ÓLAFUR BRIEM

NORRÆN GOÐAFRÆÐI

Norræn goðafræði eftir Ólaf Briem.

ISBN 978-9935-445-22-3

Rafbókavefurinn 2014

Bókinni er dreift með sérstöku leyfi höfundarétthafa (Katrínar, Ólafar og Brynhildar Briem). Henni má dreifa frjálst svo lengi sem það er gert án endurgjalds.

Texti bókarinnar var lesinn yfir af dreifða prófarkalesturshóp Rafbókavefsins.

Í frumútgáfunni var nokkuð ósamræmi á milli efnisyfirlits og kaflanúmera og var farin sú leið að sleppa alveg kaflanúmerum.

Í frumútgáfunni voru myndirnar á sérstökum myndasíðum en hafa verið færðar þannig að þær séu í samhengi við efnið.

Nokkrar myndir í frumútgáfunni voru ónothæfar og var þeim skipt út:

Óðinn á Sleipni - Eggert Sólberg Jónsson

Sólarvagninn frá Trundholm - Wikipediunotandinn Malene Thyssen.

Þórslíkneskið frá Eyrarlandi - Wikipediunotandinn L3u

Útgáfan sem þessi rafbók er byggð á.

ÓLAFUR BRIEM

NORRÆN GOÐAFRÆÐI

IÐUNN

© Ólafur Briem 1940

Sjötta prentun

IÐUNN · Reykjavík · 1991

ISBN 9979-1-0041-9

I. Inngangur

Goðafræði Norðurlandabúa er náskyld goðafræði annarra germanskra þjóða. Allar þessar þjóðir trúðu á guði, sem þær kölluðu æsi. Eftir þeim er trúin nefnd ásatrú. Um uppruna hennar og aldur er allt í óvissu. Ekki er einu sinni vitað, að hve miklu leyti hún er upp runnin hjá þessum þjóðum. Fræðimenn hafa þótzt finna skyldleika með ásatrú og trúarbrögðum annarra arískra þjóða, svo sem Rómverja, Grikkja og Indverja. En þennan skyldleika skýra þeir á ýmsa vegu. Samhliða samanburðarmálfræðinni, sem rekur öll arísk tungumál til einnar frumtungu, hafa menn viljað rekja hin fornu trúarbrögð arískra þjóða til sameiginlegra trúarbragða, sem Aríar hafi haft, meðan þeir bjuggu allir saman. Hér hefur samanburðarmálfræðin verið tekin til hjálpar, og hefur þannig tekizt að finna að minnsta kosti eitt sameiginlegt goðaheiti meðal flestra arískra þjóða. Það er goðsnafnið Týr, en það er talið sama nafnið og Seifur hjá Grikkjum, Jupiter[1] hjá Rómverjum og Dyaus hjá Indverjum. Aðrir líta svo á, að líking þessara trúarbragða stafi aðallega af áhrifum, sem þjóðirnar hafi síðar haft hver á aðra. Hér skal ekki gert upp á milli þessara skoðana, en það skal aðeins tekið fram, að þær þurfa alls ekki að brjóta í bág hvor við aðra. Líklegast er, að hér sé um einhvern sameiginlegan stofn að ræða, en síðar hafi hin ýmsu trúarbrögð orðið fyrir gagnkvæmum áhrifum. Germanskar þjóðir hafa frá því löngu fyrir Krists daga orðið fyrir stöðugum menningarstraumum að sunnan og austan, og hallast fræðimenn síðustu tíma mjög að því að skýra samband austrænna og norrænna trúarbragða með þeim. En það er alveg vonlaust verk að reyna að greina með nokkurri vissu milli þeirra atriða í goðafræðinni, sem runnin eru upp með Germönum eða eru arískur arfur, og hinna, sem kunna síðar að hafa runnið saman við þau.

Engu minni óvissa ríkir um aldur ásatrúarinnar en uppruna hennar. Trúarbrögð Germana eru ekki nefnd í ritum fyrr en skömmu fyrir Krists daga, og til þess tíma verður eingöngu að fara eftir fornleifarannsóknum. Af fornleifum eru í þessu efni merkilegastar bergristur frá steinöld og eiröld.[2] Það eru alls konar myndir, sem ristar voru á steina. Ekki verða fundin nein merki um goðatrú á bergristum steinaldar. Bergristur eiraldar eru hins vegar mjög fjölbreyttar, og eru ýmsar þeirra taldar vera goðamyndir og myndir af trúarlegum athöfnum. Frá eiröld hefur einnig fundizt mikið af alls konar gripum úti á víðavangi, sem ætlað er, að hafi verið skildir þar eftir sem gjöf til guðanna. Ef sá skilningur fornfræðinga er réttur, þarf ekki að efast um, að eiraldarmenn á Norðurlöndum hafi dýrkað persónulega guði. En liggja verður milli hluta, hvort það eru sömu guðirnir og kunnir eru úr ásatrúnni.

Í ritum er Germana fyrst getið hjá Rómverjum. Cæsar segir í bók sinni um Gallastríð (um 50 f. Kr.), að Germanar telji þá eina með guðum, sem þeir skynji og hafi sýnilegt gagn af, svo sem Sól, Mána og Vulcanus (eldinn), en aðra guði þekki þeir ekki einu sinni að nafni. Þessu er þó varla hægt að treysta, því að kynni Cæsars af Germönum voru mjög lausleg. 150 árum síðar skrifar Tacitus bók sína um Germaníu. Hann minnist þar víða á trúarbrögð þeirra og segir, að þeir tigni marga guði. Meðal þeirra nefnir hann Mercurius og Mars, sem talið er, að merki Óðin og Tý, en þeir eru oft nefndir svo í latneskum heimildum. (Sjá daganöfnin Óðinsdagur: lat. dies Mercurii — og Týsdagur: lat. dies Martis).

Germanskra trúarbragða er víðar lauslega getið í ritum frá fornöld eftir gríska og rómverska höfunda. Og eftir að kemur fram á miðaldir, er oft getið um heiðna trú í sagnaritum Frakka, Englendinga og Þjóðverja, sem skrifuð voru á latínu. En þessi rit eru ekki skráð fyrr en þjóðirnar höfðu tekið kristna trú, því að bókagerð þeirra hefst með kristninni. Merkast allra þessara rita fyrir trúarbragðasöguna er kirkjusaga Adams frá Brimum (frá 11. öld). Þar er greinilega lýst blótum Svía í Uppsölum, en á dögum Adams voru Svíar flestir heiðnir. Ennfremur er getið um guðsdýrkun Svía á Rússlandi í aröbskum ferðasögum.

Þó að margvíslegan fróðleik sé að finna í þessum ritum, geta þau samt ekki gefið neina heildarmynd af goðafræði Germana. Norðurlandabúar einir hafa varðveitt sagnir um hin gömlu goð, svo að teljandi sé. En gildi hinna norrænu rita er minna fyrir þá sök, að þau eru ekki skráð fyrr en nokkuð löngu eftir lok heiðninnar. Í heiðni er ekkert annað ritað á Norðurlöndum en rúnaristur, en svo vel vill til, að á sumum þeirra eru guðirnir ákallaðir.

Þó að hin norrænu rit séu seint skráð, eru þau betri heimildir um heiðnina en ætla mætti í fljótu bragði, því að menntir Norðurlandabúa eru miklu eldri en elztu bækur þeirra. Skáldskaparlistin er mjög forn á Norðurlöndum, og kvæði skáldanna kenndi hver kynslóð annarri, og þannig gátu þau varðveitzt öldum saman. Þessari arfleifð er það að þakka, hve margar goðasögur og hetjusögur eru enn til. Í Sæmundar-Eddu, sem rituð er á Íslandi á 13. öld, er varðveitt álitlegt safn goða- og hetjukvæða. Um aldur Eddukvæðanna er margt óvíst, og um sum þeirra er meira að segja vafasamt, hvort þau eru ort í heiðni eða kristni. Höfundar allra kvæðanna eru ókunnir, og menn vita ekki einu sinni, í hvaða löndum þau eru ort. Þó munu fræðimenn yfirleitt sammála um, að flest Eddukvæðin séu annaðhvort ort í Noregi eða á Íslandi.

Auk Eddukvæða lögðu menn stund á aðra grein skáldskapar á Norðurlöndum, sem nefnd er dróttkvæði. Þau eru að því leyti betri viðureignar en Eddukvæðin, að höfundar flestra þeirra eru kunnir, svo að venjulega er auðvelt að ákveða aldur þeirra og heimkynni. Elztu dróttkvæðin eru frá 9. öld, og þau eru öll norsk eða íslenzk. En tiltölulega fá þessara kvæða fjalla um goðin, svo að goðafræðin hlýtur alltaf meir að byggjast á Eddukvæðum, þótt dróttkvæðin séu ef til vill traustari heimild, þar sem þau ná til. Ýmislegan fróðleik um goðin er að finna í miklu fleiri dróttkvæðum en þeim, sem beinlínis fjalla um þau, því að málið, sem skáldin notuðu, var fullt af líkingum, hinum svonefndu kenningum, sem margar eru byggðar á gömlum goðasögum.

En víðtækasta fræðslu um líf goðanna er að finna í Snorra-Eddu. Fyrsti þáttur hennar, Gylfaginning, er eingöngu goðafræði, og í öðrum þættinum, Skáldskaparmálum, er allmikið af goðasögum. Snorra-Edda er að því leyti talin ótryggari heimild en kvæðin, að hún er ekki rituð fyrr en fullum tveim öldum eftir lok heiðninnar. En Snorri byggir frásögn sína á fornu efni og að verulegu leyti á fornum kvæðum. Aðalheimildir Gylfaginningar eru goðakvæðin í Eddu, og í Skáldskaparmálum tilfærir Snorri öll dróttkvæði um goðsöguleg efni, sem varðveitt eru.

Þá liggur næst að athuga Gylfaginningu og heimildir hennar nokkru nánar. Af Eddukvæðum styðst hún mest við Völuspá, Vafþrúðnismál og Grímnismál, og einnig eru þar tilfærðar vísur úr nokkrum fleiri Eddukvæðum. Vafþrúðnismál og Grímnismál eru bæði heilsteypt að því leyti, að þau eru mótuð í umgerð goðasagna, þar sem allur fróðleikurinn er sagður í ákveðnum tilgangi. Vafþrúðnismál eru samtal Óðins og Vafþrúðnis jötuns, en Grímnismál eru eintal Óðins. En bæði kvæðin eru fremur lýsingar á einstökum atriðum úr lífi goðanna en heildarmynd af því. Í Völuspá er hins vegar öll heimssagan sögð í stórum dráttum, og hvert atriði, sem sagt er frá, er nauðsynlegur þáttur í sögunni. Það eru ekki einstök fróðleiksatriði, sem hér er verið að lýsa, heldur örlög sjálfra goðanna og um leið alls heimsins. Skáldið leggur siðferðilegt mat á goðin, og þau eiga að miklu leyti sjálf sök á óláni sínu. En slíkt mat kemur hvergi fyrir í hinum kvæðunum. Það er líka alger nýjung í Völuspá, að hinar sundurleitu hugmyndir heiðinna manna eru settar saman í guðfræðilegt kerfi. Flestir munu nú sammála um, að efnisskipun Völuspár sé búin til af höfundi hennar, enda verður þess hvergi vart í öðrum fornkvæðum, að heiðnin hafi átt nokkra kerfisbundna guðfræði. En það er fleira, sem bendir í þá átt, að höfundur Völuspár hafi ekki talið sig rígbundinn af fornum hugmyndum. Af samanburði við Vafþrúðnismál sést greinilega, að höfundar þessara tveggja kvæða hafa ólíkan smekk. Þar, sem sagt er frá sömu viðburðum í báðum kvæðunum, eru þeir alltaf miklu grófgerðari og óheflaðri, eins og þeim er lýst í Vafþrúðnismálum. Eðlilegast er að hugsa sér, að Vafþrúðnismál reki hér nákvæmar hugmyndir heiðinna manna, en þær voru ekki alltaf nógu fágaðar til þess, að höfundur Völuspár gæti tekið þær óbreyttar upp í kvæði sitt.

