn fremur: „Í 9 daga er hátíðin haldin og hvers konar blót; á hverjum degi blóta þeir einum manni ásamt öðrum dýrum.“

Adam skýrir einnig frá því, að samhliða þessum hátíðahöldum hafi verið haldin gestaboð. Sennilega er hér átt við blótveislur.[82] En ekki gátu þeir, sem áttu langt að sækja, haldið veislur út um byggðina á sama tíma og þeir tóku þátt í hinum almennu hátíðahöldum. Og ef þær voru haldnar að loknu blótinu í Uppsölum, var ekki langt til sumarmála, þegar tími var kominn að blóta móti sumri. Ummælin um hina ófögru söngva benda eindregið á frjósemidýrkun, því að slík ljóð eru aðeins kunn við þess háttar athafnir (smbr. Völsaþátt). Um sumarblót á Íslandi er aðeins getið í Vatnsdælu (25. kap.). Ingimundarsynir ráðgera föðurhefnd sína og ætla að Hrolleifi. Þá segir Þorsteinn: „Nú mun Ljót, móðir hans, blóta í móti sumri, sem hún er vön að þeirra sið, en þá mun eigi fram koma hefndin, ef áður er framið blótið.“ Miklu betri lýsingar eru í íslenskum heimildum á sumarblótum í Noregi. Tökum til dæmis lýsingu á sumarblóti á Gaulum í Egils sögu (49. kap.): „Það var um vorið, að blót mikið skyldi vera að sumri á Gaulum. Þar var ágæst höfuðhof. Sótti þangað fjölmenni mikið úr Fjörðum og af Fjölum og úr Sogni og flest allt stórmenni.“

Snorri kallar sumarblótið sigurblót, og ef það er rétt, er ósköp eðlilegt, þótt lítið beri á því á Íslandi. Sigurblót geta varla verið haldin reglulega af öðrum en þeim, sem stunda hernað að staðaldri. Það hefðu þá varla verið aðrir en konungar og víkingar, sem höfðu nokkuð við það að gera. En konungar og víkingar voru alls ekki einir um að blóta móti sumri. Snorri segir t.d. frá sumarblótum kyrrlátra bænda norður Þrændalögum.[83] Varla hafa þeir verið að blóta til sigurs. Áhugamál bænda er í fyrsta lagi tíðarfarið, en ekki hernaður. Það er líka tekið fram um haustblótið og miðsvetrarblótið, að þau voru haldin til árs og gróðrar. En það væri einkennilegt, ef sumarblótið eitt, sem fór fram á þeirri árstíð, þegar náttúran byrjar að lifna við eftir veturinn, væri óháð tíðarfarinu. Hitt getur aftur vel verið, að víkingar hafi notað þessa hátíð til þess að blóta til sigurs sér á komandi sumri. En almennt hefur það varla verið meðal bænda. Ef við megum álykta nokkuð út frá þjóðsiðum seinni alda, verður það enn ljósara, að sumarblótið var aðallega haldið til árs og gróðrar. Upphaf maíbrúðkaupsins og annarra þvílíkra siða er víða rakið til gamallar frjósemidýrkunar. En engin árstíð er jafnrík af slíkum venjum og vorið. Það má því telja nokkurn veginn víst, að heiðnir menn blótuðu ekki einungis móti sumri til sigurs og hernaðar, eins og Snorri segir, heldur engu síður til árs og gróðrar.

Um almenn stórblót að haustlagi eru ekki til neinar samtíma heimildir. Hins vegar segir Sighvatur skáld í Austurfararvísum frá blótum á einstökum bæjum á Gautlandi, er Sighvatur kom þangað öndverðan vetur í sendiferð fyrir Ólaf konung helga. Fyrst bar hann að garði á bæ, sem hét að Hofi. Þar fékk hann ekki að koma inn, því að menn sögðu „heilagt“. Á næsta bæ sagði húsfreyja honum, að hún óttist reiði Óðins, ef hún léði þeim húsaskjól, því að þar væri álfablót. Á þriðja og fjórða bænum var Sighvati einnig úthýst.

Það er athyglisvert, að öll þau blót á Norðurlöndum, sem bestar heimildir eru um, voru haldin á þeim árstímum, sem Snorri telur aðalhátíðir heiðinna manna.

Um haustblót á Íslandi er Gísla saga aðalheimildin. Þar segir frá því, að „það var margra manna siður að fagna vetri í þann tíma og hafa þá veislur og veturnóttablót. En Gísli lét af blótum, síðan hann var í Vébjörgum í Danmörku, en hann hélt þó sem áður veislum og allri stórmennsku.“[84] Nokkru síðar í sögunni er lýst haustboðum: „Þorgrímur ætlaði að hafa haustboð að veturnóttum og blóta Frey ... Gísli býr og til veislu ... og skorti eigi hálft hundrað manna að Gísla. Drykkja skyldi vera að hvorratveggja, og var stráð gólf á Sæbóli af sefinu af Seftjörn ... Þeir Þorgrímur bjuggust um og skyldu tjalda húsin, en boðsmanna var þangað von um kveldið.“[85] Haustblót á Íslandi eru ekki nefnd í öðrum sögum, en á nokkrum stöðum er getið um haustboð.[86]

Veturnæturnar voru kringum miðjan október, en um það leyti er engin af stórhátíðum kirkjunnar, sem tekið gæti við af haustblótinu. En samt tók kirkjan það víða upp á arma sína og færði það í kristinn búning. Heiðinn uppruni þeirrar hátíðar sést allra best á því, að kristnir menn voru í vandræðum með það, hverjum þeir ættu að helga hana. Í Noregi var hún í fyrstu kristni ýmist haldin á Mikjálsmessu (29. sept.) eða allraheilagramessu (1. nóv.), en hvorugur þessara daga gat samt orðið almennur hátíðisdagur haustsins. Haustsiðunum var dreift á ýmsa helgidaga kirkjunnar. Sá þeirra, sem einna mest líktist veturnáttablótinu forna, er Marteinsmessa (11. nóv.), því að hún var hátíð matar og drykkjar.[87]

Á Íslandi fór þetta allt öðru vísi. Þar þurfti enga dýrlinga til þess að tilkynna komu vetrarins. Veturnætur hafa alltaf verið rótgróið hugtak meðal Íslendinga. Það var því opin leið að fylgja dæmi Gísla Súrssonar og fagna vetri. En þessi leið var ekki farin. Íslendingum fannst ástæðulaust að fagna komu vetrarins, sem færði þeim kulda og myrkur. Þeir vildu heldur fagna sauðfénu, sem kom af fjallinu, og halda réttirnar hátíðlegar. En þær gnæfðu svo hátt yfir alla aðra tyllidaga haustsins, að þeir gleymdust með öllu. Og í sveitum Íslands eru réttirnar og sumardagurinn fyrsti enn í dag mestu tyllidagar ársins að jólunum einum undanskildum.

Blót voru einnig haldin við ýmsar heiðnar réttarvenjur. Aður hefur verið minnst á baugeið Íslendinga, sem unninn var í hofum. En baugeiðurinn er miklu eldri en Íslands byggð, og má sjá þess merki í Eddu-kvæðum.[88] Þar er einnig talað um eiða, sem unnar voru „að sól inni suðurhöllu og að Sigtýs (Óðins) bergi“ og „að inu ljósa Leiptrar vatni og að úrsvölum unnar steini.“ Þeir, sem sóru við slíka hluti, kölluðu bölvun þeirra yfir sig, ef þeir rufu eiðana. En algengast virðist hafa verið á Norðurlöndum, að menn ynnu eiða við þá hluti, sem næst þeim stóðu í daglegu lífi. Hermaðurinn sór við vopn sín, riddarinn við hest sinn, farmaðurinn við skip sitt o.s.frv. Slíkir eiðar eru með miklu fornlegra sniði en baugeiðar í hofum og eru vafalaust eldri. Þeir dóu samt aldrei út í heiðnum sið og héldust sums staðar eftir að kristni komst á.

Af öðrum helgum réttarvenjum má einkum nefna hólmgöngur og stofnun fóstbræðralags. Hólmgöngum er greinilegast lýst í Kormáks sögu (10. kap.): „Það voru hólmgöngulög, að feldur skal vera 5 álna skaut og lykkjur í hornum. Skyldi þar setja niður hæla þá, er höfuð var á öðrum enda. Það hétu tjösnur. Sá, er um bjó, skyldi ganga að tjösnunum, svo að sæi himin milli fóta sér, og héldi í eyrnasnepla með þeim formála, sem síðan er eftir hafður í blóti því, er kallað er tjösnublót. Þrír reitir skulu umhverfis feldinn fets breiðir. Út frá reitum skulu vera strengir fjórir, og heita það höslur. Það er völlur haslaður, er svo er gert.“ Af þessum siðum skiptir tjösnublótið langmestu máli. Giskað hefur verið á, að það hafi verið eins konar völsablót. Er sú skýring dregin af orðinu tjasna, sem á að merkja völsa.[89] En í íslenskum ritum er hvergi getið um slíka dýrkun við hólmgöngur, og er vafasamt, hvort vert er að gera ráð fyrir henni út frá þessari málfræðiskýringu. Hins vegar liggur mjög nærri að setja tjösnublótið í samband við blótnaut, sem nefnd eru við hólmgöngur. Í Egils sögu (65. kap.) er sagt frá hólmgöngu Egils og Atla skamma: „Þar var leiddur fram graðungur mikill og gamall. Var það kallað blótnaut. Það skyldi sá höggva, er sigur hefði. Var það stundum eitt naut, stundum lét sitt hvor fram leiða, sá er á hólm gekk.“ Í Kormáks sögu (22. og 23. kap.) er sagt frá tveim hólmgöngum milli Kormáks og Þorvarðs. Í bæði skiptin bar Kormákur sigur af hólmi. Eftir fyrri hólmgönguna segir frá því, að „Kormákur sá, hvar naut stóð, og hjó það,“ en í frásögninni um síðari viðureignina stendur: „Kormákur hjó blótnaut eftir siðvenju.“ Skýringu á þessum forna sið er að finna í Heiðarvíga sögu (4. kap.). Þar segir, að eftir víg berserkjanna „lætur Styrr leiða heim þjóra tvo tvævetra og heggur þá, því að það var trúa í þá daga, að ef svo væri gert, yrði eigi af eftirmálum.“ Orðið blótnaut bendir á, að þetta hafi verið eins konar sáttarfórn við goðin.[90]

Við stofnun fóstbræðralags er ekki getið um nein blót. En helgi þeirrar athafnar er samt sem áður auðsæ. Hún er víða nefnd í fornum sögum, og verður að nægja að tilfæra hér tvær ýtarlegustu lýsingarnar á henni.[91] Gísli Súrsson vildi taka það ráð á Valseyrarþingi, að þeir bræður særust í fóstbræðralag við mága sína, Véstein og Þorgrím: „En þeim sýnist þetta ráðlegt. Ganga nú út í Eyrarhvolsodda og rista þar upp úr jörðu jarðarmen, svo að báðir endar voru festir í jörðu og settu þar undir málaspjót, það er maður mátti taka hendi sinni til geirnagla. Þeir skyldu þar fjórir undir ganga, Þorgrímur, Gísli, Þorkell og Vésteinn. Og nú vekja þeir sér blóð og láta renna saman dreyra sinn í þeirri moldu, er upp var skorin undir jarðarmeninu, og hræra saman allt, moldina og blóðið. En síðan féllu þeir allir á kné og sverja þann eið, að hver skal annars hefna sem bróður síns, og nefna öll goðin í vitni.“[92] Svipuð lýsing er í Fóstbræðra sögu (20. kap.): „Hafði sú siðvenja verið höfð frægra manna, þeirra er það lögmál settu sín á milli, að sá skyldi annars hefna, er lengur lifði, þá skyldu þeir ganga undir þrjú jarðarmen, og var það eiður þeirra. Sá leikur var á þá lund að rista skyldi þrjár torfur úr jörðu langar. Þeirra endar skyldu allir festir í jörðu og heimta upp lykkjurnar, svo að menn mætti ganga undir.“