Uppistaða Gylfaginningar er að langmestu leyti tekin úr Völuspá. En víða verður Snorri að fylla frásögnina eftir öðrum heimildum, því að Völuspá er mjög stuttorð og stiklar oft ekki nema á stærstu atburðum. Í einstökum atriðum er frásögn Snorra í ósamræmi við heimildir hans. En þau eru flest smávægileg nema þar, sem hann flytur lýsingar Völuspár á kvölum vondra manna aftur fyrir ragnarök og gerir með því hegninguna eilífa. En hér virðast kristnar hugmyndir hafa glapið Snorra sýn. Annars tekst Snorra oft meistaralega að samræma heimildir sínar, þótt þær séu ekki alveg samhljóða. En stundum neyðist hann auðvitað til að velja milli þeirra. Um margt eru heimildir Snorra ókunnar, og margar fegurstu goðasögurnar þekkjum við eingöngu frá honum. Um ýmsar þeirra er samt vitað, að þær voru alkunnar löngu fyrir daga hans. Á sumum eru byggðar kenningar, sem eru aðeins skiljanlegar, ef sögurnar eru hafðar í huga. Á aðrar er drepið í Völuspá, en höfundur hennar virðist láta sér nægja að geta lauslega þeirra atriða, sem hann telur alkunn.

Þegar rætt er um Gylfaginningu, má ekki gleyma því, að hún er rituð af kristnum manni, löngu eftir að allir eru hættir að trúa á hin fornu goð. Þessa gætir þó furðanlega lítið, því að höfundurinn setur goðafræðina fram innan umgerðar, sem sýnir, að hann er ekki að boða heiðna trú. Og innan þessarar umgerðar er Snorra frjálst að segja frá hinum gömlu goðum eins og veruleika. En honum er ekki nóg að lýsa heiðinni trú. Hann getur ekki leitt hjá sér þá spurningu, hvernig hún sé til orðin. Í svarinu við þeirri spurningu er Snorri ekki fyllilega sjálfum sér samkvæmur, en langmerkust er sú skýring, sem hann gefur í formála prologus) Eddu. Það, sem hann segir hér um upphaf trúarbragða, er svo langt á undan hans tíma að víðsýni og skarpleika, að rétt þykir að birta það hér í heilu lagi: „Þat hugsuðu þeir ok undruðusk, hví þat myndi gegna, er jörðin ok dýrin ok fuglarnir höfðu saman eðli í sumum hlutum ok þó ólík at hætti. Þat var eitt eðli, at jörðin var grafin í hám fjalltindum, ok spratt þar vatn upp, ok þurfti þar eigi lengra at grafa til vatns en í djúpum dölum. Svá er ok dýr ok fuglar, at jafnlangt er til blóðs í höfði ok fótum. Önnur náttúra er sú jarðar, at á hverju ári vex á jörðunni gras ok blóm, ok á sama ári fellr þat ok fölnar, svá ok dýr ok fuglar, at vex hár ok fjaðrar ok fellr af á hverju ári. Þat er in þriðja náttúra jarðar, þá er hon er opnuð ok grafin, þá grær gras á þeiri moldu, er efst er á jörðunni. Björg ok steina þýddu þeir á móti tönnum ok beinum kvikenda. Af þessu skildu þeir svá, at jörðin væri kvik ok hefði líf með nökkurum hætti, ok vissu þeir, at hon var furðuliga gömul at aldartali ok máttig í eðli. Hon fæddi öll kvikendi ok eignaðisk allt þat, er dó. Fyrir þá sök gáfu þeir henni nafn ok töldu ætt sína til hennar. Þat sama spurðu þeir af gömlum frændum sínum, at síðan er talið váru mörg hundruð vetra, þá var in sama jörð ok sól ok himintungl, en gangr himintungla var ójafn. Áttu sum lengra gang, en sum skemmra. Af þvílíkum hlutum grunaði þá, at nökkur myndi vera stjórnari himintunglanna, sá er stilla myndi gang þeira at vilja sínum, ok myndi sá vera ríkr mjök ok máttigr, ok þess væntu þeir, ef hann réði fyrir höfuðskepnunum, at hann myndi ok fyrr verit hafa en himintunglin, ok þat sá þeir, ef hann ræðr gangi himintungla, at hann myni ráða skini sólar ok dögg loftsins ok ávexti jarðarinnar, er því fylgir, ok slíkt sama vindinum loftsins ok þar með stormi sævarins. Þá vissu þeir eigi, hvar ríki hans var, en því trúðu þeir, at hann réð öllum hlutum á jörðu ok í lofti, himins ok himintunglum, sævarins ok veðranna. En til þess, at heldr mætti frá segja eða í minni festa, þá gáfu þeir nöfn með sjálfum sér öllum hlutum. Ok hefir þessi átrúnaðr á marga lund breytzk, svá sem þjóðirnar skiptusk ok tungurnar greindusk. En alla hluti skildu þeir jarðligri skilningu, því at þeim var eigi gefin andlig spektin. Svá skildu þeir, at allir hlutir væri smíðaðir af nökkuru efni.“

Tiltölulega lítið er varðveitt af hreinum goðasögum annars staðar en í Eddunum. Þó eru allmiklar frásagnir um goðin í tveim sagnaritum. Það eru Heimskringla Snorra Sturlusonar og Danasaga Saxos Grammaticusar. Í báðum þessum bókum eru goðin gerð að mennskum mönnum, sem lifað hafi í forneskju. Í fyrsta þætti Heimskringlu, sem nefnist Ynglingasaga, segir Snorri frá langfeðgum Noregs- og Svíakonunga. Sú frásögn hefst á goðunum, því að konungarnir röktu ættir sínar til þeirra. Merkasta goðasagan í bók Saxos er um viðskipti Baldurs og Haðar, en þeim atburðum er lýst þar nokkuð öðruvísi en í íslenzku heimildunum.

Goðafræði sú, er birtist í Eddum og dróttkvæðum, er allt annað en heiðin trúarbragðasaga. Þessar heimildir geta aðeins brugðið upp mynd af goðunum á síðustu öldum heiðninnar í Noregi og á Íslandi. Og myndin, sem við fáum af þeim, ber glöggt með sér, að hún er mótuð af menningu víkingaaldarinnar. Erfiðasta viðfangsefnið í sambandi við goðasögurnar er þó það, að hve miklu leyti þær hafa verið virkur þáttur í trúarlífi ásatrúarmanna. Þeirri spurningu er ekki hægt að svara um goðasögurnar í einu lagi, en samt má benda á það, að flestar virðast þær hafa einhvern skáldskaparblæ á sér. Jafnvel þær goðasögur, sem eru aðeins varðveittar í óbundnu máli, eru ekki lausar við einkenni skáldskaparins. Sumar þeirra eru þannig byggðar, að þær minna helzt á ævintýri, og til eru fræðimenn, sem vilja rekja uppruna þeirra til erlendra (einkum keltneskra) ævintýra.

Ef menn vilja gera sér ljóst trúarlíf ásatrúarmanna, dugir ekki að einblína á goðafræðina, heldur verður að athuga afstöðu manna til goða. Þetta verður bezt gert í sambandi við guðsdýrkun og helgisiði. En þá verður að leita til annarra heimilda. Áður hefur verið minnzt á erlend sagnarit, sem öðru hverju geta um trúarbrögð Norðurlandabúa og annarra germanskra þjóða. En langmestur fróðleikur er um heiðna guðsdýrkun í sagnaritunum íslenzku: Íslendingasögum, konungasögum og jafnvel fornaldarsögum. Þó að öll þessi rit séu skrifuð löngu eftir daga heiðninnar og sum hafi nauðalítið sagnfræðigildi (t.d. fornaldarsögurnar), hefur samt komið í ljós af samanburði við aðrar heimildir, að margt af því, sem þau segja um forna siði, er furðulega nærri sanni.

En auk ritaðra heimilda geta rannsóknir á öðrum efnum veitt vitneskju um ásatrú. Þá er fyrst að nefna fornleifarannsóknir. Þær hafa leitt í ljós heiðin hof og heiðin grafhýsi auk bergristna og gripafunda, sem minnzt hefur verið á. Þá koma örnefnarannsóknir, sem stundaðar hafa verið af miklu kappi á síðari árum. Þær hafa hjálpað mönnum til að finna fjölda helgistaða, og eftir örnefnum hafa menn reynt að sýna fram á, hvar hvert goð hafi verið mest tignað. Trúarbrögð fjarskyldra þjóða hafa einnig leitt margt í ljós um ásatrú. Hér koma til greina ýmis austræn trúarbrögð, sem talið er, að hafi haft áhrif á trúarbrögð Norðurlandabúa, en þó sérstaklega trúarbrögð Finna og Lappa, sem fengið hafa margar trúarhugmyndir sínar að láni hjá Germönum. Loks geta rannsóknir á óskyldum trúarbrögðum þeirra þjóða, er standa á svipuðu þroskastigi og hinir heiðnu forfeður okkar, verið til skilningsauka á ýmsum fyrirbrigðum í trú þeirra.

Bergrista. (Hjólin eru sennilega tákn sólarinnar).

Þá hafa rannsóknir á þjóðtrú og þjóðsiðum lagt drjúgan skerf til málanna, því að þar hafa menn þótzt finna margvíslegar leifar frá heiðni. Niðurstöður slíkra rannsókna byggjast á því, að fornar trúarhugmyndir geti haldið áfram að lifa í hjátrú alþýðunnar, þótt skipt sé um æðri trúarbrögð í landinu.

Þegar þess er gætt, að goðafræði Eddukvæða og dróttkvæða er ekki eldri en frá víkingaöld, hlýtur sú spurning að vakna, hvort ekki komi til mála, að hún hafi orðið fyrir áhrifum af kristinni trú. Það er alkunnugt, að um þetta leyti höfðu Norðurlandabúar, og þá sérstaklega Norðmenn og Íslendingar, mikil mök við kristnar þjóðir á Bretlandseyjum. Ýmsir þeir menn, er dvalizt höfðu á Bretlandseyjum, tóku kristni, og varla getur hjá því farið, að kristnin hafi haft einhver áhrif á trúarlíf sumra annarra.

Skömmu fyrir síðustu aldamót var því haldið fram af miklu kappi af Norðmanninum Sophus Bugge, að ýmsar af goðasögum okkar (t.d. um Baldur og Yggdrasil) væru upphaflega kristnar helgisögur, sem norrænir menn hefðu lært fyrir vestan haf og fært í heiðinn búning. Þessi kenning vakti mjög mikla athygli í fyrstu, en nú eru fræðimenn yfirleitt fallnir frá henni. En hins vegar hefur kenningin um austræn áhrif rutt sér meir til rúms á síðustu árum. En þó að kenning Bugges um uppruna norrænna goðsagna hafi ekki staðizt, mun samt enginn neita því, að kristnin hafi haft einhver áhrif á goðafræðina. En menn greinir aðeins á um það, hve mikil þau hafi verið. Almennt er það þakkað kristnum áhrifum, að ásatrúin eignaðist trúarkerfi, áður en hún leið undir lok. Þetta kerfi er fyrst notað í Völuspá, og hún ber um fleira merki kristinna hugmynda. Samt má alls ekki gera of mikið úr þeim, því að efnið, sem kvæðið er byggt úr, er að langmestu leyti heiðið. En það er alveg vonlaust verk að skilja kristnu atriðin frá þeim heiðnu. Goðafræðina verður að segja, eins og henni er lýst í heimildum, án tillits til þess, hversu sé háttað um aldur einstakra atriða.

Rit og ritgerðir

Um Völuspá og Snorra-Eddu rit Sigurðar Nordals: Völuspá (fylgirit með Árbók Háskóla Íslands 1923) og Snorri Sturluson (Reykjavík 1920). Um bergristur O. Almgren: Hällristningar och kultbruk (Stockholm 1926). Um germönsk trúarbrögð í grískum og rómverskum heimildum C. Clemen: Fontes historiae religionis germanicae (Berlin 1928). Um guðsdýrkun Svía í aröbskum ritum Vilhelm Thomsen: Ryska rikets grundläggning genom skandinaverna (Stockholm 1882). Um rannsóknir á hoftóftum Daniel Bruun og Finnur Jónsson: Um Hove og Hovudgravninger på Island (Aarböger for nordisk Oldkyndighed og Historie 1909). Um örnefnarannsóknir einkum rit Magnusar Olsens: Hedenske kultminder i norske stedsnavne (Kristiania 1915) og Ættegård og helligdom (Oslo 1926). Um rannsóknir á heiðnum leifum í þjóðtrú og þjóðsiðum einkum rit Nils Lids: Joleband og vegetationsguddom (Oslo 1928) og Jolesveinar og gröderikdomsgudar (Oslo 1933). Um íslenzka þjóðtrú sérstaklega, ritgerð eftir Dag Strömbäck: Några drag ur äldre och nyare isländsk folktro (Island, bilder från gamal och ny tid, Lund 1931) og Einar Ól. Sveinsson: Um íslenzkar þjóðsögur (Reykjavík 1940). Um germanskar trúarhugmyndir meðal Finna og Lappa Kaarle Krohn: Skandinavisk mytologi (Helsingfors 1922). Um austræn áhrif A. Olrik: Om Ragnarok (Aarböger for nordisk Oldkyndighed og Historie 1902) og Ragnarokforestillingernes Udspring (Danske Studier 1913) og G. Neckel: Die Überlieferungen vom Gotte Balder (Dortmund 1920). Um kristin áhrif S. Bugge: Studier over de nordiska Gude- og Heltesagns Oprindelse (Kristiania 1888-89).

II. Vættir

Jötnar.

Jötnar eru taldir elztir af öllum lifandi verum. Bæði goð og menn urðu síðar til. Elztur þeirra var Ymir, sem æsir drápu. Í blóði hans drekktu þeir allri jötnaætt, nema einn komst undan, og eru jötnar frá honum komnir. Víg Ymis er upphaf þeirrar baráttu, er síðan hefur verið milli ása og jötna og lýkur ekki fyrr en í ragnarökum. Viðskipti ása og jötna eru kjarninn í flestum goðasögunum. Að langmestu leyti eru þau fjandsamleg. Jötnar eru höfuðóvinir goðanna og gera stöðugar árásir á lönd þeirra. En Þór er sífellt á verði með hamarinn og hefur orðið mörgum jötni að bana. En það er ekki færi annarra goða en Þórs að ráða niðurlögum þeirra. Mitt í ófriðnum eiga æsir og jötnar þó ýmis friðsamleg skipti saman. Óðinn fer oft á fund jötna til þess að afla sér vizku, því að sumir þeirra eru fróðir mjög. Drýgstan skerf fékk hann hjá Mími, sem var vitrastur þeirra allra. Annars eru jötnar yfirleitt taldir heimskir. Við mörg fleiri tækifæri leituðu æsir á náðir jötna, en oftast var það þeim sjálfum til ógæfu fyrr eða síðar. Stundum felldu æsir líka ástarhug til jötunmeyja og gerðu þær að eiginkonum sínum eða ástmeyjum. Til dæmis voru þær Gerður, kona Freys, og Skaði, kona Njarðar, báðar jötnaættar. En jötnar lögðu engu minna kapp á að ná ásynjum á vald sitt. Sérstaklega var þeim hugleikið að ná Freyju, en alltaf tókst ásum að varðveita hana.

Jötnum er svo lýst, að þeir séu stærri og sterkari en mennskir menn, en þó venjulega í mannsmynd. Þeir voru samt miklu ljótari, og stundum gat jafnvel brugðið út af mannsmyndinni. Dæmi eru til, að jötnar hefðu mörg höfuð. Flagðkonurnar voru venjulega engu fríðari en jötnarnir, þótt einstakar jötunmeyjar væru forkunnar fagrar sýnum. Það er eitt til marks um eðli flagðkvenna, að þær nota ekki hesta til reiðar, heldur úlfa. Mörgum jötnum er það sameiginlegt, að þeir verða að steini, ef þeir sjá dagsljósið.

Jötnar eru ekki einungis verstu óvinir goðanna, þeir eru líka óvinir manna. Snorri segir í Eddu, að það sé háð eða lastmæli, ef menn séu kenndir með jötna heitum. Eitt dæmi bendir þó í gagnstæða átt: Í Landnámu segir frá manni einum, sem fór upp í Surtshelli og flutti drápu um jötuninn í hellinum, en það var ótvírætt virðingarmerki. Sumir hafa sett þessa sögn í samband við Surt þann, sem býr lengst í suðri á heims enda og slöngvar eldi yfir jörðina í ragnarökum og brennir allan heim (sjá 68. gr.). En varla á hann mikið skylt við jötuninn í Surtshelli.

Jötnar þeir, sem sagt er frá í Eddunum, búa flestir í jötunheimum, langt frá manna byggðum. Snorri segir, að æsir hafi gefið jötnum bústað allt umhverfis hinn byggða heim. En oftast hugsuðu menn sér samt, að þeir byggju í austri og norðri. Í flestum goðasögum fer Þór í austurveg að berja tröll. Þar búa jötnar hver með sínu hyski í stórum görðum. Frægastir eru þeir Geirröður í Geirröðargörðum og Útgarða-Loki í Útgörðum. Samband jötna við norðurátt er samt engu óskýrara. Margir þeirra eru nefndir hrímþursar. Þeir eru mjög kuldalegir útlits, eins og sjá má af þessum vísuhelmingi um Hymi jötun:

Gekk inn í sal,

glumdu jöklar,

var karls, er kom,

kinnskógr frörinn.

En auk hrímþursa í jötunheimum eru til margir aðrir jötnar. Þeir búa í fjöllum og hellum mitt á meðal manna. Oftast býr hver þeirra einn sér. Þessir síðar nefndu jötnar hafa orðið lífseigastir í þjóðtrú og þjóðsögum Íslendinga. Þeir eru þar oftast nefndir risar og konur þeirra skessur. Sameiginlegt heiti þeirra er tröll. En í heiðni var orðið tröll einkum haft um göldróttar vættir. Tröllin eru um flest sama eðlis og hinir fornu jötnar. Baráttan við æsi féll auðvitað úr sögunni um leið og ásatrúin. En í stað þess taka tröllin nú að fjandskapast við kristnina og allt, sem henni fylgdi. Sérstaklega var þeim illa við klukknahljóminn. Yfirleitt fer tröllunum fremur aftur en fram í þjóðtrú síðari alda. Það er ekki lengur talað um fróða og hundvísa jötna eins og í Eddukvæðum. Tröllin eru orðin hvert öðru heimskara. Óvináttan við mennina heldur líka áfram. Sum tröll eru meira að segja mannætur. En auk þess eru tröllin alvön því að nema unga karla og konur brott úr mannheimum. Það var einnig ástríða hinna fornu jötna. Átti slíkt fólk, sem komið var í trölla hendur, ekki sjö dagana sæla, og stundum afskræmdist það í útliti af sambúðinni við þau. En tröllin höfðu líka sína góðu eiginleika. Tryggð þeirra er við brugðið, og það er sagt hverjum manni til lofs, að hann sé tryggðatröll.

Dvergar.

Snorri segir um uppruna dverga: „Dvergarnir höfðu skipazk fyrst og tekit kviknan í holdi Ymis ok váru þá maðkar, en af atkvæði goðanna urðu þeir vitandi manvits ok höfðu mannslíki ok búa þó í jörðu ok steinum.“ Stundum eru dvergarnir látnir búa í svartálfaheimi, en hitt er þó algengara, að þeir búi í klettum eða steinum, enda var bergmál að fornu nefnt dvergmáli. Í Eddukvæðinu Alvíssmálum er sagt frá dvergnum Alvís, sem bjó undir steini fyrir neðan jörð. Hann kom til Þórs að biðja dóttur hans. Þór vildi ekki unna dvergnum ráðahagsins, nema hann gæti svarað öllum spurningum, sem Þór legði fyrir hann. Síðan fór Þór að spyrja dverginn, og leysti hann vel úr öllu. Þannig héldu þeir áfram, þangað til dagur rann, en þá varð dvergurinn að steini. En dvergar gátu líka beitt brögðum. Sagt er um sænskan fornkonung, er Sveigðir hét, að hann hafi látið lífið á þann hátt, að dvergur einn lokkaði hann inn í stein, sem svo laukst aftur á eftir konunginum.

Dverga er mjög víða getið í goðasögum, en í íslenzkri þjóðtrú síðari alda ber mjög lítið á þeim. Aðaleinkenni dverga er það, hve smáir þeir eru vexti. Samt er það hlutverk þeirra að halda uppi himninum. Æsir settu einn dverg undir hvert hinna fjögurra himinskauta, og heita þeir Austri, Vestri, Norðri og Suðri. En aðalstörf dverga voru smíðar. Þar tóku þeir flestum öðrum fram. Þeir voru oft fengnir til að búa til ýmsa dýrgripi, bæði fyrir goð og menn, enda voru allir ágætustu hlutir goðanna dvergasmíði. Dvergar eru líka mjög auðugir að gulli og öðrum gersemum. En oft fylgir mikil ógæfa auðæfum þeirra, ef þau komast í manna hendur.

Dísir.

Ásatrúarmenn dýrkuðu hvorki jötna né dverga. Menn trúðu að vísu á tilveru þeirra, eins og sumir trúa enn í dag á drauga og huldufólk, en engum datt í hug að blóta þá eða sýna þeim trúarlega lotningu. Allt öðru máli gegnir um dísir. Um dísablót er víða getið í ritum, og auk þess bera fjölmörg örnefni vitni um dýrkun dísa. Frægust eru dísablótin í Uppsölum, sem haldin voru eftir tunglfyllingu á þorra ár hvert. Í sambandi við þau var haft þing og kaupstefna, og hefur hún haldizt fram til síðustu tíma og verið kölluð dísaþing (Distingen).