Eðli fóstbræðralagsins verður ekki betur lýst með öðru en því, að fóstbræðurnir skyldu breyta hver gagnvart öðrum sem „sambornir bræður“, eins og sumar sögurnar orða það. Orðatiltækið „sambornir bræður“ virðist merkja tvíbura, og kemur sú skýring mjög vel heim við athöfnina, sem fór fram við stofnun bræðralagsins. Auk eiðanna var hún fólgin í blöndun blóðsins og göngunni undir jarðarmenið (eða jarðarmenin). Þessir siðir benda eindregið á það, að miðað hafi verið að því að láta fóstbræðurna endurfæðast í einu sem bræður. Blöndun blóðsins á vafalaust að tákna blóðskyldleika, og gangan undir jarðarmenið getur varla merkt annað en endurfæðingu „úr skauti hinnar sameiginlegu móður, jarðarinnar.“[93]

Eftir Íslendinga sögunum að dæma, var jarðarmenið ekki eingöngu bundið við stofnun fóstbræðralags. Það var einnig notað við skírslur,[94] og stundum voru menn látnir ganga undir það til háðungar.[95] Síðast er þess getið í Hauksbók. Þar er komist þannig að orði um fávísar konur: „En þær eru sumar, er taka börn sín og ganga til gatnamóts og draga þau þar í gegnum jörð til heilsu þeim og til þess, að þau skuli þá betur haldast og vel hafast.[96] Bæði í skírslunni og athæfi kvennanna er hægt að hugsa sér, að tilgangurinn sé hreinsun, sem fólgin sé í endurfæðingu úr skauti jarðar, en notkun jarðarmensins til háðungar er vafalaust af erlendum rótum runnin (smbr. rómverska siðinn: sub jugum mittere). Mönnum hefur löngum veist erfitt að skilja, hvernig hægt var að rista jarðarmenið þannig, að hægt var að reisa það upp. En Gunnar Gunnarsson hefur gefið skýringu á þessu í skáldsögunni Fóstbræðrum. Galdurinn er ekki annar en sá að skera torfuna í hálfhring eða öllu heldur fleygboga, svo að hún verði nógu löng til þess, að hægt sé að lyfta henni frá jörðu og ganga undir hana.

Helgar athafnir voru líka bundnar við ýmis atriði mannsævinnar. Þá verður fyrst fyrir okkur siðurinn að ausa nýfædd börn vatni um leið og þeim var gefið nafn. Þeim sið er greinilegast lýst í Rígsþulu, en mikilvægi vatnsaustursins kemur skýrast fram í Hávamálum (158). Í Harðar sögu (8. kap.) segir frá barni, sem var bjargað frá því að vera borið út og var þá strax vatni ausið, og með því var tryggður réttur þess til að lifa. „því að það var morð kallað að drepa börn frá því, er þau voru vatni ausin.“ Engin ástæða er til annars en taka þessa athugasemd trúanlega. Rannsóknir síðustu aldar hafa leitt í ljós hliðstæður, sem ótvírætt benda í sömu átt.[97] Í gömlum norskum lögum er gerður munur á „heiðnu morði“ og „kristnu morði“ og er þar átt við útburð óskírðra og skírðra barna. Líklegt er, að hér séu leifar af þeirri réttarvenju, sem talað er um í Harðar sögu, þegar austur vatnsins tryggði barninu líf. Höfundur Harðar sögu hefði alls ekki getað búið þessa athugasemd til út frá kristnum réttarvenjum á Íslandi, því að engar bendingar í þá átt voru til í íslenskum lögum. Það er enn fremur athyglisvert, að í Grikklandi og Róm í fornöld var haldin hreinsunarhátíð hvers barns, þegar það var fárra daga gamalt. Þá var barninu gefið nafn og ákveðið, hvort það skyldi lifa eða ekki (hið síðar nefnda er þó aðeins staðfest á Grikklandi). Samt er eins líklegt, að vatnsaustur Germana sé eftirlíking skírnarinnar og þessara hátíða. Á hinn bóginn virðist hin lagalega þýðing, sem Germanar lögðu í þessa athöfn, áður hafa verið bundin við annað atriði í lífi ungbarnsins, neyslu hinnar fyrstu fæðu. Þá var barninu tryggður réttur til þess að lifa, og enn fremur má sjá af lögum sumra germanskra þjóða, að barnið fékk erfðarétt um leið. Einn af elstu kristniréttum Noregs, Borgarþings kristniréttur, byrjar á þessum orðum: „Það er upphaf laga vorra, að austur skulum líta og gefast Kristi, rækja kirkjur og kennimenn. Fæða skal barn hvert, er borið verður í þennan heim, kristna og til kirkju bera nema það eina, er með örkumlum er alið. Þau skulu mikil á þeim manni, er eigi má móðir mat gefa“[98] o.s. frv. Þessi síðasta athugasemd ákvæðisins sýnist vera runnin frá þeim sið, þegar barninu var tryggt líf, er það hafði í fyrsta sinn neytt matar. Miklu skýrari eru ákvæði Grágásar, sem miða töku erfðaréttarins við sama atvik: „Barn það, er móðir er mundi keypt, er þá arfgengt, er lifandi kemur í ljós og matur kemur í munn.“[99]

Þessi vígsla ungbarnsins virðist hafa tekið ýmsum breytingum meðal germanskra þjóða. Upphaflega hefur barnið fengið fyrstu mannréttindi sín, þegar það hafði neytt einhverrar fæðu, sennilega móðurmjólkurinnar. En síðan hefur taka þessara réttinda flust yfir á vatnsausturinn, eftir að Germanar höfðu lært þann sið af kristnum mönnum eða öðrum nágrönnum sínum í suðri. Samt hefur minningin um fyrra ákvæðið enn verið lifandi í meðvitund manna, og þess vegna finnast leifar þess í elstu lögbókum Norðmanna og Íslendinga.

Við brúðkaup og erfi er ekki getið um neina goðadýrkun á Íslandi. En sagnir eru til um það frá öðrum Norðurlöndum. Í Svíþjóð blótuðu menn Frey, þegar brúðkaup voru haldin, í því skyni að auka frjósemi brúðhjónanna. Það var því ekki ófyrirsynju, að mynd guðsins var búin tákni frjóseminnar. Í Noregi voru völsamyndir stundum hengdar upp á stöng við brúðkaup á seinni öldum, og er tilgangur þess siðar engu síður augljós.[100] Því hefur líka verið haldið fram, að brúðkaup og erfi hafi verið vígð með hamri Þórs, og er sú skoðun byggð á goðasögum. Í Þrymskviðu segir frá því, er Þrymur ætlaði að gera brúðkaup sitt til Freyju. Þá lét hann sækja hamarinn Mjöllni og leggja í „meyjar kné“ til þess að vígja þau saman með. Í Gylfaginningu er þess getið, að Þór vígði líkbál Baldurs með Mjöllni. Enn fremur voru minni goðanna stundum drukkin í brúðkaupsveislum og erfisdrykkjum, enda voru þær með svipuðu sniði og aðrar hátíðadrykkjur.

En dýrkun goðanna var oft ekki bundin við nein einstök hátíðahöld. Menn ákölluðu þau, hvenær sem vanda bar að höndum. Í Landnámu og Íslendinga sögum er miklu oftar getið um blót við slík tækifæri heldur en reglubundin hátíðablót. Til dæmis blótuðu margir landnámsmenn og gengu til frétta við goðin, áður en þeir fóru til Íslands, eins og áður hefur verið tekið fram. Vébjörn Sygnakappi gekk að blóti miklu, er hann hafði tekið land á Íslandi. „Hann kvað Hákon jarl þann dag blóta þeim til óþurftar. En er hann var að blótinu, eggjuðu bræður hans hann til brottfarar, og gáði hann eigi blótsins, og létu þeir út. Þeir brutu þann dag skip sitt undir hömrum miklum í illviðri.“[101] Hallsteinn Þórólfsson blótaði Þór, til þess að hann sendi honum öndvegissúlur o.s. frv.

Auk reglulegra blóta minnast sögurnar hér og þar á heitgjafir til goðanna. Stundum gerðu heil byggðarlög sameiginleg heit, ef hallæri eða aðra ógæfu bar að höndum. Einu slíku heiti er lýst í Reykdælu (7. kap.): „Þá gerði vetur mikinn þar eftir hinn næsta, og eiga þeir fund Reykdælir, að Þverá, að Ljóts hofgoða. Og það sýndist mönnum ráð á samkomunni að heita til veðurbata. En um það urðu menn varla ásáttir, hverju heita skyldi. Vill Ljótur því láta heita að gefa til hofs, en bera út börn og drepa gamalmenni. En Áskatli þótti það ómælilegt og kvað engan hlut batna mundu við það heit, sagðist sjá þá hluti, að honum þótti líkara til að batna mundi við, ef heitið væri. Og nú spyrja menn, hvað það væri. En hann sagði, að ráðlegra var að gera skaparanum tign í því að duga gömlum mönnum og leggja þar fé til og fæða upp börnin. Og svo lauk nú þessu máli, að Áskell réð, þó að margir menn mælti í móti í fyrstu. Og öllum þeim, er réttsýnir voru, þótti þetta vel mælt.“ Um framkvæmd þvílíkra ráðstafana á Íslandi er aðeins getið í viðauka Skarðsárbókar Landnámu: „Óaldarvetur varð mikill á Íslandi í heiðni í þann tíma, er Haraldur konungur gráfeldur féll, en Hákon jarl tók ríki Noregi. Sá hefur mestur verið á Íslandi. Þá átu menn hrafna og melrakka, og mörg óátan ill var etin, en sumir létu drepa gamalmenni og ómaga og hrinda fyrir hamra.“[102]

Það er mjög vafasamt, hvernig ber að skýra þessar ráðstafanir. Næst liggur að hugsa sér, að þær hafi verið teknar af hagfræðilegum ástæðum til þess að minnka tölu þeirra manna, sem þurftu á fæðu að halda, en gátu ekki aflað hennar sjálfir, og væri þá tilgangurinn hinn sami og þegar fátækir menn báru út börn sín. En þessi skýring er ekki alls kostar fullnægjandi. Í Reykdælu segir, að „það sýndist mönnum ráð á samkomunni að heita til veðurbata.“ Þetta verður varla skilið öðru vísi en svo, að börnin og gamalmennin, sem drepa átti, hafi verið gefin goðunum í því skyni, að veðrið kynni að batna við það, enda er um leið talað um gjafir til hofs.