Á Íslandi er hvergi getið um dísablót, en dísir voru þar engu að síður alkunnar. Í Ísafjarðarsýslu eru víða steinar, sem kallaðir eru Landdísasteinar, og trúðu menn til skamms tíma, að landdísir byggju í þeim. Í nánd við steina þessa var bannað að slá eða hafa nokkurn gáska í frammi. En merkilegasta frásögn um dísir á Íslandi er sagan um dauða Þiðranda Síðu-Hallssonar: Þiðrandi gekk út seint um kvöld, og sá hann þá níu konur í svörtum klæðum ríða norðan völlinn. Þær sóttu að honum og vörðu honum að ganga inn í bæinn. Þá heyrði hann, að riðið var sunnan völlinn, og voru þar níu konur í ljósum klæðum og á hvítum hestum. Þær vildu hjálpa honum, en komu heldur seint, því að svartklæddu konurnar höfðu þá sært hann til ólífis. Á bænum var staddur Þórhallur spámaður, og réð hann þennan fyrirburð svo, að hinar svörtu konur væru dísir þeirra frænda, er fylgdu fornum átrúnaði, en nú mundu þær vilja hafa skatt af ættinni, áður en þær yrðu gerðar útlægar. En skömmu síðar tóku þeir frændur kristni.

Orðið dís er haft um ýmiss konar kvenlegar vættir. Stundum eru sumar ásynjur jafnvel kallaðar dísir. En oftast merkir orðið óæðri verur, sem voru ekki teknar upp í goðahópinn. Það er t.d. haft um valkyrjur, nornir og fylgjur. Valkyrjur fylgdu Óðni og eru því einnig nefndar Óðins meyjar. Hann sendi þær víðs vegar að kjósa val, og þaðan er dregið orðið valkyrja. Það var kallað að kjósa val að ákveða, hverjir féllu í orustum, en allir vopndauðir menn fóru til Óðins. Heima hjá Óðni í Valhöll höfðu valkyrjur það starf að ganga um beina og bera einherjum (hinum föllnu hetjum) öl. Jafnframt valkyrjum Óðins voru til aðrar valkyrjur, er líktust venjulegum konum. Þær höfðu það þó sameiginlegt valkyrjum Óðins, að þær gátu riðið loft og lög. Þessar síðar nefndu valkyrjur voru venjulega fyrirheitnar einhverjum ákveðnum hetjum, sem þær birtust, er hetjunum lá mest á, og veittu þeim hjálp sína. Slíkar valkyrjur eru ástmeyjar hetjanna í sumum fegurstu hetjusögunum.

Valkyrjur gátu stundum ráðið fyrir örlögum manna. Þær eru látnar segja við konung einn, er féll í orustu, en bar samt sigur af hólmi:

„Vér því völdum,

er þú velli helt,

en þínir fjendr flugu“.

Í Njálu er sagt frá því, að fyrir Brjánsbardaga birtust valkyrjur og höfðu færðan upp vef. Manna höfuð voru fyrir kljána, en þarmar úr mönnum fyrir viftu og garn, sverð var fyrir skeið, en ör fyrir hræl. Yfir vefnum sungu þær Darraðarljóð. En er kvæðinu var lokið, rifu þær sundur vefinn, og hafði hver það, er hún hélt á. En þær stigu á hesta sína og riðu sex í suður, en aðrar sex í norður. Hér verður ekki annað séð en valkyrjurnar hafi verið að vefa örlagaþræði orustunnar.

6. Annars voru það nornir, en ekki valkyrjur, sem sköpuðu mönnum örlög. Elzt þeirra mun vera Urður, en oftast eru aðalnornirnar taldar þrjár: Urður, Verðandi og Skuld. Þær eiga heima í sal einum fögrum við Urðarbrunn. En auk þeirra þriggja er til fjöldi annarra norna, sem koma að vöggu hvers nýfædds barns og skapa því aldur. Komu þeirra er bezt lýst í Völsungakviðu, þar sem sagt er frá fæðingu Helga Hundingsbana:

Nótt varð í bæ,

nornir kómu,

þær er öðlingi

aldr of skópu.

Þann báðu fylki

frægstan verða

ok buðlunga

baztan þykkja.

Snöru af afli

örlögþáttu,

þá er borgir braut

í Brálundi.

Þær of greiddu

gullin símu

ok und mánasal

miðjan festu.

Í þjóðtrúnni hafa nornir jafnan verið nátengdar fæðingu barna. Í Eddukvæðum er það talið hlutverk norna og dísa að „kjósa mæðr frá mögum“ og „leysa kind frá konum“. Og fram á okkar daga hefur það verið siður í Færeyjum, að fyrst eftir barnsburð neyti móðirin þeirrar fæðu, sem kölluð er nornagrautur.

Náskyldar nornum eru fylgjur eða hamingjur einstakra manna. Fylgjurnar koma til barnsins, strax og það fæðist, og yfirgefa manninn ekki, fyrr en hann deyr. En þá deyja þær eða leita hælis hjá einhverjum nánum ættingja. Oftast mun það hafa verið eins um hamingjurnar, enda er ekki gerður glöggur munur á hamingjum og fylgjum. En samt eru þess dæmi, að menn gátu gefið öðrum hamingju sína. Eins gat hamingja yfirgefið manninn, áður en hann dó, og var hann þá heillum horfinn. Fylgjur og hamingjur voru ósýnilegar öðrum en ófreskum mönnum og birtust venjulega í draumi. Ef maður sá fylgju sína, boðaði það skjóta feigð. Hamingjan var alltaf í konulíki og fylgjan stundum, og var hún þá nefnd fylgjukona. Á svipuðu stigi voru draumkonur Gísla Súrssonar. Hann átti tvær draumkonur, aðra betri, en hina verri. Þær vitjuðu hans til skiptis í svefni og sýndu honum inn í framtíðina. En oftar voru fylgjur manna í líki einhvers dýrs. Þannig höfðu hraustir menn oft bjarnarfylgju, brögðóttir menn refsfylgju, grimmir menn úlfsfylgju o.s. frv. Svipaðir fylgjunum eru mannahugir, sem oft birtust í dýralíki, en venjulega aðeins í draumi. Hugmyndin um þess háttar fylgjur og hugi á rætur sínar að rekja til þeirrar trúar, að menn geti skipt um ham og sálin taki á sig mynd einhvers dýrs. En þessi trú var algeng í forneskju.

Þessar gömlu fylgjur og hamingjur eru með öllu óskyldar þeim fylgjum, sem mest ber á í þjóðsögum síðari tíma. En það eru afturgöngur og uppvakningar, sem fylgja einstökum mönnum eða ættum. Ennþá eru samt til leifar af hinni gömlu fylgjutrú, t.d. þegar talað er um, að einhverjum manni fylgi ljós eða önnur góð fyrirbæri.

Álfar og landvættir.

Álfar voru þær vættir, sem stóðu í nánustu sambandi við goðin. Í Eddukvæðum eru þeir víða nefndir með ásum, en þó eru álfar jafnan nefndir síðar. Menn hugsuðu sér ýmist, að álfar byggju í álfheimi eða í hólum og steinum og í jörðu. Snorri greiðir úr þessu með því að gera mun á ljósálfum og dökkálfum. Hann segir: „Sá er einn staðr þar (á himni), er kallaðr er álfheimr. Þar byggir fólk þat, er ljósálfar heita, en dökkálfar búa niðri í jörðu, ok eru þeir ólíkir sýnum ok miklu ólíkari reyndum. Ljósálfar eru fegri en sól sýnum, en dökkálfar eru svartari en bik“. Annars staðar er hvergi gerður munur á ljósálfum og dökkálfum, heldur er aðeins talað um álfa. Álfar voru stundum blótaðir, og er Ólafur Geirstaðaálfur þeirra frægastur. Ólafur hafði verið konungur á Geirstöðum í Noregi, en hann var svo ástsæll, að eftir dauða sinn var hann blótaður til árs og var nefndur Geirstaðaálfur. Á Íslandi er aðeins á einum stað getið um álfablót. Í Kormákssögu segir frá manni einum, sem leitaði sér lækninga með því að blóta álfa. Blótið fór þannig fram, að hóllinn, sem álfarnir bjuggu í, var roðinn að utan með nautsblóði, en álfum var gerð veizla af slátrinu (kjötinu).

Uppruni álfa er stundum skýrður á þann hátt, að þeir séu dauðir menn, er þjóðtrúin hafi gert að vættum. Sú skoðun er meðal annars byggð á sögunni um Ólaf Geirstaðaálf. En þó að hann hafi orðið álfur eftir dauða sinn, er ekki sagt með því, að allir álfar séu dauðir menn. Og í þjóðtrú Íslendinga hafa álfar alltaf verið sjálfstæðar vættir.

Bæði dísir og álfar voru gædd meiri andlegum hæfileikum en mennskir menn. Þau gátu haft margvísleg áhrif á tilveruna og jafnvel á tíðarfar og gróður jarðar. Slíkar vættir voru stundum nefndar ármenn, og bendir það til þess, að þær hafi ráðið fyrir árgæzku. Á sama hátt var frjósemiguðinn Freyr nefndur árguð. Mjög mikið var undir því komið fyrir mennina að vera í vinfengi við slíkar vættir, sem svo miklu réðu í tilverunni. Þær voru einu nafni nefndar landvættir, og kemur það víða fram, að menn höfðu mikla trú á mætti þeirra. Merkilegast er ákvæðið um landvættir í upphafi Úlfljótslaga. Þar er tekið fram, „at menn skyldi eigi hafa höfuðskip í haf, en ef þeir hefði, þá skyldi þeir af taka höfuð, áðr þeir kæmi í landsýn, ok sigla eigi at landinu með gapandi höfðum eða gínandi trjónum, svá at landvættir fælisk við“. Þessi nærgætni Íslendinga við landvættir var ekki til ónýtis, því að þær vörðu landið vel gegn óvinum þess. Snorri segir frá því í Heimskringlu, er Haraldur Gormsson, Danakonungur, ætlaði að fara herferð til Íslands, en vildi áður hafa spurnir af landinu.

„Haraldr konungr bauð kunngum manni at fara í hamförum til Íslands ok freista, hvat hann kynni segja honum. Sá fór í hvalslíki. En er hann kom til landsins, þá fór hann vestr fyrir norðan landit. Hann sá, at fjöll öll ok hólar váru fullir af landvættum, sumt stórt, en sumt smátt. En er hann kom fyrir Vápnafjörð, þá fór hann inn á fjörðinn ok ætlaði á land at ganga. Þá fór ofan ór dalnum dreki mikill, ok fylgdu honum margir ormar, pöddur ok eðlur ok blésu eitri á hann, en hann lagðisk á brott vestr fyrir landit allt fyrir Eyjafjörð. Fór hann inn eptir þeim firði. Þar fór á móti honum fugl svá mikill, at vængirnir tóku út fjöllin tveggja vegna, ok fjöldi annarra fugla, bæði stórir ok smáir. Braut fór hann þaðan ok vestr um landit ok svá suðr í Breiðafjörð ok stefndi þar inn á fjörð. Þar fór móti honum griðungr mikill ok óð á sæinn út ok tók at gella ógurliga. Fjöldi landvætta fylgdi honum. Brott fór hann þaðan ok suðr um Reykjanes ok vildi ganga upp á Víkarsskeiði. Þar kom í móti honum bergrisi ok hafði járnstaf í hendi, ok bar höfuðit hæra en fjöllin, ok margir aðrir jötnar með honum.[3] Þaðan fór hann austr með endlöngu landi. „Var þá ekki“, segir hann, „nema sandar ok öræfi ok brim mikit fyrir útan, en haf svá mikit milli landanna“, segir hann, „at ekki er þar fært langskipum“.“ Að lokum skýrir Snorri frá því, hverjir voru mestir höfðingjar í þeim héruðum, þar sem galdramaðurinn leitaði landgöngu, og er svo að sjá sem hann hafi talið, að landvættirnar hafi fylgt þeim. Þegar galdramaðurinn kom heim til Danakonungs, lýsti hann landinu svo, að ekkert varð úr herferðinni.