En sérstaklega er freistandi að láta sér detta mannblót í hug, ef þessar frásagnir eru bornar saman við lýsingu á gömlum blótsiðum. Mesta mannblót, sem kunnugt er um, að ráðgert hafi verið á Íslandi, átti að fara fram á alþingi árið 1000, þegar úrslitabaráttan stóð milli heiðni og kristni. „Inir heiðnu menn höfðu þá stefnu fjölmenna og tóku það ráð að blóta tveim mönnum úr hverjum fjórðungi og hétu á heiðin goð, til þess að þau létu eigi kristni ganga yfir landið. Þeir Hjalti og Gizur áttu aðra stefnu við kristna menn, og létust þeir vilja hafa og mannblót jafnfjölmennt sem inir heiðnu. Þeir mæltu svo: „Heiðingjar blóta inum verstu mönnum og hrinda þeim fyrir björg og hamra, en vér skulum velja að mannkostum og halda sigurgjöf við drottin vorn Jesum Kristum, skulum vér lifa því betur og syndvarlegar en áður.“[103] Aftaka þeirra, sem fórna átti, fer hér fram á sama hátt og dráp ómaganna, sem lýst er í viðauka Skarðsárbókar: að hrinda þeim fyrir hamra. Um þennan sið er svo víða getið í algerlega óháðum heimildum, að ekki þarf að efast um tilveru hans. Í Gautreks sögu (1. kap.) er lýsing á einkennilegum sið, sem virðist hafa tíðkast í Svíþjóð í fornöld. Honum er greinilegast lýst í samtali Gauta konungs við mey eina á Gautlandi. Hún segir: „Hér er sá hamar við bæ vorn, er heitir Gillingshamar, og þar í hjá er stapi sá, er vér köllum Ætternisstapa. Hann er svo hár og það flug fyrir ofan, að það kvikindi hefur ekki líf, er þar gengur fyrir niður. Því heitir það Ætternisstapi, að þar með fækkum vér vort ætterni, þegar oss þykir stór kynsl við bera, og deyja þar allir vorir foreldrar fyrir utan alla sótt og fara þá til Óðins. Og þurfu vér af engu voru foreldri þyngsl að hafa né þrjósku, því að þessi sældarstaður hefir öllum verið jafnfrjáls vorum ættmönnum, og þurfum eigi að lifa við fjártjón eða fæðsluleysi né engi önnur kynsl eða býsn, þótt hér beri til handa.“ Gautreks saga er alls ekki ein til frásagnar um þennan sið meðal Gauta og Svía. Á Gautlandi og í Suður-Svíþjóð eru til mikil munnmæli um einstaka stapa, sem gamlir menn, er þreyttir voru orðnir á lífinu, áttu að hafa varpað sér fram af. Þessa stapa kalla Svíar „ättestupor“. Munnmælin verða rakin með fullri vissu aftur á 17. öld. Ekki er fyrir það að synja, að einhver þessara sænsku munnmæla séu runnin frá Gautreks sögu, sem var þýdd á sænsku 1664. En fræðimenn telja það eindregið benda á heiðinn uppruna munnmælanna, að ýmsar þessar „ättestupor“ eru í fjöllum, sem bera heitin Óðinsberg eða Valhöll. En heiðin minni í frásögn Gautreks sögu um Ætternisstapa sjást best af samanburði við ummæli grískra og rómverskra höfunda. Nánust hliðstæða við Gautreks sögu eru ummæli Pomponiusar Mela (frá 1. öld e.Kr.) um þjóðflokkinn Skyþa á Suður-Rússlandi: Þegar Skyþar voru orðnir þreyttir á lífinu köstuðu þeir sér sjálfir á höfuðið fram af ákveðnum kletti niður hafið.[104] En fyrir Íslendinga skiptir meira máli, að í norskum þjóðsögum er víða getið um fórnir, sem fóru fram á þann hátt, að mönnum eða dýrum var varpað fyrir björg.[105] Á Íslandi eru engar minjar um slíka meðferð á dýrum nema frásögn Hrafnkels sögu (6. kap.) um dráp Freyfaxa: „Þeir leiða nú hestinn ofan eftir vellinum. Einn hamar stendur niður við ána, en fyrir framan hylur djúpur. Þar leiða þeir nú hestinn fram á hamarinn. Þjóstarssynir drógu fat eitt á höfuð hestinum, taka síðan háar stengur og hrinda hestinum af fram, binda stein við hálsinn og týndu honum svo. Heitir þar síðan Freyfaxahamar.“ Ekki er óhugsandi, að höfundur Hrafnkels sögu styðjist hér við endurminningar um fornan blótsið. Sá skilningur kemur gleggst í ljós af orðum Þorgeirs Þjóstarssonar um Freyfaxa: „Mun það nú maklegt, að sá taki við honum, er hann á.“

Það leynir sér ekki, að ómagadráp Íslendinga í hallærum á að einhverju leyti rót sina að rekja til dýrkunar goðanna. Annars hefðu menn ekki getað heitið því til veðurbata jafnframt því, sem gefið var til hofa. En augljósust er þó fórnin, sem bundin var við þennan sið, ef hann er borinn saman við gönguna fyrir Ætternisstapa og hið fyrirhugaða mannblót á alþingi arið 1000.

En sögurnar geta líka um regluleg mannblót á Íslandi. Í Eyrbyggju (10. kap.) segir svo í lýsingunni á þingstaðnum á Þórsnesi: „Þar sér enn dómhring þann, er menn voru dæmdir í til blóts. Í þeim hring stendur Þórs steinn, er þeir menn voru brotnir um, er til blóta voru hafðir, og sér enn blóðslitinn á steininum.“ Þessi athugasemd er líka í Landnámu, en þar er Þórs steinn látinn vera fyrir utan dómhringinn, og er það miklu eðlilegra. En hvernig sem því hefur verið háttað, lítur helst út fyrir, að til blótanna hafi verið hafðir sakamenn, sem dæmdir voru á þinginu. Það kemur mjög vel heim við orð Kristni sögu: „Heiðingjar blóta inum verstu mönnum.“ Um tvo Íslendinga er getið, sem féllu í hendur óvinveittra manna í ferðalögum í Noregi og Svíþjóð, og vildu landsmenn hafa þá til blóta.[106] Mönnum kemur ekki saman um, hvers vegna sakamönnum var blótað. Sumir ætla, að þeir hafi orðið fyrir því vegna þess, að þeir stóðu utan við þjóðfélagið.[107] Þessi skoðun er meðal annars byggð á því, að auk sakamanna voru ýmsir aðrir réttlausir menn hafðir til blóta. Í ófriði blótuðu germanskar þjóðir oftast föngum úr liði óvinanna, og einnig virðist þrælum stundum hafa verið blótað. En þegar engum slíkum mönnum var til að dreifa, var hlutkesti stundum látið ráða. Þess vegna er ómögulegt að skoða dauðadóminn til blóts eingöngu sem hegningu sakamanna. Aðrir telja, að þeim hafi einmitt verið blótað vegna afbrota sinna.[108] Út frá þeirri skoðun skýrir Ólafur Lárusson vísu þá, sem Þorvaldur veili sendi Úlfi Uggasyni í því skyni að fá hann í lið með sér gegn þeim félögum Þangbrandi kristniboða og Guðleifi Arasyni. Vísan er svona:

Yggr bjálfa mun Úlfi

Endils of boð senda

(mér's við stála stýri

stugglaust) syni Ugga,

at gnýskúta Geitis

goðvarg fyrir argan,

banns við rögn of rignir,

reki hann, en vér annan.

Ólafur styðst hér við málfræðilegar skýringar Finns Jónssonar[109] og „efni vísunnar verður þá í stuttu máli að Þorvaldur biður Úlf að hrinda öðrum þessara „örgu goðvarga“ fyrir hamra, en sjálfur ætlar hann að hrinda hinum.“ Ef þessi skýring er rétt, hefur enn eitt vitni bæst við um þann sið að hrinda mönnum fram af hömrum. Í Kristni sögu er það beinlínis tekið fram, að mönnum þeim, sem slíka meðferð fengu, átti að blóta, og í viðauka Skarðsárbókar var því heitið til veðurbata. Það er því ólíklegt, að um venjulega aftöku sé að ræða í vísu Þorvalds veila. Miklu líklegra er, að Þorvaldur hafi hugsað sér að blóta hinum „örgu goðvörgum.“

Ekkert sagnfræðilegt mat verður hér lagt á nýnefndar frásagnir Skarðsárbókar, Kristni sögu, Reykdælu eða Eyrbyggju. En tvær hinar fyrst nefndu eiga svo nánar heiðnar hliðstæður, að vart verður dreginn í efa heiðinn uppruni þeirra. Frásögn Reykdælu um ómagadráp til veðurbata er ekki heldur lík því að vera sprottin upp úr hugarheimi kristinna manna. Frásögn Eyrbyggju um blótsteininn á Þórsnesþingi er tortryggilegust. Rauðar skófir, sem enn sjást á steininum, hefur höfundurinn túlkað sem blóðslit. Það er því ekki óhugsandi, að liturinn á steininum sé kveikjan að munnmælasögunni. Mistúlkun höfundarins á rauða litnum er þó engin sönnun þess, að sagan sé tilbúningur frá rótum. Vel gátu fylgt örnefnum á Þórsnesi einhver sannsöguleg munnmæli um mannblót á þinginu. Lítið verður lagt upp úr öðrum sögnum um mannblót á Íslandi. Í Kjalnesinga sögu segir frá blótkeldunni, sem þeir menn voru kæfðir í, er til blóta voru hafðir. Í Vatnsdælu (30. kap.) segir um eitt af illmennum sögunnar, Þórólf heljarskinn: „Þórólfur lagðist á fé manna og gerðist inn mesti þjófur. Hann átti og blótgrafir, því að menn hugðu, að hann blótaði bæði mönnum og fé.“ Vel getur þessi sögn hafa myndast til þess að fullkomna myndina af fúlmennsku Þórólfs, því að mannblót voru eitt hið svívirðilegasta athæfi í augum kristinna manna.

Fleiri dæmi eru ekki kunn um mannblót á Íslandi.[110] Heimildirnar eru býsna fáorðar um þetta efni. Þær eru svo fáorðar, að menn hafa jafnvel efast um, að mannblót hafi átt sér stað hér á landi. En sá efi virðist vera ástæðulaus. Varla getur hjá því farið, að lýsingin á blótum heiðinna manna, sem Kristni saga leggur Gizuri og Hjalta í munn, sé að einhverju leyti byggð á endurminningum um heiðin blót. Lýsingin kemur svo einkennilega vel heim við forna blótsiði, sem ekki er líklegt, að höfundur sögunnar hafi þekkt annars staðar frá. Enn fremur bendir frásögn Eyrbyggju á það, að mönnum hafi öðru hverju verið blótað á Þórsnesþingi. En ef það er rétt, hafa mannblót alls ekki verið lítill þáttur í dýrkun goðanna. Þessar fáu bendingar, sem til eru um mannblót á Íslandi, gefa eindregið í skyn, að þau hafi oftast farið fram á þingum. Þetta kemur mjög vel heim við það, sem vitað er um mannblót meðal annarra Norðurlandaþjóða. Algengust voru blót, þar sem aðeins var blótað dýrum. En við höfuðblót Svía og Dana í Uppsölum og Hleiðru var einnig blótað mönnum. Og um Svía er vitað, að þeir héldu allsherjar þing samhliða blótunum. Í Gota sögu segir frá átrúnaði Gota í heiðni: „Fyrir þann tíma og lengi síðan trúðu menn á holt og hauga, vé og stafgarða og á heiðin goð. Blótuðu þeir sonum sínum og dætrum sínum og fé með mat og mungáti. Það gerðu þeir eftir vantrú sinni. Land allt hafði aðalblót með mönnum eða hver þriðjungur sér. En smærri þing höfðu minni blót með fé, mat og mungáti. Þeir hétu suðunautar, því að þeir suðu allir saman.[111]

Það er augljóst, að mannblót voru æðst allra blóta og voru ekki haldin nema þegar mikið var haft við. En það var einkum á sameiginlegum hátíðum fyrir heil lönd eða landshluta, eða þegar hungursneyð, styrjöld eða önnur óáran steðjaði að. En blótin voru þeim mun áhrifameiri, sem þeir menn voru göfgari, er blótað var. Þess vegna voru konungar stundum teknir af lífi og hafðir til blóta á forsöguöldum Norðurlanda. Var það einkum gert, ef misbrestur var á árferði, því að konungarnir voru taldir ábyrgir fyrir árgæsku í landi sínu. Þessi konungablót virðast þó alltaf hafa verið heldur fátíð, og venjulegra var alla tíð að blóta olnbogabörnum þjóðarinnar. Um það leyti, sem Ísland byggðist, voru Norðurlandabúar hættir að blóta konungum sínum. En samt hjuggu sumir furðanlega nærri sjálfum sér til blóta, þegar mikið lá við. Alkunn er sögnin um Hákon jarl, sem á að hafa blótað syni sínum í Jómsvíkingaorustu. Þetta athæfi hefur lengi verið minnum haft til þess að sýna grimmd Hákonar. En það var ekkert eins dæmi í heiðni. að menn hafi blótað börnum sínum og nægir að minna á orð Gota sögu hér á undan.