Í þetta skipti dugðu landvættirnar þjóðinni vel, en þær voru heldur ekkert lamb að leika sér við, ef þær snerust gegn íbúum landsins. Í Egilssögu segir frá því, er Egill Skalla-Grímsson reist níð Eiríki konungi blóðöx og Gunnhildi drottningu, að hann bað landvættir aldrei þrífast og allar fara villar vegar, nema þær rækju konung og drottningu úr landi. Það fór líka svo, að þau urðu að flýja land.

Skjaldarmerki Íslands.

Landvættir bjuggu ýmist í fjöllum eða hólum, skógarlundum eða fossum, enda voru þær mjög misjafnar að stærð. Frægastur einstakra landvætta var Bárður Snæfellsás, sem bjó í Snæfellsjökli og var heitguð allra Snæfellinga. En flestar slíkar vættir voru aðeins verndarvættir einstakra manna eða ætta. Þær veittu skjólstæðingum sínum oft framsýni, og stundum varðveittu þær kvikfé þeirra. En landsmenn tryggðu sér hylli þeirra með blótum og stundum með vingjöfum. Eftir að kristni var lögtekin á Norðurlöndum, var bannaður allur átrúnaður á landvættir, og í elztu kirkjulögum norrænna þjóða eru miklu fleiri ákvæði, sem banna dýrkun vætta en goða. Þetta getur varla stafað af öðru en því, að lengur hafi eimt eftir af vættadýrkun en goðadýrkun. Á Íslandi er síðast getið um átrúnað á landvættir í riti frá 14. öld. Þar er talað um fávísar konur, sem skilji mat sinn eftir á afviknum stöðum og signi hann landvættum. En þó að nafnið landvættir hverfi úr sögunni, er ekki þar með sagt, að trúin á þær sé með öllu útdauð. Eftir sem áður voru allar hæðir fullar af ósýnilegum verum. En þær voru ekki lengur nefndar landvættir, heldur álfar eða huldufólk. Huldufólkið tók að miklu leyti á móti þeim fórnum, sem landvættirnar höfðu áður þegið. Frá seinni öldum eru til ýmsar sagnir um konur, sem færðu álfum matgjafir reglulega, og það leynir sér ekki, að hér er um svipaðar gjafir að ræða og þegar konur signdu mat sinn landvættum.

Samt hefur trúin á þessar vættir breytzt á margan hátt. Aðalmunurinn liggur í því, að afstaða manna og vætta er allt önnur en áður var. Eftir að kristni hafði fest rætur í landinu, varð bilið milli manna og vætta styttra en áður hafði verið. Í þjóðtrú síðari alda er huldufólkið orðið svo líkt mennskum mönnum, að það getur stofnað til hjúskapar við þá. Loks eru ættir álfa raktar til Adams og Evu og þeir þannig gerðir skyldir mönnum. En eftir því sem bein viðskipti álfa og manna ukust, hverfur smám saman hið trúarlega samband, sem áður hafði verið milli þeirra. Svo rammt kveður að virðingarleysi manna fyrir vættunum, að orðið álfur er haft til að einkenna heimska menn. Þegar hér er komið sögunni, er dýrkun vættanna lokið. Vættirnar, sem heiðnir menn helguðu upphaf laga sinna, eru orðnar að óæðri verum, sem hvergi eiga friðland nema í hjátrú alþýðunnar. En þrátt fyrir það hefur lengi eimt eftir af þeirri trú, að álfar ráði yfir einhverjum krafti, sem mönnum er hulinn. Alltaf hefur þótt varhugavert að styggja álfa. Og fram á þennan dag hefur huldufólkið haldið þeim eiginleika hinna fornu vætta að hefna sín grimmilega, ef það er áreitt, en launa það ríkulega, sem vel er gert.

III. Goðin

Æsir og vanir.

Eins og oft hefur verið tekið fram, nefndu forfeður okkar guði sína æsi. En auk ása trúðu þeir á aðrar goðverur, er nefndust vanir. Vanir voru taldir vitrir og fjölkunnugir, en aðallega var dýrkun þeirra bundin við árgæzku og gróður jarðar. Í forneskju áttu æsir og vanir í ófriði, en um úrslit hans ber heimildum ekki saman. Snorri segir í Ynglingasögu, að þeir hafi sætzt, er báðum leiddist ófriðurinn. En samkvæmt Völuspá, sem getur þessara atburða mjög lauslega, er svo að sjá, sem æsir hafi beðið ósigur. Að minnsta kosti er borgarveggur þeirra brotinn eftir ófriðinn, og vanir æða yfir lönd þeirra. En hvað sem um það er, komst friður á með þeim skilmálum, að æsir og vanir skiptust á gíslum. Fengu æsir Njörð hinn auðga og börn hans, Frey og Freyju, sem voru vanaættar, en voru eftir þetta talin með ásum. Æsir létu í mót þann, er Hænir hét, og honum til aðstoðar sendu þeir Mími, sem var vitrastur allra, en virðist hafa verið af jötnakyni.

Um vanastríðið eru skoðanir manna skiptar. En líklegast er, að til grundvallar þessari sögu liggi ekki raunverulegt stríð, heldur barátta milli tvenns konar trúarsiða. Annars vegar er trúin á vani, sem menn blótuðu til árs og friðar, en hins vegar trúin á æsi, sem menn blótuðu meir til sigurs og hernaðar. Þessari baráttu lauk með þeim hætti, að helztu goð vana voru tekin í tölu ása, en að öðru leyti hverfa vanir af leiksviðinu.

Þessari skoðun til styrktar skal þess getið, að hinir elztu Svíakonungar, Ynglingar, röktu ættir sínar til vana (Freys og Njarðar). Þeir voru friðsamir höfðingjar, sem veittu þegnum sínum ár og frið, en konungunum var líka kennt um, ef illt var í ári. Hlutverk þeirra virðist því hafa verið nokkuð líkt og vanagoðanna, sem dýrkuð voru til árs og friðar. Ynglingar eru hins vegar mjög ólíkir hinum síðari herkonungum, sem uppi voru á Norðurlöndum á víkingaöld og bera meir svip af Óðni en Frey. Samt má ekki gera of mikið úr þessum andstæðum. Þegar sannar sögur hefjast á Norðurlöndum, er „vanastríðið“ fyrir löngu til lykta leitt, og dýrkun Óðins og Freys eru jafnmikilvægir þættir í ásatrú.

Óðinn.

Óðinn[4] er æðstur goðanna. Honum er lýst eins og konungi, sem öll hin goðin mynda eins konar hirð um. Snorri segir um hann: „Ok fyrir því má hann heita Alföðr, at hann er faðir allra goðanna ok manna ok alls þess, er af honum ok hans krapti var fullgört“. Ennfremur kölluðu skáldin hann Aldaföður, Goðjaðar, Sigurhöfund og ýmsum fleiri nöfnum, sem sýna veldi hans. Þessi sama mynd af Óðni kemur alls staðar fram í Eddunum. En ef litið er á sagnaritin íslenzku, verður allt annað uppi á teningnum. Þar er Óðins tiltölulega sjaldan getið, en Þór er alltaf sá guð, sem mest er tignaður. Það er sérstaklega athyglisvert, að sögurnar minnast hvergi á Óðinsdýrkun á Íslandi og hennar helzt getið meðal konunga og víkinga. Þessi munur á guðsdýrkun höfðingja og alþýðu hefur mönnum þegar verið ljós í fornöld. Í einu Eddukvæði, Hárbarðsljóðum, eru þessir tveir höfuðguðir heiðninnar látnir fara í mannjöfnuð. Þar segir Óðinn meðal annars:

„Óðinn á jarla,

þá er í val falla,

en Þórr á þrælakyn“.

Hér er þó alls ekki um tvenns konar átrúnað að ræða. Heiðnir menn trúðu bæði á Óðin og Þór og mörg fleiri goð, en þeir voru sjálfráðir um það, hvert þeirra þeir tignuðu mest. Það var eðlilegt, að hver maður tignaði mest þann guð, sem hann fann mestan skyldleika við. Þannig leituðu skáld og víkingar helzt til Óðins, sem var bæði guð skáldskapar og hernaðar. Mynd Eddukvæða af Óðni ber líka glögg merki þeirrar menningar, sem víkingarnir sköpuðu á Norðurlöndum. Hann er glæsilegur og ráðspakur, konungur, sem á í sífelldum ófriði, en skemmtir sér þess á milli við skáldskap og drykkju. Óðinn er samt engin nýsmíði á víkingaöld. Honum voru færðar mannfórnir í Þýzkalandi skömmu eftir Krists daga, og örnefni bera vitni um mjög forna dýrkun hans í Danmörku og Suður-Svíþjóð.

Dýrkun Óðins var oft bundin við hernað. Snorri segir, að hann hafi oft vitrazt mönnum fyrir stórar orustur. „Gaf hann þá sumum sigr, en sumum bauð hann til sín. Þótti hvárrtveggi kostr góðr“. Í ófriði gáfu menn honum óvini sína, svo að hann tæki þá til sín. Þessi athöfn fór fram á þann hátt, að einhver kastaði spjóti yfir lið óvinanna, áður en orusta hófst, og mælti: „Óðinn á yðr alla“.

En Óðni voru líka færðar reglulegar mannfórnir. Þeir, sem fórna átti, voru hengdir á tré og lagðir spjóti í gegn. Til voru blótlundir, þar sem líkamir manna og dýra héngu hlið við hlið. Slíkur blótlundur var við höfuðhof Svía í Uppsölum. Er honum glöggt lýst í kirkjusögu Adams frá Brimum. Hægt er að rekja þennan sið alla leið aftur til daga Kimbra (um 100 f. Kr.). Spjótsstungan virðist þó ekki hafa skipt minna máli. Óðinn hafði að vopni geirinn Gungni, og Snorri segir frá því, að hann hafi á gamals aldri markað sig geirs oddi og helgað sér alla vopndauða menn.

Stundum tímdu menn ekki að taka þá menn af lífi, er blóta átti. Þá var reynt að komast af með eins konar sýndarblót. Um þau eru greinilegastar menjar í sögninni um dauða Víkars konungs. Með hlutkesti hafði verið ákveðið að blóta honum. En ráðgjöfum hans kom saman um að láta nægja að gera „nokkra minning blótsins“. Var þá konungur stunginn með reyrsprota og hengdur í snöru úr kálfsþörmum. En um leið og mælt var: „Nú gef ek þik Óðni“ —, varð reyrsprotinn að spjóti og kálfsþarmarnir að sterkum kaðli, svo að konungur lét lífið. Óðinn hefur ekki viljað skila því aftur, sem honum bar að lögum.

Hliðstæð sögn er í Hávamálum um það, er Óðinn fórnaði sjálfum sér í æsku. Þar er Óðinn látinn komast svo að orði:

„Veitk, at ek hekk

vingameiði á

nætr allar níu,

geiri undaðr

ok gefinn Óðni,

sjálfr sjálfum mér,

á þeim meiði,

er manngi veit,

hvers af rótum rinnr“.

Síðan segir Óðinn frá því, að hann þoldi bæði hungur og þorsta, meðan hann hékk á trénu. En á þeim tíma aflaði hann sér þeirrar vizku, er gerði hann vitrastan allra. Þá nam hann meðal annars rúnir og galdraljóð og hlaut einn drykk af skáldamiðinum.

En hvernig gat Óðinn öðlazt slíka yfirburði með því að hanga níu nætur á gálga?

Meðal ýmissa þjóða er það siður, að galdramenn og aðrir, sem þurfa á sérstökum hæfileikum að halda, verða að leggja á sig harðar píslir, áður en þeim opinberast hinn mikli leyndardómur. Þetta var eins konar vígsla, sem menn trúðu, að gæfi þeim vald á huldum öflum. Einn liðurinn í þessari vígslu var oft sýndardauði þess er vígður var. Hinn óreyndi æskumaður var látinn sýnast deyja, en í stað hans átti að rísa upp fullþroskaður maður, sem hafði þekkingu á mörgum leyndum hlutum. Stundum gátu líka píslir, sem menn lögðu á sig, hjálpað þeim til þess að komast í samband við huldar vættir. Út frá þessari trú hefur sjálfsfórn Óðins verið skýrð.[5] Hann leggur þetta allt á sig til þess að öðlast meiri speki, og hann getur ekki betur gert en fórnað sjálfum sér.

En Óðinn neytti fleiri bragða til þess að auka þekkingu sína. Og merkilegast er það, að oftast verður hann að leita hennar hjá andstæðingum goðanna, jötnum. Drýgstan skerf fékk hann hjá Mími. Hann bjó við Mímisbrunn, er spekt og mannvit er í fólgið. Í Eddu segir, að Óðinn kæmi þangað og bæði um einn drykk úr brunninum, en fengi eigi, fyrr en hann lagði annað auga sitt að veði. Síðan er Óðinn eineygður, því að augað, sem hann lét að veði, liggur á botni brunnsins. Í Ynglingasögu er sagt, að æsir hafi selt vönum Mími að gíslingu til þess að aðstoða Hæni, sem var heldur grunnhygginn (sjá § 1). En er vanir urðu þess varir, að Hænir gat engu ráðið án þess að spyrja Mími, þóttust þeir illa sviknir og tóku Mími og hjuggu af honum höfuðið og sendu ásum. En Óðinn hirti höfuðið og magnaði svo, að það sagði honum marga leyndardóma. Þegar mikið lá við, gekk Óðinn til höfuðsins og spurði það ráða. Frá jötnum fékk Óðinn einnig skáldamjöðinn.

Stundum fór Óðinn líka til spákvenna af jötnaættum til þess að afla sér þekkingar. Þegar hann hugði ragnarök nálgast, fór hann til einnar slíkrar völu til þess að frétta um örlög heimsins. Hún birti honum þau í kvæðinu Völuspá.

Óðinn jók þannig stöðugt við þekkingu sína, en samt varð hann aldrei alvitur, eins og bezt sést á því, að hann hætti aldrei þessari leit. Hann á tvo hrafna, sem heita Huginn og Muninn og sitja á öxlum hans. Þeir hvísla í eyru honum öllu því, er þeir sjá og heyra. En Óðinn sendir þá daglega um heim allan til frétta. Þannig verður hann margra hluta vís. En er Óðinn vill sjá með eigin augum, hvað gerist í heiminum, þá sezt hann í hásæti sitt. Það heitir Hliðskjálf, og þaðan sér hann um heima alla.

Þekkingu Óðins fylgdi mikill máttur. En hann var þó ekki almáttugur. Óðinn var fyrst og fremst galdramaður, sem stendur á miklu hærra stigi en aðrir fjölkunnugir menn. En yfirburðir galdramannsins eru jöfnum höndum fólgnir í því að þekkja leynda dóma og hafa vald á huldum öflum. Galdrar voru oft framdir með rúnum. Þær nam Óðinn, er hann hékk í trénu, og hann kunni betur með þær að fara en nokkur annar. Rúnir eru, eins og kunnugt er, elzta letur germanskra þjóða. Aðeins fáir menn kunnu þær og ristu þær á tré og steina. Orðið rún merkir upphaflega leyndardóm, enda voru rúnir ávallt mikið notaðar við galdra. Þannig eru nefndar ýmsar tegundir rúna, svo sem ölrúnir, málrúnir, hugrúnir og sigrúnir, sem allar höfðu sinn sérstaka tilgang.

Íslenzkur töfragripur, sem kallaður var Þórshamar (Þjóðminjasafnið í Reykjavík). Galdrastafurinn er ristur á hamarshausinn.

Á trénu lærði Óðinn einnig fimbulljóð níu. Það voru galdraljóð, sem mikill máttur fylgdi. Með þeim gat hann framkvæmt ólíklegustu verk. Öll slík ljóð voru kölluð galdrar, og því er Óðinn kallaður galdurs faðir. Orðið galdur merkir upphaflega söng, en smám saman fær það merkinguna töfrar, því að söngur var oft hafður við töfra.

Ein tegund galdra er seiður, sem oft er getið í fornum heimildum. Snorri segir, að sú íþrótt sé komin frá vönum og hafi Freyja fyrst kennt ásum seið. „En þessi fjölkynngi, ef framið er, fylgir svá mikil ergi, at eigi þótti karlmönnum skammlaust við at fara, ok var gyðjunum kennd sú íþrótt“. Samt lét Óðinn sér sæma að fremja seið, en af því mátti hann vita örlög manna og óorðna hluti, svo og að gera mönnum bana og óhamingju eða vanheilindi, svo og að taka frá mönnum vit og afl og gefa öðrum. Annars var seiður sú tegund galdra, sem einna verst var þokkuð og oftar var framin til ills en góðs. Samt eru þess dæmi, að menn hafi leitað hjálpar hjá seiðkonum til þess að létta af hallærum. Oft var seiðmanna og seiðkvenna líka leitað til þess að fá vitneskju um óorðna hluti. En yfirleitt var allt seiðfólk talið óalandi og óferjandi. Meira að segja fékk Óðinn sjálfur ámæli af að fást við seið. Í Lokasennu nýr Loki því um nasir Óðni, að hann hafi eflt seið í Sámseyju og hagað sér eins og seiðkonur. Frægasta dæmið um seiðmennsku Óðins er það, er hann magnaði seið til þess að ná ástum Rindar.

Fjölkynngi Óðins verður alls ekki skilin frá annarri speki hans. Takmörkin milli þess náttúrlega og yfirnáttúrlega voru miklu ógreinilegri meðal ásatrúarmanna en nú er. Fjölkynngin var eins og hver önnur vísindi, sem Óðinn kunni. Það var jafnsjálfsagt, að hann tæki öðrum fram í skáldskap og speki og hann kynni meðferð rúna og galdraljóða.

Óðinn á konu þá, er Frigg heitir, og ennfremur er jörðin kölluð bæði kona hans og dóttir. Upphaflega mun þó varla hafa verið gerður greinarmunur á Jörð og Frigg (sjá § 39). En Óðinn lét sér ekki nægja eina eða tvær konur. Í Hávamálum telur Óðinn upp galdraljóð, sem hann kunni, til þess að ná ástum kvenna, og á öðrum stöðum í kvæðinu segir hann frá tveim ástarævintýrum sínum (um Billings mey og Gunnlöðu). Í mannjöfnuðinum við Þór í Hárbarðsljóðum heldur Óðinn líka mjög á loft afrekum sínum í kvennamálum. Ekki var það samt alltaf af tómu fjöllyndi, að Óðinn háði launþing við konur. Hann samrekkti Gunnlöðu til þess að eignast skáldamjöðinn og gat Víðar og Vála til þess, að þeir yrðu hefnendur goðanna. Frigg var ekki heldur alltaf trygg Óðni. Snorri segir frá því, að eitt sinn, er Óðinn var farinn langt í brott, skiptu bræður hans arfi eftir hann, en Frigg, konu hans, gengu þeir báðir að eiga. En Óðinn tók við konu sinni og ríki, er hann kom heim aftur.

19. Annars dvaldist Óðinn oft langdvölum fjarri goðunum á yngri árum sínum. Saxo segir frá því, að tvisvar hafi Óðinn hrökklazt í útlegð og hafi æsir þá tekið sér annan höfðingja. Oftast var Óðinn dulbúinn á ferðalögum sínum og nefndist ýmsum nöfnum. Eru sum dregin af klæðnaði hans, svo sem Grímur, Grímnir og Síðhöttur. Venjulega var Óðinn svo búinn, að hann var með grímu fyrir andliti, með síðan hatt og í grænni kápu.

Oft skipti Óðinn sér af málefnum manna og veitti þeim fulltingi, er hann hafði mætur á. Stundum fór hann líka í eins konar könnunarferðir eða njósnaferðir. Hann fór til Geirröðar konungs til þess að frétta, hvort satt væri, að konungur væri matníðingur. Óðinn var í dulargervi og nefndist Grímnir. Konungur þekkti hann ekki og lét setja hann milli elda tveggja og pína hann til sagna. Voru það Friggjar ráð, að Geirröður tók svo illa móti Óðni, því að hún var óvinveitt konungi. Hafði hún gert konungi orð, að kominn væri í land fjölkunnugur maður, er hann skyldi varast. Meðan Óðinn sat milli eldanna, sagði hann konungi frá bústöðum goðanna og ýmsu fleira, og að lokum telur hann upp nöfn á sjálfum sér. En Geirröður þekkir hann samt ekki. Verður Óðinn þá að segja til sín. Ætlar konungur þá að fagna gesti sínum, en steypist á sverð sitt og fær bana (Grímnismál).

Þegar Óðinn heimsótti Vafþrúðni jötun, var það erindi hans að kanna, hvor þeirra væri vitrari. Þeir lögðu höfuð sín að veði og tóku nú að spyrja hvor annan í þaula. Óðinn leysti vel úr öllum spurningum og Vafþrúðnir lengi vel. En að lokum spurði Óðinn, hvað hann sjálfur hefði mælt í eyra Baldri, áður en hann steig á bálið. Þá sá Vafþrúðnir, við hvern hann átti, og varð að láta höfuð sitt (Vafþrúðnismál). Með sömu spurningunni sigraði Óðinn Heiðrek konung vitra, er þeir þreyttu með sér speki.

Ýmist ferðaðist Óðinn gangandi eða hann reið hestinum Sleipni, sem var allra hesta beztur og hafði átta fætur. Stundum fór Óðinn einnig í líki einhvers dýrs, því að hann kunni þá íþrótt að skipta hömum. Lá þá búkurinn sem sofinn eða dauður, en hann var þá fugl eða dýr, fiskur eða ormur og fór á einni svipstund í fjarlæg lönd.

Óðinn á Sleipni. Myndskurður frá Skotlandi.

Þegar Óðinn heldur kyrru fyrir, dvelst hann löngum í Valhöll. Þar er margt manna með honum, því að allir þeir, er í orustum hafa fallið frá upphafi heims, eru nú komnir þangað. Þeir eru nefndir einherjar og eru óskasynir Óðins. Af þeim dregur höllin nafn, því að valur merkir vopndauða menn. Í Valhöll er glæsilegt um að litast, en flest minnir þar á hernað. Höllinni er lýst þannig:

Sköptum er rann rept,

skjöldum er salr þakiðr,

brynjum of bekki stráat.