Um slík blót er ekki getið á Íslandi, en þau voru samt ekki eins fjarlæg hinum fornu Íslendingum og okkur er gjarnast að hugsa. Útburður barna var hér svo rótgróinn í heiðni, að Íslendingar vildu fyrir engan mun leggja þann sið niður, þó að þeir tækju kristni. Enn fremur segir Reykdæla okkur frá tillögum Ljóts hofgoða, sem vildi heita því til veðurbata að bera út börn og drepa gamalmenni. Héðan sýnist fjarlægðin ekki vera orðin neitt óskaplega mikil til Hákonar jarls og Gota, sem blótuðu börnum sínum.

Flest dæmin, sem nefnd hafa verið um guðsdýrkun Íslendinga, benda eindregið í þá átt, að hún hafi verið bundnari við einstaklingana en þjóðfélagið. Samt er ýmislegt, sem bendir til þess, að þjóðfélagið hafi líka lagt mönnum skyldur á herðar í þessu efni. En þegar landnámsmennirnir komu til Íslands, hlaut öll guðsdýrkun þeirra að vera einkamál, því að þá var ekkert þjóðfélag til á Íslandi.

Um ýmsa landnámsmenn er það tekið fram, að þeir reistu hof á bæjum sínum, og nokkrir þeirra eru kallaðir goðar. Varla hafa þeir getað fengið viðurnefnin af öðru en guðsdýrkun sinni, því að ekki var neinum veraldlegum embættum til að dreifa í þá daga. Orðið goði er ekki einungis eldra en stjórnarskipun Íslendinga. Það er líka miklu eldra en Íslands byggð og er náskylt gotneska orðinu: „gudja“, sem kemur fyrir í biblíuþýðingu Wulfilu og merkir prest. Annars er það mjög lítið, sem hægt er að vita um goða utan Íslands. Tveir goðar eru nefndir á dönskum rúnasteinum, sem taldir eru frá 9. og 10. öld. Af köppunum í Brávallarbardaga eru líka þrír kallaðir goðar, og eru tveir þeirra nefndir í Sögubroti af fornkonungum, en einn hjá Saxo. En sá goði utan Íslands, sem næst stendur íslensku goðunum, er Þórhaddur gamli, sem Landnáma segir, að hafi verið hofgoði á Mærini, áður en hann fór til Íslands.

Þessi dæmi um erlenda goða eru að vísu ekki mörg, en samt verður varla komist hjá að gera ráð fyrir því, að til hafi verið stétt manna með því nafni. Orðið sjálft segir til um það, hvers konar starf goðarnir höfðu með höndum. Það er dregið af orðinu goð, og getur merking þess því varla verið annað en prestur, eins og líka sést af biblíuþýðingu Wulfilu. Því hefur reyndar verið haldið fram, að meðal germanskra þjóða hafi engin prestastétt verið til, en sú skoðun er í mótsögn við heimildir. Tacitus talar um presta þjóðfélagsins (sacerdotes civitatis) í Germaniu, og í írskum annálum er getið um norskan víkingaforingja, sem nefndur var „druid“, en svo hétu prestar Íra. Loks má minna á þulina, sem flestir munu vera sammála um, að hafi haft einhvers konar andlegt starf með höndum, þótt ekki sé vitað hvers konar starf það var.

Hins er aftur getið miklu víðar, að konungar eða aðrir höfðingjar stóðu fyrir blótum. En það útilokar alls ekki, að til hafi verið eins konar prestastétt, sem aðeins hafi haft trúarlegt starf með öndum. Á Íslandi héldu goðar uppi blótum. En þeir voru bæði veraldlegir höfðingjar og forstöðumenn hofa, hofgoðar, eins og það er kallað í sögunum. En auk þeirra voru til konur, sem kallaðar voru gyðjur eða hofgyðjur. Frá starfi hofgyðju er greinilegast sagt í Vopnfirðinga sögu (5. kap.): „Kona hét Steinvör. Hún var hofgyðja og varðveitti höfuðhofið. Skyldu þangað allir bændur hoftoll gjalda. Steinvör fer á fund Brodd-Helga, því að hún var honum skyld, og segir honum til sinna vandræða, að Þorleifur hinn kristni gyldi eigi hoftoll sem aðrir menn.“ Ekki er fullkunnugt, í hverju starf hofgyðjanna var fólgið. En giskað hefur verið á, að þær hafi verið prestar við hof Freys, því að frjósemigoðin þurftu alltaf á presti að halda, sem var annars kyns en þau sjálf.

Þessar íslensku gyðjur skera úr um það, að prestsstörfin voru ekki eingöngu í höndum veraldlegra höfðingja. Gyðja er kvenkynsmynd af orðinu goði. Og er þá ekki eðlilegast að hugsa sér, að upphaflega hafi goðar líka aðeins gegnt prestsstörfum? Þórhaddur gamli er eini hofgoðinn í Noregi, sem við höfum sagnir um. Þess er ekki getið, að hann hafi verið neinn veraldlegur höfðingi, en hann varðveitti sitt eigið hof, sem hann flutti moldina og súlurnar úr til Íslands. Ekki verður betur séð en guðsdýrkun Þórhadds hafi verið einkamál, fyrst hann gat leyft sér að rífa hofið. Líklegast er, að nafnbótin goði hafi verið höfð á mönnum, sem varðveittu hof. En þessi nafnbót varð ekki auknefni nema á sumum goðunum.

Á landnámsöld voru aðeins til einkahof á Íslandi. En líklegt er, að snemma hafi myndast einhvers konar sóknir kringum þau. Allur þorri bænda hefur ekki haft efni á því að eiga hof og hefur orðið að sækja blót til þeirra, sem hof áttu. Í staðinn hafa þeir goldið hoftolla. Sennilega hafa hoftollar að einhverju leyti komist á fyrir 930. Lýsing Eyrbyggju á hofi Þórólfs Mostrarskeggs endar á þessari athugasemd: „Til hofsins skyldu allir menn tolla gjalda og vera skyldir hofgoðanum til allra ferða, sem nú eru þingmenn höfðingjum, en goði skyldi hofi uppi halda að sjálfs síns kostnaði, svo að eigi rénaði, og hafa inni blótveislur.“ Nokkru síðar í sögunni er aftur getið um hoftolla. Þar segir frá sættargerð Þórðar gellis milli Þórsnesinga og Kjalleklinga: „En til þess, að þeir væri vel sættir og vinir þaðan af, þá gerði hann það, að Þorgrímur Kjallaksson skyldi halda uppi hofinu að helmingi og hafa hálfan hoftoll og svo þingmenn að helmingi, veita og Þorsteini til allra mála þaðan af og styrkja hann til, hverja helgi, sem hann vill á leggja þingið, þar sem næst verði sett.“[112] Talið er, að sættir Þórsnesinga og Kjalleklinga hafi orðið skömmu eftir 930, en þá virðist eftir sögunni að dæma vera komið fast skipulag á hoftolla, og er ekki ólíklegt, að sagan segi rétt frá því, að þeir hafi fylgt hofinu frá upphafi. Í öðrum heimildum er hvergi getið um hoftolla á landnámsöld nema í Gull-Þóris sögu (7. kap.). Þar segir frá yfirgangi Halls á Hofstöðum. „Hann deildi um hoftoll við Reyknesinga. Hann vildi og heimta toll fyrir vestan Þorskafjörð, en Hallsteinn og þeir Reyknesingar höfðu reist Þórshof vestur þar, síðan tréð ið mikla hafði rekið á land hans eftir sem blótaði, og lögðu þeir þar til tolla.“ Á þessari frásögn einni er ekkert hægt að byggja. En lýsing hennar á ástandinu á landnámsöld er mjög sennileg. Í fyrsta kapítula sögunnar segir frá því, að Hallur kom út með Úlfi skjálga. Hallur bjó á Hofstöðum við Þorskafjörð og reisti þar hof mikið, því að Úlfur var engi blótmaður. En þetta kæruleysi Úlfs varð honum svo dýrt keypt, að Hallur gat vaðið uppi í héraðinu og orðið þar mestur höfðingi.

Á tveim stöðum í Landnámu er getið um lönd, sem lögð voru til hofa: „Teigur lá ónuminn milli Þorsteins torfa og Hákonar. Þann lögðu þeir til hofs, og heitir sá nú Hofsteigur.“[113] „Jörundur goði, son Hrafns ins heimska, byggði fyrir vestan Fljót (Markarfljót), þar er nú heitir á Svertingsstöðum. Hann reisti þar hof mikið. Bjór lá ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins, það land fór Jörundur eldi og lagði til hofs.“[114] Í öðrum heimildum er hvergi getið um jarðeignir hofa, en af þessum dæmum verður ekkert ráðið um það, hve almennt hafi verið að gefa hofum lönd eða til hvers þau hafi verið notuð. Aðeins skal bent á það, að aðstæðurnar eru að því leyti ólíkar á þessum tveim stöðum, að hof þeirra Hákonar virðist hafa staðið á teignum sjálfum,[115] en það er útilokað, að hof Jörundar hafi staðið á „bjórnum ónumda“, því að hofið og „bjórinn“ voru sitt hvoru megin Markarfljóts.[116] En ef það hefur átt sér stað, að hof gætu átt lönd eða ítök annars staðar en þar, sem þau stóðu, er ef til vill fundin skýring á einhverjum þeirra örnefna, sem samsett eru með Hof-, en eru langt frá öllum hofum, sem kunnugt er um, að hafi verið til.

„En þá er Ísland var víða byggt orðið, þá hafði maður austrænn fyrst lög út hingað úr Norvegi, sá er Úlfljótur hét ... og voru þá Úlfljótslög kölluð ... En þau voru flest sett að því, sem þá voru Gulaþingslög eða ráð Þorleifs ins spaka Hörða-Kárasonar voru til, hvar við skyldi auka eða af nema eða á annan veg setja. Úlfljótur var austur í Lóni. En svo er sagt, að Grímur geitskór væri fóstbróðir hans, sá er kannaði Ísland allt að ráði hans, áður alþingi væri átt. En honum fékk hver maður pening til á landi hér, en hann gaf fé það síðan til hofa.“[117] Þannig lýsir Ari fróði stofnun allsherjar ríkis á Íslandi. Þetta er líka fyrsta örugga heimild um fé, sem lagt var til hofa. En auðséð er á frásögninni, að menn hafa litið á það sem gjöf til almennings þarfa. En með samþykkt Úlfljótslaga komst föst skipun á hofsóknir og hoftolla eftir því sem segir Landnámu: „Skyldu vera þrjú þing í fjórðungi, en þrjú höfuðhof í þingsókn hverri. Þar voru menn valdir til að geyma hofanna að viti og réttlæti. Þeir skyldu nefna dóma á þingum og stýra sakferli. Því voru þeir goðar kallaðir. Hverr maður skyldi gefa toll til hofs, sem nú til kirkju tíund.“ Þessi frásögn um Úlfljótslög er varðveitt í fjórum ritum með lítils háttar orðamun. Hér er fylgt texta Hauksbókar Landnámu.[118] Jón Jóhannesson telur kaflann hafa staðið í Styrmisbók Landnámu og ritaðan á síðara hluta 12. aldar eða fyrra hluta 13. aldar.[119]

Efni þessa kafla stingur svo gersamlega í stúf við meginefni Landnámu, að ólíklegt er, að nokkur af riturum hennar hafi frumsamið hann, heldur skrifað hann upp óbreyttan eftir eldra handriti og skotið honum inn í Landnámu. Augsýnilega er þessi fróðleiksgrein ekki skáldskapur, og ástæðulaust er að ætla annað en hún sé rétt í meginatriðum. Þar sem goðarnir notuðu hofsóknirnar sem undirstöðu valds síns, hlaut að koma föst skipun á þær. Og ekki er líklegt að goðarnir hafi getað tryggt sér fjárhagslegan grundvöll með öðru fremur en einhvers konar hoftollum.[120]

Af öllu þessu er ljóst, að bygging þjóðfélagsins var með heiðnu sniði. Goðorðin voru hornsteinarnir í byggingu þess, og goðarnir hlutu tignarheiti sitt af prestsstörfunum. Loks komu svo hoftollar til sögunnar og tryggðu goðunum meiri tekjur en öðrum mönnum. Mikilvægi hoftolla sést meðal annars af frásögn Egils sögu (84. kap.) um Tungu-Odd: „Oddur var þá höfðingi í Borgarfirði fyrir sunnan Hvítá. Hann var hofsgoði og réð fyrir hofi því, er allir menn guldu hoftoll til fyrir innan Skarðsheiði.“ Hoftollurinn er orðinn ákveðinn skattur, sem goðinn á heimtingu á. Einstaklingarnir eru ekki lengur sjálfráðir um, hvort þeir gefa til hofa eða ekki. Meira að segja voru kristnir menn krafðir um hoftolla engu síður en aðrir.