Varla þarf að efa, að það eru spjótssköft, sem höfð eru fyrir rafta undir skildina. Að utan er höllin prýdd rándýramyndum. Yfir dyrunum situr örn, en úlfur hangir fyrir vestan þær. Stærð Valhallar og tölu einherja má marka af því, að á henni eru 640 dyr. En í ragnarökum ganga 960 einherjar út um hverjar dyr.[6] Á hverjum degi skemmta einherjar sér við orustu og drykkju. Þá er þeir hafa klæðzt, hervæða þeir sig og ganga út í garðinn og berjast, og fellir hver annan. Það er leikur þeirra. Og er líður að dögurðarmáli, þá ríða þeir heim til Valhallar og setjast að drykkju. Að drykk hafa þeir mjöð. Hann er þannig til orðinn, að geit sú, er Heiðrún heitir, stendur uppi á Valhöll og bítur barr af limum trés þess, er Læraður heitir, en úr spenum hennar rennur mjöður svo mikill, að allir einherjar verða fulldrukknir af. Í Valhöll er heldur aldrei vistafátt. Til matar hafa einherjar gölt þann, er Sæhrímnir heitir. Honum er slátrað á hverjum degi, en alltaf er hann heill að kvöldi, og aldrei er svo mikill mannfjöldi í Valhöll, að þeim endist ekki flesk galtarins. Óðinn einn hefur annað borðhald en einherjar. Hann gefur úlfum tveim, sem heita Geri og Freki, alla þá vist, er honum er ætluð. En sjálfur nærist hann ekki á öðru en víni.

Þessi mynd af lífinu í Valhöll ber greinilega merki víkingaaldarinnar. Allt bendir til þess, að Valhallarhugmyndin sé fyrst og fremst draumur víkingsins, sem langaði til þess að halda áfram hinu viðburðaríka lífi sínu, en varð samt feginn að losna við erfiðleika þess. Hitt kemur varla til nokkurra mála, að þetta hafi verið almenn trú meðal alþýðu, enda gætir Valhallartrúarinnar mjög lítið í sagnaritunum. Í sumum dróttkvæðum eru hins vegar glæsilegar lýsingar á því, hvernig vopndauðum konungum var fagnað af Óðni í Valhöll. Og þótt það komi víða í ljós, að Óðinn eignaðist allan val, voru hugmyndir ásatrúarmanna mjög, á reiki um afdrif hinna föllnu.

Við höfum nú kynnzt ýmsum eiginleikum Óðins, en samt vantar mikið á, að við höfum öðlazt nokkra heildarmynd af honum. Óðinn er alltof stórbrotin persóna til þess, að hægt sé að setja hann saman með því að telja upp einstaka eiginleika hans. Það er hægt að segja, að Óðinn sé hernaðarguð, dauðraguð, skáldskaparguð og vizkunnar guð og margt og margt fleira. Hann hefur líka verið nefndur himinguð, stormguð og jafnvel frjósemiguð. En við erum litlu bættari.

Óðinn er fjölþættastur og um leið mannlegastur allra goðanna. Hann stýrir ríki ása með svipuðum hætti og veraldlegir stjórnvitringar ráða löndum sínum. Æsir eiga í vök að verjast fyrir jötnum, og Óðinn verður að neyta allra bragða til þess að bíða ekki ósigur. Hann fórnar sjálfum sér og leggur auga sitt að veði til þess að afla sér vizku og oft verður hann að leita á náðir jötna til þess að fá fréttir. En með þessu fær hann aðeins gálgafrest. Hann veit fyrir, að goðin eiga að farast í ragnarökum og hann á sjálfur að verða úlfinum Fenri að bráð. En samt er hann stöðugt að auka lið sitt til þess að verja sig gegn þessari hættu. Hann viðurkennir sjálfur, að hann hafi oft gefið „hinum slævurum sigur“ í orustum. En honum þykir vissara að taka hina hraustari til sín, því að úlfurinn lítur óhýru auga til Valhallar. Óðinn fer alltaf meir og, meir að blanda sér málefni manna. Hann etur saman konungum og sættir aldrei og ber „sakrúnar með sifjungum“. En allt þetta gerir hann til þess að auka tölu þeirra, sem falla. Þessi afskipti hans leiða til þess, að jafnvel dýrkendur hans geta sagt fullri alvöru: „Einn veldr Óðinn öllu bölvi“, og sjálfur kallar hann sig Bölverk.

En umhyggja Óðins fyrir velferð goða og manna er engu minni fyrir það, og viðleitni hans að spyrna á móti broddunum eykur manneðli hans í ríkum mæli. Hann er náskyldur flestum eftirlætishetjum norrænna fornsagna, sem verða að heyja hina vonlausu baráttu við örlögin. Ef til vill er hann engum skyldari en Njáli. Báðir sjá þeir fyrir örlög sín og reyna að afstýra þeim í lengstu lög, þótt þeir viti, að þau verða ekki umflúin.

Það hefur áður verið tekið fram, að í sagnaritum er hvergi getið um dýrkun Óðins á Íslandi. En í kvæðum íslenzkra skálda er oft minnzt á hann. Þau nafngreind skáld, sem bezt hafa túlkað trúarlíf sitt í ljóðum, eru þeir Egill Skalla-Grímsson og Hallfreður vandræðaskáld. En báðir meta þeir Óðin mest allra goðanna. Hallfreður lifir á tímamótum heiðni og kristni. Honum er mjög nauðugt að yfirgefa hin fornu goð, og hann fylkir þeim öllum undir merki Óðins gegn hinum nýja sið. En Hallfreði er þungt um hjartarætur, þegar hann sér, að allir láta „Óðins blót fyrir róða“ og hann er neyddur til að fylgja fjöldanum.

Egill er ekki knúinn til neinnar baráttu af ytri ástæðum. Hann heyr hana af innri þörf. Hann hefur valið Óðin fyrir vin og fulltrúa og „gerðisk tryggr at trúa honum“. En Agli fannst Óðinn hafa slitið vináttu við sig, er hann hafði tekið frá honum tvo syni hans. En samt gat Egill ekki slitið sig frá Óðni, því að hann hafði gefið honum þær gjafir, sem enginn annar guð gat veitt honum. Óðinn hafði gefið Agli skáldskapinn, sem nú var eina huggunin í raunum hans. Og Egill, sem áður hafði ætlað að svelta sig til bana af harmi, tekur nú að yrkja erfikvæði eftir syni sína. En áður en kvæðinu er lokið, hafði Egill sætzt við Óðin og sætt sig við hlutskipti sitt. Þetta kvæði Egils, Sonatorrek, sýnir betur en allt annað, hvílíkt afl ásatrúin gat verið í hugum forfeðra okkar fyrir 1000 árum. En enginn guðanna gat veitt skjólstæðingum sínum jafnmikla lífsreynslu og Óðinn, þótt sum önnur goð kunni að hafa verið meira blótuð.

Þór

Þór var upphaflega þrumuguð, eins og Seifur meðal Grikkja og Jupiter meðal Rómverja.[7] Og eins og þeir urðu hvor um sig höfuðguð sinnar þjóðar, varð Þór höfuðguð germanskra þjóða, ásamt Óðni. Skyldleiki Þórs og Jupiters sést einnig á nafni fimmtudagsins, sem á norrænu var nefndur Þórsdagur, en Rómverjar kenndu við Jupiter. Þór er líka oftast nefndur Jupiter í latneskum ritum. En Þór hélt áfram að ráða fyrir þrumum og eldingum, þótt starfssvið hans færðist út. Í sumum löndum réð hann einnig vindum og regni, heiðríkju og frjósemi. Þór er sterkastur allra ása. Hann hefur að vopni hamarinn Mjöllni, sem er beztur gripur með goðum og mönnum. Þór á líka megingjarðir, og er hann spennir þeim um sig, vex honum ásmegin að hálfu. Þriðji kjörgripur Þórs eru járnglófar, sem hann má ekki án vera við hamarsskaftið. Þór ver land ása fyrir jötnum. Um þá viðureign eru til margar sögur, og er það ekki furða, því að undir henni eru öll örlög goða og manna komin. Það er eingöngu Þór að þakka, að jötnar hafa ekki þegar lagt bæði Miðgarð (bústað mannanna) og Ásgarð (bústað goðanna) í eyði fyrir löngu. Þór er í stöðugum herferðum gegn þeim og eyðir svo liði þeirra, að veldi jötna er haldið í skefjum. Það er því ekkert skrum hjá Þór, sem hann segir í orðasennu við Óðin, er hann hefur lýst afrekum sínum í jötunheimum:

Mikil myndi ætt jötna,

ef allir lifði,

vætr myndi manna

und Miðgarði.

Þór nýtur hamarsins í baráttu sinni. Án hans væri hann illa settur. Í Þrymskviðu segir frá því, að eitt sinn stálu jötnar hamri Þórs. Sjá nú æsir ekki fram á annað en jötnar muni leggja undir sig Ásgarð, ef þeir nái ekki hamrinum aftur. Fékk þá Loki léðan fjaðurham, sem Freyja átti, og flaug í honum til jötunheima að leita hamarsins. Þar hitti Loki Þrym jötun, sem varðveitti hamarinn. Þrymur vildi ekki sleppa hamrinum, nema hann fengi Freyju fyrir konu. Flaug þá Loki aftur heim í Ásgarð og sagði tíðindin. Freyja brást reið við, er hún heyrði, að æsir vildu gefa hana jötnum, og neitaði með öllu að fara. Þá gengu æsir til ráðstefnu, og varð það til bragðs tekið að binda Þór brúðarlíni og senda hann til jötunheima í gervi Freyju. Loki ók með honum, og skyldi hann vera ambátt Freyju. Þór kunni illa við sig í kvenbúningnum, og lá við sjálft, að hann kæmi upp um sig með því, hve mikið hann át og hve sjónir hans voru ógurlegar. En Loki bjargaði öllu með því að segja, að Freyja hefði hvorki neytt svefns né matar undanfarið af tilhlökkun að komast í jötunheima. Að lokum lætur Þrymur sækja hamarinn til þess að vígja þau saman með. Var hann lagður í kjöltu brúðarinnar. En Þór var þá ekki lengi á sér að grípa hamarinn, og drap hann Þrym fyrstan, en síðan allt hans hyski.

Íslenzkur Þórshamar (fundinn í kumli í Vatnsdal við Patreksfjörð).

Þór var ekki einungis landvörður goða og manna. Hann var einnig verndari manna í daglegu lífi þeirra. Sögurnar sýna, að oftast var heitið á Þór, þegar vanda bar að höndum. Á rúnasteinum eru áletranir, sem sýna, að honum hafa stundum verið vígðar grafir. Sums staðar á Norðurlöndum voru líka búnir til litlir hamrar, sem áttu að tákna hamar Þórs, og báru menn þá á sér sem verndargripi. Svo bjargföst var trúin á mátt Þórshamarsins, að íslenzkir galdramenn á seinni öldum höfðu litla hamra, sem þeir kölluðu Þórshamra og notuðu við galdra.

Þór er sonur Óðins og Jarðar. Kona hans er Sif. Dóttir hans heitir Þrúður, en synir hans Móði og Magni. Þór á þar ríki, er heitir Þrúðheimur eða Þrúðvangar. En höll hans heitir Bilskirnir. Það er mesta hús í heimi, 640 gólf. Þór er á stöðugu ferðalagi eins og Óðinn. En mjög eru þeir ólíkir í háttum sínum. Þór er alltaf í sínu rétta gervi og dylur aldrei nafn sitt. Hann fer ekki heldur neinar njósnaferðir. Flestar ferðir sínar fer hann til þess að berja á jötnum. Venjulega fer Þór einn saman, en stundum er sveinninn Þjálfi með honum. Ennfremur fylgdi Loki honum stundum í fyrri daga. Þór ferðast annaðhvort gangandi eða hann ekur í kerru sinni. Draga hana hafrar tveir, sem jafnframt eru fæða Þórs, því að hann getur slátrað þeim að kvöldi og lífgað þá aftur að morgni. Hafrarnir renna loft og lög með kerru hans. Þegar Þór ekur um loftið, fylgja honum eldingar og þrumur stórar. Það eru kallaðar reiðarþrumur (reið = kerra). Svo mikill er gnýrinn af ferð hans, að björg brotna og jörð brennur. Sjálfur getur Þór líka verið ógurlegur ásýndum. Sjónir hans eru þá svo hvassar, að menn hyggjast falla fyrir þeim einum saman. Þegar Þór er í þessum ham, er sagt, að hann sé í ásmóði. En þessi eiginleiki hans kemur sjaldan fram við mennina. Hann er vinur þeirra umfram öll önnur goð. Það er að minnsta kosti víst, að einskis annars goðs var eins oft leitað við hversdagslegustu atvik lífsins.