Þegar litið er á ytra borð þjóðfélagsins, liggur beinast við að rekja upphaf goðavaldsins til hofsókna, eins og menn gerðu til skamms tíma. En nánari athugun hefur leitt í ljós, að valdataka einstakra höfðingja landinu gat ekki átt sér stað án skipulagðrar baráttu. Það kemur því ekki til mála, að goðorðin hafi myndast af sjálfu sér kringum eigendur hofa.[121] Miklu eðlilegra er að hugsa sér, að íslensku höfðingjarnir hafi tekið goðaheitið til þess að láta líta svo út, að prestsstörfin væru undirstaða valds þeirra. Þetta sama markmið virðist einnig hafa ráðið því, að skipun goðorða og hofsókna var látin fara saman.

Önnur aðalstoð þjóðfélagsbyggingarinnar voru þing. Þau voru upphaflega óháð hofsóknum, þótt síðar kæmist sú skipan á, að þrjú höfuðhof væru í hverri þingsókn. Þinghald var afarforn siður meðal germanskra þjóða og hafði öldum saman verið þungamiðjan í stjórnskipun þeirra, þegar Ísland byggðist. Landnámsmennirnir íslensku hlutu því að sjá nauðsyn þess að setja á stofn þing, ef nokkurn tíma átti að myndast þjóðfélag í landinu.[122] Og þótt sumir goðar stæðu manna fremstir flokki við stofnun þinga, virðast þeir hafa haldið þeim fullkomlega aðgreindum frá blótveislum í hofum.

Í heimildum er getið um tvö þing, sem eldri eru en alþingi. Ari fróði nefnir annað þeirra um leið og hann segir frá stofnun alþingis. Hann segir svo: „En áður var þing á Kjalarnesi, það er Þorsteinn Ingólfsson landnámsmanns, faðir Þorkels mána lögsögumanns, hafði þar og höfðingjar þeir, er að því hurfu.[123] Hér kemur skýrt í ljós hinn pólitíski tilgangur þingsins, sem höfðingjum kom saman um að stofna. Nokkuð öðru máli gegnir um hitt þingið, Þórsnesþing, sem virðist vera stofnað af einum manni. Frá stofnun þess er sagt í Eyrbyggju í lok frásagnarinnar um landnám Þórólfs Mostrarskeggs: „Þar sem Þór hafði á land komið á tanganum nessins, lét hann hafa dóma alla og setti þar héraðsþing, þar var svo mikill helgistaður, að menn vildu með engu móti láta saurga völlinn, hvorki í heiftarblóði, og eigi skyldi þar álfrek ganga, og var haft til þess sker eitt, er Dritsker var kallað.“ Á þingstað Þórólfs sýnist ekki hafa verið neitt minni helgi en á hofi hans, en samt bera allar sagnir um þingið því skýlaust vitni, að það var þjóðfélagsleg samkoma, en ekki trúarleg.

Þing voru engu að síður helgar samkomur, þó að markmið þeirra væri stjórnmálalegs eðlis. Helgi þinga sést meðal annars á því, að þau voru helguð. Í Grágás segir um vorþingin: „Goði sá er þinghelgi á þar, hann skal þar þing helga inn fyrsta aftan, er menn koma til þings. Skal réttur manns hálfu aukast, meðan á því þingi er, í orðum og í öllum unnum verkum. En goði skal kveða á þingmörk, hvar eru, og skal hann svo þing helga sem alþingi.“[124] En engin lýsing er til á því, hvernig alþingi var helgað. Þess er aðeins lauslega getið í viðbæti Þórðarbókar Landnámu. Þar er fyrst lýst lögeiðnum með hinum venjulega formála, en frásögnin endar á þessa leið: „Svo sagði vitur maður, Þormóður, er allsherjargoði var á Íslandi, að með þessum orðum og þingmörkum helguðu langfeðgar hans hans alþingi.[125] Um dýrkun goðanna er ekki getið við þinghelgun að öðru leyti en því, að þau eru ákölluð í eiðstafnum. En mikilvægasta atriðið við helgun þinga hefur sennilega verið lýsing friðhelginnar. Friðhelgi á þingum sést ekki einungis á því, að réttur manna óx að helmingi, heldur miklu fremur á því, sem tekið er fram á öðrum stað í Grágás, að „á engi sár eiga menn að sættast, þau er þar verða fyrir lof fram“.[126] Þinghelgin virðist samt ekki hafa verið eins mikil og hofshelgin. Að minnsta kosti var vopnaburður algengur á þingum, þótt harðara væri tekið á vígum þar en annars staðar. Sá, er vegið hafði á þingi, varð ekki „vargur í véum“ eins og sá, er vegið hafði í hofi.

Um dýrkun goða á þingum er nauða lítið vitað. Áður hefur verið getið sagna um mannblót á Þórsnesþingi og hið fyrirhugaða mannblót á alþingi árið 1000. Enn fremur eru til örnefni, sem minna á heiðna dýrkun á nokkrum þingstöðum. Meðal annars ber nafnið Ármannsfell það með sér, að fornmenn hugsuðu sér bústað máttugra vætta í grennd við sjálfan alþingisstaðinn.[127] Ósjálfrátt verður manni hugsað til Helgafells á Þórsnesi, sem var svo heilagt, að þangað mátti enginn óþveginn líta. En engar fornar sagnir eru til um Ármannsfell. Um heiðna dýrkun á alþingi eru engar aðrar minjar en sögnin um hið fyrirhugaða mannblót, sem aldrei var haldið.

Aðalmunur heiðinnar og kristinnar guðsdýrkunar er venjulega talinn sá, að heiðnir menn tignuðu goðin með fórnum, en kristnir menn blíðka guð sinn með bænum og lofsöngvum. Þetta er sjálfsagt að miklu leyti rétt. En samt er óvefengjanlegt, að heiðnir menn höfðu einnig um hönd bænir og lofsöngva. Hallfreður vandræðaskáld segir í einni lausavísu sinni:

Öll hefr ætt til hylli

Óðins skipat ljóðum.

Þetta er eðlilegast að skilja á þann veg, að menn hafi ort kvæði um Óðin til þess að öðlast hylli hans. Nú er engin Óðinsdrápa lengur til. En aftur eru til brot af allmörgum dróttkvæðum um Þór. Um sum þeirra leikur enginn vafi, að þau eru bænir eða lofsöngvar. Þetta er greinilegast, þar sem guðinn er ávarpaður í annarri persónu. Einnig er hugsanlegt, að Eddukvæði geymi einhver ljóð, sem kveðin hafi verið við heiðnar guðsþjónustur, og ef til vill hafa sum þeirra verið sungin.[128] Vitanlegt er, að heiðnir menn þekktu mátt söngsins, því að þeir höfðu hann um hönd við sumar tegundir galdra, t.d. við seið. Það verður því að teljast mjög líklegt, að þeir hafi einnig reynt að notfæra sér þennan kraft til þess að blíðka goðin. Hvergi er þess þó getið í fornum ritum nema í lýsingu Adams frá Brimum á höfuðblótum Svía í Uppsölum. En hún endar á þessum orðum: „Við þess konar fórnir eru viðhafðir söngvar, margs konar og ófagrir, sem best er að þegja um.“

Blót voru oft haldin í því skyni að biðja goðin einhvers. Það er því óhætt að ganga að því vísu, að menn hafa oft flutt þeim bænir um leið. En bænirnar voru ekki eins yfirlætismiklar og hinar blóðugu fórnir, svo að það gleymdist smám saman, að blótin voru aðeins haldin til þess að gefa bænunum meiri kraft. En til er ein samtíma heimild um goðadýrkun ásatrúarmanna, sem ekki hefur gleymt bænum þeirra. Það er ferðasaga Ibn Fadlans. Þar segir frá sænskum farmönnum í Rússlandi, sem færðu goðunum miklar fórnir, en þuldu jafnframt langar bænir frammi fyrir líkneskjum þeirra.[129]

Þær fáu bænir, sem til eru frá heiðni, hafa flestar geymst í vísum. Egill Skalla-Grímsson bað Frey og Njörð, Óðin og landás að reka Eirík konung blóðöx úr landi.[130] Þórður Kolbeinsson bað goð og rammar vættir að veita sér lið gegn Birni Hítdælakappa[131] og Þórarinn Máhlíðingur bað goðin að duga sér, er fjandmenn hans sóttu hann til sektar.[132] Bænir þessara skálda væru nú fyrir löngu gleymdar, ef þau hefðu ekki fest þær í stuðlað mál. En heiðnir menn áttu líka ákveðnar bænir, sem þeir gátu haft um hönd án þess að byggja á „brjóstviti náttúru sinnar“. Ein slík bæn hefur varðveist frá gleymsku í hinum forna eiðstaf Íslendinga. En hún var ekki eingöngu bundin við eiðtökur í hofum, því að með sömu orðum var alþingi helgað. Og líklegt er, að heiðnir menn hafi ákallað goðin við ýmis fleiri tækifæri með því að bera fram þessa einföldu bæn: Hjálpi mér svo Freyr og Njörður og inn almáttki ás.

TILVITNANIR

1 Smbr. Maurer: Bekehrung II, bls. 52-3.

2 Ísl. fornrit I, bls. 46.

3 de Vries, 71. gr.

4 Smbr. ritgerð Barða Guðmundssonar í Helgafelli (apríl 1942).

5 Hkr. Ól. Tr. 27. Heimild þessarar frásagnar er ein vísa úr kvæðinu Velleklu eftir Einar skálaglamm, sem Snorri tekur upp í söguna.

6 Ísl. fornrit I, bls. 37.

7 Eftir stendur a.m.k. nafnið Hrafna-Flóki.

8 Það fé var kallað óborið, sem ekki hafði verið borið undir mark (ómarkað). Dæmi um þessa merkingu orðsins eru kunn frá Suðurlandi á 18. öld og úr Mýrasýslu á 19. öld. (Sjá Halldór Halldórsson: Örlög orðanna, 1968, bls. 102-104).

9 Grágás, Konungsbók, bls. 23.

10 Þjóðsögur Jóns Árnasonar I, bls. 608.

11 Tacitus: Germania, 9.

12 Tacitus: Germania, 39.

13 Sjá dr Vries, 247-50. gr. 14 Ísl. fornrit I, bls, 188. 15 Egils saga, 49.

16 Ísl. fornrit I, bls. 374.

17 Vatnsdæla, 17. 18 Gylfaginning, 33.

19 Ísl. fornrit I, bls. 307.

20 Smbr. Björn M. Olsen og D. Bruun: Hörgsdalsfundurinn, Árbók 1903, bls. 9.

21 Um þessa fundi hjá Sophus Müller: Vor Oldtid, bls. 589-91.

22 Sjá Arabiske kilder, bls. 20.

23 Smbr. Oscar Almgren: Våra minnesmärken från hedenhös.

24 Rekstefja, 9. Skj. A., bls. 545; Örvar-Odds saga, 29.

25 Gylfaginning, 13.

26 Smbr. Kultminder, bls. 297-8.

27 Sjá áður nefnda ritgerð Bjarnar M. Olsens og D. Bruuns.

28 Norges gamle love, I, bls. 18 og 430, II, bls. 496.

29 Ísl. fornrit IV (formáli), bls. XIV.

30 Om hove og hovudgravninger på Island, Aarbøger for nordisk oldkyndighed og historie, 1909, bls. 245-316.

31 Sjá Aage Roussell: Islands gudehove, Forntida gårdar i Island, 1943, bls. 215-23.

32 Bæði Roussell og Olsen taka það fram sem röksemd gegn samsvörun við hofslýsingu Eyrbyggju, að skálinn og afhúsið á Hofstöðum séu ekki byggð á sama tíma. En varla verður lagt mikið upp úr þessum rökum, því að Roussell telur afhúsið eldra en skálann, en Olsen yngra.

33 Sjá Elias Wessén: Schwedische Ortsnamen und altnordische Mythologie, Acta IV, 1929, bls. 97-115.

34 Saga Íslands I, 1974, bls. 111-12.

35 Sjá K.l.n.m. XVII, bls. 39-40 undir Stalli.

36 Ísl. fornrit I, bls. 313.

37 Glúma, 25.

38 Sjá Müllenhoff, Zeitschrift für deutsches Altertum XVII, bls. 428-9.

39 Hkr. Hák. góð., 14.

40 Finnur Jónsson í Árbók 1898, bls. 30, og Einar Ól. Sveinsson í formála Eyrbyggju, XIII-XIV.

41 Árbók 1898, bls. 32-3.

42 Sjá Kristján Eldjárn: Þórslíkneski svonefnt frá Eyrarlandi. Árbók 1982, bls. 62-75. Ritgerð þessi var áður prentuð á ensku í ritinu Speculum Norroenum, 1981, sem gefið var út til minningar um G. Turville-Petre.

43 Hkr. Ól. Tr., 69.

44 Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd Snorrason (15. kap.).

45 Ísl. fornrit I, bls. 163-4.

46 Smbr. A. Olrik, Irminsul og gudestøtter, M.o.m. 1910, bls. 1-9. Um öndvegi og öndvegissúlur í norrænni þjóðtrú sjá: Birkeli, 1932 og 1944.

47 Smbr. K. Helm: Altgermanische Religionsgeschichte, bls. 217-20.

48 Smbr. neðanmálsgrein í Eyrbyggju, Ísl. fornrit IV, bls. 8.

49 Snorra-Edda II, bls. 494.

50 Í riti frá 9. öld er Jörmunsúlan kölluð: universalis columna, quasi sustinens omnia.

51 Sjá áðurnefnda ritgerð Olriks.

52 Sjá Studia Islandica 26 (1967), bls. 39.

53 Sjá Nordisk kultur XXVI, bls. 77.

54 Þjóðsagan um að Goðafoss í Skjálfandafljóti dragi nafn af goðamyndum, sem Þorgeir Ljósvetningagoði átti að hafa kastað í hann, er ekki skráð fyrr en á 19. öld.

55 Í upprunaorðabók Alexanders Jóhannessonar er sögnin blessa rakin til engilsaxnesku sagnarinnar bletsian (mit Opferblut besprengen). Isländisches etymologisches Wörterbuch, 1956, bls. 954.

56 Ísl. fornrit I, bls. 42.

57 Ísl. fornrit I, bls. 234.

58 Tacitus: Germania, 10.

59 Smbr. neðanmálsgrein í Ljósvetninga sögu, Ísl. fornrit X, bls. 14. 60 Sjá Handvörterbuch des deutschen Aberglaubens (undir Gans).

61 Hkr. Hák. góð., 14.

62 Bragafull er aðeins nefnt hér og á öðrum stað í Heimskringlu (Yngl. 36). En um bragarfull er getið í Helgakviðu Hjörvarðssonar og Hervarar sögu (4. kap.), og virðist það vera sama orðið. Orðmyndin bragarfull er almennt talin réttari, en merking orðsins er óviss. Bragarfullið var eitt ágætasta fullið í veislum og var helst drukkið, þegar heitstrengingar fóru fram.

63 Hák. góð., 17.

64 Sjá Cahen: La Libation, 1921, bls. 183.

65 Sjá upptalninguna hjá Maurer: Bekehrung II, bls. 200.

66 Reyndar hyggur Cahen, að orðið minni sé ekki frá heiðnum tíma, heldur hafi sagnaritarar 13. aldar tekið það úr samtíma sínum. Þessa skoðun byggir Cahen á því, að orðið minni kemur hvergi fyrir í fornum skáldskap, heldur aðeins full (La Libation, bls. 175-9). En þýðing siðarins er hin sama, hvort sem notað er orðið full eða minni.

67 Skj. I.B., bls. 119-20. I.A., bls. 125 -6. 68 Ynglinga saga, 8.

69 Hkr. Ól. helg., 109.

70 Hkr. Ól. helg., 117.

71 Norges gamle love, I, bls. 6.

72 Fornmannasögur XI, bls. 422.

73 Hkr. Hák. góð., 13.

74 Þýðingin er tekin úr bók Árna Björnssonar: Jól, 1963, bls. 29.

75 Sjá upphöf sagnanna: Hversu Noregur bygggðist og Fundinn Noregur.

76 Um tímasetningu jólanna, sjá nánar fyrrnefnda bók Árna Björnssonar, bls. 27-32.

77 Eyrbyggja 31 og 45. Ghima I. Bjarnar saga 27. 78 Smbr. Fejlberg: Jul I, 1904, bls. 83-101.

79 Hervarar saga og Heiðreks, 14, smbr. Helgakviðu Hjörvarðssonar, 6. grein í lausu máli.

80 Sjá Martin Nilsson: Årets folkliga fester, bls. 158-9.

81 Flat. I, bls. 564.

82 Ström, bls. 54.

83 Hkr. Ól. helg., 109.

84 Gísla saga, 10.

85 Gísla saga, 15.

86 Tilv. hjá Maurer: Bekehrung II, bls. 233-4.

87 Nilsson: Årets folkliga fester, bls. 165-8.

88 Hávamál, 109; Atlakviða, 32.

89 Magnus Olsen: Tjösnur og tjösnublót, Arkiv 1910, bls. 342-6.

90 Neðanmálsgrein í Egils sögu, Ísl. fornrit II, bls. 209.

91 Sjá ritgerð Valtýs Guðmundssonar: Fóstbræðralag, þrjár ritgerðir tileinkaðar herra Páli Melsteð, bls. 29-55.

92 Gísla saga, 6. Saxo lýsir blóðblöndun við stofnun fóstbræðralags á þann hátt, að tveir menn létu blóð sitt renna hvor í annars fótspor (Saxo, bls. 23).

93 Sjá áðurnefnda ritgerð Valtýs Guðmundssonar, bls. 50.

94 Laxdæla, 18.

95 Njála, 119; Vatnsdæla, 33.

96 Hauksbók, bls. 167.

97 Sjá Maurer: Über die Wasserweihe des germanischen Heidenthums, Abhandlungen der Bayer. Akademie der Wissenschaft 1880.

98 Norges gamle love I, bls. 339.

99 Grágás, Konungsbók, bls. 222.

100 Sjá Hjalmar Falk: De nordiske hovedguders udviklingshistorie, Arkiv 1927, bls. 34-44.

101 Ísl. fornrit I, bls. 188.

102 Skarðsárbók, 1955, bls. 189.

103 Kristni saga, 11.

104 Sjá K.l.n.m. undir ättestupa; J. Götlind: Valhall och ättestupa i vestgötsk tradition (Folkminnestudier tillägnade H. Celander, Folkloristiske studier och samlingar 1926).

105 Smbr. Nils Lid: Norske slakteskikker, bls. 186-95.

106 Hallfreðar saga, 8. Hkr. Ól. helg., 141.

107 Smbr. E. Mogk: Die Menschenopfer bei den Germanen, 1909, bls. 38-41. 108 Sjá ritgerð Ólafs Lárussonar: Vísa Þorvalds veila, Festskrift til Finnur Jónsson. 109 Skj. I.B, bls. 127, og Brennu-Njáls saga, 102.

110 Reyndar getur frásögn Landnámu um Hallstein Þorskafjarðargoða bent á mannblót: „Hann blótaði þar til þess, að Þór sendi honum öndvegissúlur og gaf þar til son sinn.“ En það tíðkaðist mjög í ætt Hallsteins að gefa Þór syni sína unga í því skyni að gera þá að Þórsdýrkendum. Er því líklegast, að hér sé um þess konar helgun að ræða.

111 Gutalag och Gutasaga, bls. 63-4.

112 Eyrbyggja, 10.

113 Ísl. fornrit I, bls. 294.

114 Ísl. fornrit I, bls. 350.

115 Smbr. ritgerð Sigurðar Gunnarssonar, Safn II, bls. 437.

116 Fyrir austan fljótið eru örnefnin Hoftorfa og Goðaland, sem bæði hafa verið sett í samband við landið, sem Jörundur lagði til hofs. Álítur Kålund (I, bls. 258), að það hafi verið Hoftorfa, en Páll í Árkvörn (Safn II, bls. 523-4) telur það vera Goðaland, og er það að öllum líkindum réttara.

117 Íslendingabók, 2.

118 Ísl. fornrit I, bls. 313 og 315.

119 Gerðir Landnámabókar, 1941, bls. 162; Íslendinga saga I, 1956, bls. 75. 120 Áður hafa verið tilfærðar úr þessum kafla frásagnir um landvættir og baugeið og jafnframt bent á, að trúin á landvættir var óslitin langt fram á ritöld og baugeiður er nefndur í mörgum óháðum heimildum.

121 Fyrir þessu er gerð rækileg grein í kaflanum um lög í Íslenzkri menningu eftir Sigurð Nordal.

122 Sjá ritgerð Ólafs Lárussonar: Þing Þórólfs Mostrarskeggs, Skírnir 1935, endurprentuð í Byggð og sögu, 1944, bls. 199-229.

123 Íslendingabók, 3.

124 Konungsbók I, bls. 97.

125 Melabók, bls. 145.

126 Konungsbók I, bls. 176.

127 Smbr. ritgerð Sigurðar Nordals: Setning alþingis, Vaka 1929, bls. 123.

128 Þetta er skoðun Berthu S. Phillpotts, sem hún heldur fram í bókinni: The Elder Edda and Ancient Scandinavian Drama, 1920.

129 Arabiske kilder, bls. 20.

130 Egils saga, 28. vísa.

131 Bjarnar saga, 33. vísa.

132 Eyrbyggja, 19. vísa.

ÖRLÖG HEIÐNINNAR

Þegar Íslendingar tóku kristni á alþingi árið 1000, fengu þeir þrjár undanþágur frá kristnum lögum. Ein þeirra var sú, að menn mættu „blóta á laun, ef vildu, en varða fjörbaugsgarð, ef vottum of kæmi við.“[1] Nokkrum árum síðar voru þessi ákvæði numin úr lögum ásamt öðrum ívilnunum í garð heiðninnar, og er ekki annars getið en það hafi gengið mótstöðulaust. Launblót virðast samt hafa haldist eitthvað lengur. Í sögu Jóns biskups helga segir frá því, að „hann bannaði og með öllu alla úháttu og forneskju eða blótskapi, gerninga eða galdra, og reis í móti því með öllu afli, og því hafði eigi orðið af komið með öllu, meðan kristnin var ung. Hann bannaði og alla hindurvitni, þá er fornir menn höfðu tekið af tunglkomum eða dægrum, eða eigna daga heiðnum mönnum eða guðum, sem er að kalla Óðins dag eða Þórs, og alla þá hluti aðra, er honum þótti af illum rótum rísa.“[2] En greinilegast sjást leifar heiðinnar dýrkunar á fyrstu öldum kristninnar í ákvæðum kristins réttar hins forna gegn heiðninni: „Menn skulu trúa á einn guð og á helga menn hans og blóta eigi heiðnar vættir. Þá blótar hann heiðnar vættir, ef hann signir fé sitt öðrum en guði eða helgum mönnum hans. Ef maður blótar heiðnar vættir, og varðar það fjörbaugsgarð. Ef maður fer með galdra eða gerningar eða fjölkynngi. Þá fer hann með fjölkynngi, ef hann kveður það eða kennir eða lætur kveða að sér eða fé sínu, það varðar honum fjörbaugsgarð, og skal honum heiman stefna og sækja við tylftarkvið. Ef maður fer með fordæðuskap, það varðar skóggang. Það eru fordæðuskapir, ef maður gerir í orðum sínum eða fjölkynngi sótt eða bana, fé eða mönnum. Það skal sækja við tylftarkvið. Menn skulu eigi fara með steina eða magna þá til þess að binda á menn eða fé manna. Ef menn trúa á steina til heilindis sér, eða fé, og varðar fjörbaugsgarð. Skalat maður eiga fé óborið. Ef maður á fé óborið og lætur ómerkt ganga, til þess að hann trúir á það heldur en á annað fé eða fer með hindurvitni nokkurs kyns, og varðar honum fjörbaugsgarð. Ef maður gengur berserksgang. og varðar honum það fjörbaugsgarð, og svo varðar körlum þeim, er hjá eru staddir, nema þeir hefti hann að. Þá varðar engum þeirra, ef þeir vinna heftan hann að, en ef oftar kemur að, varðar fjörbaugsgarð.“[3]

Í hvorugri þessari heimild er minnst á heiðin goð nema í daganöfnum, sem þá voru orðin laus úr öllum tengslum við trúarbrögðin. En á hinn bóginn er talað um blót heiðinna vætta og átrúnað á steinum og dýrum og ýmsar aðrar venjur úr heiðni. Þetta getur varla legið í öðru en því, að heiðin goðadýrkun hafi verið liðin undir lok á þessu að ýmsar aðrar heiðnar venjur væru enn þá lifandi. Þessa sömu sögu hafa hinar Norðurlandaþjóðirnar líka að segja. Dýrkun goðanna var alls staðar útrýmt miklu fyrr en flestri annarri heiðni. Þetta er mjög eðlilegt, þegar þess er gætt, að boðskapur kristninnar var í fyrsta lagi nýr guð, og hlaut því baráttan gegn heiðninni fyrst að lenda á heiðnum guðum. Í öðru lagi virðist heiðna goðadýrkunin hafa verið í nokkuð föstu formi, svo að hægara var að festa hendur á henni en ýmissi annarri heiðni. Því fór þó fjarri, að kristnir menn létu alla aðra heiðna dýrkun afskiptalausa, enda tókst þeim smátt og smátt að útrýma henni eða færa hana í kristinn búning. En þau umskipti urðu ekki til fulls fyrr en dýrkun goðanna var fyrir löngu undir lok liðin. Á 12. öld, þegar kristinn réttur hinn forni var saminn og Jón biskup helgi hóf baráttu sína gegn heiðinni trú, hefur verið orðið óþarft að banna að blóta goðin, því að allir hafa verið hættir því hvort sem var, en hins vegar hafa ýmsar aðrar tegundir heiðinnar dýrkunar enn þá verið lifandi.

En leifar heiðninnar voru víðar en í blótsiðunum. Miklu lífseigari voru þær hugmyndir, sem engin dýrkun fylgdi. Sumar þeirra gátu tekið á sig nýjan búning og orðið langlífar í landinu. Í elstu kvæðum kristninnar á Íslandi gægjast heiðnar hugmyndir fram öðru hverju. Þetta var heldur engin furða, því að helgikvæði Íslendinga voru í beinu framhaldi af heiðnum dróttkvæðum bæði um málfar og bragarhætti. Það var meira að segja sami maðurinn, sem orti mestu Þórsdrápuna og fyrstu Kristsdrápuna, sem vitað er um. Þessi maður var Eilífur Guðrúnarson. En skáldið lætur Krist eiga sæti suður við Urðarbrunn, svo að auðsætt er, að það hefur ekki að öllu leyti losað sig úr viðjum heiðninnar við trúarskiptin. Það sér ekki heldur í Glælognskviðu Þórarins loftungu, að höfundurinn er alinn upp við heiðinn hugsunarhatt. Þar segir um Ólaf helga:

Hann getr

af goði sjálfum

ok frið

öllum mönnum.

Þessi dæmi verða að nægja um skáldskapinn, enda er um miklu auðugri garð að gresja í íslenskri þjóðtrú og þjóðsögum. Allir kannast við þjóðsöguna um kirkjusmiðinn á Reyni. En það er sama sagan og um borgarsmið ása í Völuspá og Snorra-Eddu. Reyndar er íslenska þjóðsagan ekki runnin beint frá goðsögunni. önnur dæmi eru enn þá nærtækari. Enn í dag tölum við um, að sól sé í úlfakreppu, þegar tvær aukasólir sjást í einu. Er þetta dregið af goðsögunni um úlfana Skoll og Hata, sem renna eftir og undan sól og vilja gleypa sólina og tunglið. Aukasól sú, sem rennur á eftir sól, er enn þá kölluð úlfur, en hin er nefnd gíll. Þaðan er dregið máltækið: „Sjaldan er gíll fyrir góðu, nema úlfur á eftir renni.“[4]

Enn fremur hafa haldist ýmsar venjur, sem eiga rót sína að rekja til gamalla goðsagna. Þegar maður sker neglur sínar eða klippir, skal ævinlega skera hverja nögl, klippa eða bíta í þrennt, því að annars eykur fjandinn úr þeim heilt umfar í náskipið.[5] En fyrirmynd náskipsins er Naglfar, sem gert var úr óskornum nöglum dauðra manna. Það skip áttu jötnar. og var því stefnt gegn goðunum í ragnarökum. Siðurinn að skera bjóra úr skóm fyrir tám og hæli er einnig runninn frá sögnum um ragnarök, því að úr bjórum þessum var safnað allan aldur í skó handa Viðari.[6] En þann skó hafði hann á öðrum fæti, er hann steig á neðra skolt Fenrisúlfs og reif sundur á honum kjaftinn. Að lokum skal minnst á Ullinseyrun, sem eru separ hjá hjartanu á dýrum. Þessum „eyrum“ er alltaf fleygt, þegar slátrað er, en um leið á að rista kross í hjartað á skepnunni. Talið er, að þessi siður sé leifar af gamalli fórn til guðsins Ullins.[7] Þessi Ullinn er annars hvergi nefndur í fornritum, en norskar örnefnarannsóknir hafa leitt ýmislegt í ljós um tilveru hans. Virðist hann vera sami guðinn og Ullur, aðeins á eldra stigi.[8] En Ullur var orðinn gamall guð, þegar Ísland byggðist, og var dýrkun hans þá tekin að þverra. Blómaskeið Ullins hlýtur því að hafa verið löngu fyrir Íslands byggð. Það er því óhugsandi, að fórn til Ullins hafi verið framin sem slík á Íslandi. Átrúnaður á Ullinseyrum hlýtur því að stafa frá ævafornum blótsiðum, sem tíðkuðust í Noregi, áður en Ísland byggðist. Elli þessa siðar sést líka á því, að menn hafa afbakað orðið Ullinseyru með ýmsu móti til þess að reyna að gera það skiljanlegt. Er nóg að minna á orðmyndina ólánseyru. Sennilega hafa heiðnir menn á Íslandi ekki vitað, hvers vegna Ullinseyrunum var fleygt, en aðeins gert það af gömlum vana. Og þannig hefur siðurinn haldist fram á þennan dag, þótt tilgangurinn væri gleymdur fyrir Íslands byggð. Þetta dæmi sýnir okkur öllum öðrum fremur, hve einstakar venjur geta orðið lífseigar, þótt þær hafi losnað úr tengslum við uppruna sinn. Það er örnefnunum að þakka, að fræðimönnum nútímans hefur tekist að skýra meðferðina á Ullinseyrunum. En vafalaust eru miklu fleiri venjur okkar komnar alla leið aftur úr heiðni, þótt mönnum hafi ekki tekist að rekja slóðina.

En það er samt víst, að mikill hluti þeirrar þjóðtrúar, sem enn er í gildi, er arfur úr heiðni. Og sama er að segja um trúna á tröll og dverga, þótt hún sé nú útdauð. En galdratrúin, draugatrúin og álfatrúin virðist vera með furðu líku sniði í heiðni og kristni að öðru leyti en því, að kristnum mönnum er bannað að blóta álfa. En þótt hugmyndirnar sjálfar séu líkar, er viðhorf manna breytt gagnvart þeim. Í heiðnum dómi áttu þær fullan þegnrétt, því að þá var ekki gerður munur á trú og hjátrú. En í trúarkerfum kristins siðar var ekkert rúm fyrir slíkar hugmyndir, svo að þær urðu utan gátta.

Þess var getið hér að framan, að boðskapur kristninnar var í fyrsta lagi nýr guð. En sá guð var miklu máttugri í augum kristinna manna en hin heiðnu goð voru áður. Kristnir menn trúðu því, að Kristur (hann var eini guðinn í fyrstu kristni hér á landi) stjórnaði allri tilverunni, og til ráðstafana hans röktu þeir allt, sem fram kom við þá. Þetta var allt öðru vísi í heiðni. Heiðnir menn trúðu því að vísu, að goðin gætu gripið inn í líf þeirra, og þess vegna blótuðu þeir þau við ýmis tækifæri. En það voru samt ekki goðin, sem ákváðu örlög mannanna. Örlögin sjálf voru afl, sem bæði goð og menn urðu að lúta. Goðin urðu engu síður en mennirnir að heyja hina vonlausu baráttu við örlögin. Það leiðir því af sjálfu sér, að örlagatrúin var miklu ríkari í heiðni en kristni, enda kemur trúin á örlögin mjög skýrt fram í fornum ritum. Sumum mönnum var sköpuð gæfa, en öðrum ógæfa, og um það var ekki að fást. Ógæfu eins manns er hvergi átakanlegar lýst en í Grettis sögu, sem hefur það að aðalmarkmiði að sýna lánleysi Grettis. En hitt var engu óalgengara, að hamingja fylgdi einstökum mönnum eða ættum. Kveldúlfur sagði Auðbirni konungi, að hann mundi ekki berjast á móti Haraldi lúfu, „því að eg hygg, að hann hafi þar byrði gnóga hamingju, er konungur vor hafi eigi krepping fullan.“[9] Þórólfur Þorgnýsson sagði við Þorstein svörfuð bróður sinn: „Vildi eg, ef þér yrði sonar auðið, að þú létir Þórólf heita, en allar þær heillir, sem eg hefi haft, vil eg honum gefa.“[10] Í Vatnsdælu er sagt frá galdranorn einni, sem ætlaði að gera fjölkynngi að Ingimundarsonum, en hún kvað erfitt að standa á móti giftu þeirra. Hamingja sumra manna virðist jafnvel hafa tekið á sig persónulega mynd og orðið eins konar fylgja þeirra. Þetta sést einna greinilegast af sögninni um drauma Víga-Glúms, sem tilfærð er hér að framan. Það skiptir engu máli, þó að þessi tilsvör kunni að vera búin til á 13. öld, því að þau eiga auðsjáanlega rætur sínar að rekja til heiðinnar lífsskoðunar.

Heiðninni nægði ekki að skapa persónur úr örlögum eða hamingju einstakra manna. Hún gerði örlögin sjálf að þrem nornum, sem spunnu örlagaþræði við Urðarbrunn. En engum kom til hugar að blóta þessar nornir, þótt þær væru voldugustu vættir tilverunnar, eftir sumum Eddukvæðum að dæma. Samt er ekki gott að segja, hvað orðið hefði af þeim, ef heiðnin hefði fengið að vera óáreitt lengur. Ef til vill hefðu þær orðið alveg persónuleg goðmögn, sem menn hefðu tekið að blóta jafnframt goðunum eða í stað þeirra, en um það verður auðvitað ekkert sagt. En þegar kristnin tók að herja á heiðnina, varð það styrkur örlagatrúarinnar, en ekki veikleiki, að engir helgisiðir voru tengdir við hana og þess vegna var ómögulegt að festa hendur á henni. Örlagatrúin gat líka miklu betur samræmst kristinni trú fyrir þá sök. Kristnir menn urðu aðeins að gera örlögin háð guði, og þá gátu þeir tekið þau upp í trúarkerfi sitt.

Yfirleitt var lífsskoðun heiðinna manna í mjög lausum tengslum við ásatrúna. Þeir höfðu sínar hugsjónir og siðakröfur engu síður en kristnir menn, en þær voru lengst af ekki byggðar á neinum lögmálum frá goðunum. Það var einungis á síðustu tímum heiðninnar, að einstakir afburðamenn tóku að leggja siðferðilegt mat á goðin og skoða líf goða og manna í einni samræmdri heild. En þessi skilningur varð aldrei almennings eign. Heiðnir menn tignuðu hugsjónir sínar um hreysti og drengskap, en þeir leituðu sér fremur fyrirmynda í hetjusögum en goðsögum. Slíkar hugsjónir gátu vel haldist, þótt skipt væri um trúarbrögð í landinu. Heiðnar og kristnar dygðir hafa líka lifað hlið við hlið á Íslandi fram á þennan dag.[11]

Að lokum skal það tekið fram, að margar hugmyndir, sem nútíminn hefur fengið í arf úr heiðnum dómi, voru víðar til en í norrænni heiðni. Ýmsar menningarþjóðir heims hafa lifað sína hetjuöld, þegar hreysti og hugprýði voru mest metnar allra dygða. Slíkur hugsunarháttur er sjaldnast afleiðing trúarbragðanna, heldur stuðlar hann miklu fremur að því að móta þau. Örlagatrúin, sem var svo rík meðal ásatrúarmanna, nálgast það að vera sjálfstæð heimspekistefna, sem getur þróast hvar sem er. Og trúin á dauða menn og huldar vættir er útbreidd um alla jörð. Því síður verður fjölkynngin rakin til ákveðinna trúarbragða.

Allar þessar hugmyndir lifðu góðu lífi í skjóli ásatrúarinnar. En er kristni komst á, urðu þær viðskila við guðstrúna, og sumar mættu lítilsvirðingu hjá boðberum hins nýja siðar. Menn kölluðu þær hjátrú til aðgreiningar frá kenningum kirkjunnar, sem öllum var skylt að trúa. En á síðustu áratugum hafa þessar hugmyndir aftur mætt meiri skilningi. Allir dást að sumum þjóðsögunum, sem runnar eru upp af trú alþýðunnar. Og mörgum fyndist landið orðið fátækara, ef hvergi byggju álfar í steinum eða huldufólk í hólum. Allar þessar vættir voru samt gerðar útlægar fyrir tæpum þúsund árum. En það er hjátrúin svonefnda, sem haldið hefur lífinu í þeim fram á þennan dag. Mönnum er líka orðið ljóst, að hún hefur verið svo virkur þáttur í andlegu lífi þjóðarinnar, að betur fer á að kalla hana þjóðtrú.

TILVITNANIR

1 Íslendingabók, 7.

2 Biskupasögur I, bls. 165.

3 Grágás I, Konungsbók, bls. 22-3.

4 Smbr. Þjóðsögur Jóns Árnasonar I, bls. 658-9. 5 Smbr. Þjóðsögur Jóns Árnasonar II, bls. 549 6 Smbr. Þjóðsögur Jóns Árnasonar II, bls. 549 7 Sjá Orðabók Sigfúsar Blöndals.

8 Smbr. Kultminder, bls. 178-83.

9 Egils saga, 3.

10 Svarfdæla, 5.

11 Um lífsskoðun heiðinna manna er ekki rætt í þessari bók. En um það efni skal í eitt skipti fyrir öll vísað til hinnar ágætu ritgerðar Sigurðar Nordals um heiðinn dóm í Íslenzkri menningu.

EFTIRMÁLI

Bókin Heiðinn siður á Íslandi kom út 1945 og hefur um áratugi verið ófáanleg. Þegar farið var að huga að endurútgáfu, kom ekki annað til mála en endurskoða bókina alla gaumgæfilega með hliðsjón af þeim öndvegisritum, sem siðan hafa birst um norræna heiðni. Því má bæta við að Heiðinn siður var búinn til prentunar á árum heimsstyrjaldarinnar síðari, og þá voru ýmsar nýjar bækur erlendar ekki tiltækar hér á landi. Þar má einkum nefna Nordisk kultur XXVI, Religionshistorie, utgjeven av Nils Lid, Oslo 1942.

Síðan hafa komið út nokkur heildarrit um forna norræna trúarbragðasögu, og eru þessi helst:

Jan de Vries: Altgermanische Religionsgeschichte I-II (2. útgáfa endurskoðuð), Berlín 1956-57.

Georges Dumézil: Les Dieux des Germains, Paris 1959.

Folke Ström: Nordisk hedendom, Göteborg 1961.

G. Turville-Petre: Myth and Religion of the North, London 1964.

En flestu öðru notadrýgra hefur verið hið mikla ritsafn: Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder I-XXII, 1956-1978.

Þá hafa komið út ýmis rit, sem snerta einstaka þætti bókar minnar, og skulu tvö þeirra nefnd sérstaklega. Kristján Eldjárn: Kuml og haugfé úr heiðnum sið á Íslandi, Reykjavík 1966; Olaf Olsen: Hørg, hov og kirke, København 1966.

Öll þessi rit hef ég jafnan haft við höndina við endurskoðun bókar minnar. Auk þess hef ég eftir föngum reynt að kynna mér efni annarra rita og ritgerða, sem snerta efni þessarar bókar. Sumra þeirra er getið í tilvitnunum, annarra ekki. Eigi að siður hlýtur þessi útgáfa að bera þess glögg merki, að frumdrög bókarinnar voru samin fyrir nærri hálfri öld.

Einnig er skylt að nefna hið mikla ritsafn Einars Pálssonar: Rætur íslenskrar menningar, sem enn er að koma út. Einar leggur mesta áherslu á að finna stærðfræðilegar og goðfræðilegar viðmiðanir í íslenskum fornbókmenntum annars vegar og hugmyndafræði fornaldar og miðalda hins vegar. En rit Einars eru skrifuð frá svo ólíku sjónarhorni og bók mín um heiðinn sið, að þau snerta lítt eða ekki efnismeðferð hennar.

Að endingu vil ég þakka Menntamálaráði fyrir að vilja gefa bókina út aftur og sérstaklega framkvæmdastjóra þess, Hrólfi Halldórssyni, fyrir mikinn áhuga á að hraða útgáfunni og gera hana sem best úr garði. Prófarkir hefur lesið af hálfu útgáfunnar Helgi Sæmundsson rithöfundur. En mig hafa aðstoðað við prófarkalestur Sigrún Árnadóttir og Bjarni Fr. Karlsson kennari. Öllum þessum mönnum flyt ég alúðar þakkir fyrir ágæta samvinnu og ómetanlega hjálp.

Reykjavík á útmánuðum 1985

ÓLAFUR BRIEM

SKÝRINGAR NOKKURRA TILVITNANA

Acta: Acta philologica scandinavica.

Arabiske kilder: H. Birkeland. Nordens historie i middelalderen etter arabiske kilder; Skrifter utgitt av det norske videnskabsakademi i Oslo, II. Hist-filos. klasse 1954, No. 2.

Árbók: Árbók Hins íslenska fornleifafélags.

Arkiv: Arkiv för nordisk filologi.

Bekehrung: Konrad Maurer: Die Bekehrung des norwegischen Stammes zum Christenthume. München 1855-6.

Birkeli 1932: Emil Birkeli: Høgsætet. Det gamle ondvege i religionshistorisk belysning, Stavanger 1932.

-- 1939: Emil Birkeli: Fædrekult i Norge. Skrifter utgitt av Det norske videnskabsakademi i Oslo, II. Hist-filos. klasse 1938, No. 5, Oslo 1939.

-- 1944: Emil Birkeli: Huskult og hensidighetstro. Sama rit 1943, No. 5, Oslo 1944.

Clemen: Carulus Clemen: Fontes historiae religionis germanicae, Berlin 1928.

Dumézil: Georges Dumézil: Le Dieux des Germains, Paris 1959.

Flat.: Flateyjarbók. 1860-68.

Germania: Tacitus: Germania. Hér er stuðst við þýðingu Páls Sveinssonar, Reykjavik 1928.

Hkr.: Heimskringla.

Hørg, hov og kirke: Olaf Olsen: Hiug, hov og kirke, Kbn. 1966.

K.l.n.m.: Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder, 1956-78.

Kultminder: Magnus Olsen: Hedenske kultminder i norske stedsnavne, Kristiania 1915 (Skrifter utgitt av Videnskabsselskabet i Kristiania II. Hist-filos. klasse 1914 No, 4).

Kuml og haugfé: Kristján Eldjárn: Kuml og haugfé úr heiðnum sið á Íslandi, Reykjavík 1956.

Kålund: Kristian Kålund: Bidrag til en historisk topografisk beskrivelse af Island I-II. Kbn. 1877-9.

Lex. poet.: Sveinbjörn Egilsson: Lexicon poeticum, 2. udgave ved Finnur Jónsson, Kbn. 1913-16.

Lýður Björnsson: Lýður B. Björnsson: Hugleiðingar um goðorð og hof, Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1974, bls. 7-50.

M.o.m.: Maal og minne.

Nordens Gudeverden: A. Olrik og K. Ellekilde: Nordens Gudeverden I, Kbn. 1926-31.

Safn: Safn til sögu Íslands og íslenskra bókmennta.

Saxo: Saxonis Gesta Danorum (útg. J. Olriks og H. Ræders, Kaupmannahöfn 1931).

Skj.: Finnur Jónsson: Den norsk-islandske Skjaldedigtning, I-II, Kbn. 1912-15.

Snorra-Edda: útg. Finns Jónssonar, Kbn. 1926.

Ström: Folke Ström: Nordisk hedendom, Göteborg 1961.

Turville-Petre: G. Turville-Petre: Myth and Religion of the North, London 1964.

De Vries: Jan de Vries: Altgermanische Rcligionsgeschichte I-II, Berlin 1956-7.

Table of Contents

HEIÐINN SIÐUR Á ÍSLANDI

INNGANGUR

GOÐ

LANDVÆTTIR

DAUÐIR MENN

HOF OG BLÓT

ÖRLÖG HEIÐNINNAR

EFTIRMÁLI

SKÝRINGAR NOKKURRA TILVITNANA