Á Íslandi var Þór langmest tignaður allra goðanna, og kemur hann þar alls staðar fram sem höfuðguð heiðninnar. Þar, sem barátta á sér stað milli heiðni og kristni, er það alltaf Þór, en ekki Óðinn, sem er málsvari heiðninnar. Meira að segja er getið um einn landnámsmann, Helga magra, sem jafnaðarlega trúði á Krist, en hét þó á Þór til sjóferða og harðræða. Aðrir landnámsmenn leituðu frétta hjá Þór um það, hvar þeir skyldu nema land.

Greinilegast er sagt frá Þórólfi Mostrarskegg, sem nam land á Snæfellsnesi. Hann hét upphaflega Hrólfur, en var síðar kallaður Þórólfur, af því að hann var mikill vinur Þórs. Áður en Þórólfur fór til Íslands, efldi hann blót mikið og gekk til fréttar við Þór, ástvin sinn. En er Þórólfur kom í landsýn, kastaði hann fyrir borð öndvegissúlum sínum og hét að byggja þar, er Þór léti þær á land koma. En mynd Þórs var skorin á annarri súlunni. Þórshof það, er Þórólfur hafði varðveitt í Noregi, flutti hann líka til Íslands, að svo miklu leyti sem hægt var. Sá siður hélzt í ætt Þórólfs, að menn gáfu Þór syni sína, og var þá Þórs nafni skeytt framan við nöfn þeirra. Annars staðar er hvergi getið um það, að hve miklu leyti trúarlegur áhugi liggi til grundvallar þvílíkum nafngjöfum. En hinn mikli fjöldi mannanafna, sem samsett eru með nafni Þórs, ber samt glöggt vitni um óvenjulegar vinsældir hans. Í sömu átt benda örnefnin. Á Íslandi eru tiltölulega fá örnefni dregin af goðanöfnum, en langsamlega flest þeirra eru af Þórs nafni.

Baldur

Baldur er sonur Óðins og Friggjar. Kona hans er Nanna Nepsdóttir, en sonur hans heitir Forseti. Baldur á heima þar, sem heita Breiðablik. Það er á himni, og þar má ekkert óhreint vera. Snorri lýsir Baldri svo: „Hann er beztr, ok hann lofa allir. Hann er svá fagr álitum ok bjartr, at lýsir af honum, ok eitt gras er svá hvítt, at jafnat er til Baldurs brár. Þat er allra grasa hvítast, ok þar eptir mátt þú marka fegrð hans, bæði á hár ok líki. Hann er vitrastr ásanna ok fegrst talaðr ok líknsamastr, en sú náttúra fylgir honum, at engi má haldask dómr hans“. En þótt Baldur sé svona góður og friðsamur, eru samt munnmæli um, að hann hafi líka getað tekið sér vopn í hönd. Sá eiginleiki hans kemur þó hvergi í ljós hjá Snorra.

Um Baldur er ekki til önnur saga en um dauða hans. Hún er bæði í Snorra-Eddu og hjá Saxo, en í nokkuð ólíkum gerðum. Þeim ber saman um það, að Höður hafi vegið Baldur. Saxo lætur þá hafa átt í orustu, en Snorri telur víg Baldurs óviljaverk Haðar, sem orsakaðist af því, að hann var blindur. Hinn eiginlegi banamaður Baldurs, segir Snorri, að hafi verið Loki. Síðan skýrir hann frá því, hvernig æsir komu fram hefnd á honum. Loki mun þó varla hafa komið við þessa sögu frá upphafi, og þær sagnir virðast vera eldri, sem láta hefndina bitna á Heði. Æsir þeir, er fyrir voru, máttu ekki vinna hefndina sjálfir, því að Höður var einn í þeirra hópi. En Óðinn leysti úr þeim vanda með því að geta son við Rindi til þess að vega Höð. Þessi sonur Óðins er í íslenzkum heimildum nefndur Váli, en Saxo kallar hann Bous (Búa). Baldur og Höður eiga báðir að lifna aftur eftir ragnarök. Baldur minnir að mörgu leyti á Krist, og er líklegt, að mynd hans sé að einhverju leyti mótuð af kristnum hugmyndum.

Njörður

Njörður er ekki ása ættar, heldur kominn af vönum (sjá § 1). Hann á bústað í Nóatúnum. Þá er Njörður var með vönum, var hann kvæntur systur sinni, og voru þeirra börn Freyr og Freyja. En það var bannað með ásum að byggja svo náið að frændsemi. Snorri lýsir Nirði svo: „Hann ræðr fyrir göngu vinds ok stillir sjá ok eld. Á hann skal heita til sæfara ok til veiða. Hann er svá auðigr ok fésæll, at hann má gefa þeim land ok lausafé, er hann vill. Á hann skal til þess heita“.

Elzti eiginleiki Njarðar virðist vera að ráða fyrir ári og fésælu manna. Hann er upphaflega frjósemiguð, en smám saman færist það starfssvið yfir á Frey, son hans. En jafnframt skiptir Njörður um starf og verður siglingaguð meðal norrænna þjóða, er þær fara að stunda sjóferðir í stórum stíl. Dýrkun Njarðar er hægt að rekja allt aftur til daga Tacitusar (um 100 e. Kr.). Hann lýsir tignun danskra þjóðflokka á gyðjunni Nerþus, sem átti að tákna móður jörð. Nerþus er sama nafnið og Njörður, og hefur hún getað verið samnefnd systir hans (sjá Frey og Freyju). Gyðjunni var þjónað af presti, sem ók með henni í vagni um landið á ákveðnum tímum. Þessi siður minnir mjög á dýrkun Freys í Svíþjóð (sjá næsta kafla), enda á Freyr að hafa tekið við ríki eftir Njörð.

Í íslenzkum heimildum er Njörður yfirleitt talinn sjávarguð og siglinga. Þannig kemur hann meðal annars fram í sögninni um Njörð og Skaði. Skaði var dóttir Þjaza jötuns, er æsir höfðu vegið. Þeir buðu henni það í föðurbætur, að hún mætti kjósa sér einn af ásum, en sjá ekki annað af en fæturna. Sá hún mannsfætur eina forkunnar fagra og mælti: „Þenna kýs ek, fátt mun ljótt á Baldri“. En það var Njörður úr Nóatúnum. Hjónaband þeirra varð ekki hamingjusamt. Skaði vildi búa í Þrymheimi, á fjöllum uppi, þar sem faðir hennar bjó. En Njörður vildi vera nær sæ. Þau sættust á það, að þau skyldu vera níu nætur í Þrymheimi, en þá aðrar níu í Nóatúnum. En er Njörður kom aftur til Nóatúna af fjallinu, þá kvað hann þetta:

„Leið erumk fjöll,

varka lengi á,

nætr einar níu.

Úlfa þytr

mér þótti illr vera

hjá söngvi svana“.

Þá kvað Skaði þetta:

„Sofa né máttak

sævar beðjum á

fugls jarmi fyrir.

Sá mik vekr,

er af víði kömr,

morgin hverjan már“.

En samvistir þeirra urðu ekki lengri, því að Skaði fór aftur upp á fjall og byggði í Þrymheimi.

Það er til minja um dýrkun Njarðar á Íslandi, að hann var nefndur í eiðstaf heiðinna manna og við hann eru kenndar tvær Njarðvíkur.

Freyr

Freyr[8] er sonur Njarðar og arfþegi hans sem frjósemiguð. Snorri lýsir honum svo: „Freyr er inn ágætasti af ásum. Hann ræðr fyrir regni ok skini sólar ok þar með ávexti jarðar, ok á hann er gott at heita til árs ok friðar. Hann ræðr ok fésælu manna“. Hann er auk þess fagur yfirlitum og máttugur og svo góður, að hann grætir hvorki mey né manns konu og leysir hvern mann úr böndum.

Freyr hefur mikil metorð meðal goðanna. Hann ræður yfir álfheimi, sem æsir gáfu honum í tannfé. Hann á einnig skipið Skíðblaðni, sem er bezt allra skipa og gert með mestum hagleik. Það er svo mikið, að allir æsir mega skipa það með vopnum og herbúnaði, og hefur byr, þegar segl er dregið, hvert er fara skal. En þá er eigi skal fara með það á sæ, má vefja það saman sem dúk og hafa í pungi sínum. Freyr á einnig göltinn Gullinbursta, sem hann notar til reiðar eða hefur fyrir kerru sinni.

Freyr var mest tignaður í Svíþjóð. Adam frá Brimum segir í lýsingu sinni á Uppsalahofinu, að Freyr veiti mönnum frið og ástarunað og sé blótaður við brúðkaup. Í íslenzkri sögn er þess getið, að í Svíþjóð var Frey fengin til þjónustu kona ung og fríð. Á ákveðnum tímum ók hún um landið með líkneski guðsins til þess að gera mönnum árbót. Hér er efalaust um sama siðinn að ræða og er prestur Nerþusar ók vagni gyðjunnar með henni. Það skiptir litlu máli, hvort sjálft goðið er karlkyns eða kvenkyns. En prestur þess verður hér að vera annars kyns, því að goðið og prestur þess eru talin hjón. Þau eiga að ferðast um landið til þess að auka frjósemi þess. En það er sameiginleg hugmynd í flestum trúarbrögðum, að frjósemiguðinn verði að lifa stöðugu ástalífi, ef hann á nokkur áhrif að geta haft á frjósemi jarðarinnar.

Eina goðsagan, sem til er um Frey, er líka ástarsaga. Hún er varðveitt í Eddukvæðinu Skírnismálum, og er aðalefni hennar á þessa leið: Freyr settist eitt sinn í Hliðskjálf og sá um heima alla. Þá sá hann meðal annars jötunmey eina fagra, sem Gerður Gymisdóttir hét. Freyr fékk svo mikla ást á henni, að hann mælti ekki við menn og neytti hvorki svefns né matar. Þá kom Njörður að máli við Skírni, skósvein Freys, og bað hann að grennslast um hagi sonar síns. Þegar Freyr hafði sagt honum hið sanna, bað hann Skírni að fara fyrir sig til jötunheima og færa sér meyna. Skírnir vildi ekki fara, nema Freyr gæfi honum sverð sitt, sem barðist sjálft. Síðan fór Skírnir til garða Gymis og náði fundi meyjarinnar og bað hennar til handa Frey. Gerður var treg til ráðahagsins, en Skírnir neyddi hana með göldrum til þess að lofast Frey. Átti hún að hitta Frey að níu nóttum liðnum í lundinum Barra. Þegar Freyr heyrði þessi málalok, mælti hann:

„Löng er nótt,

langar eru tvær,

hve of þreyjak þrjár.

Opt mér mánaðr

minni þótti

en sjá hálf hýnótt“.

En síðan Freyr fékk Gerðar, er hann vopnlaus. Hann varð því að drepa Belja jötun með hjartarhorni. En mest saknar Freyr sverðs síns í ragnarökum, er hann á að berjast við Surt jötun. Verður það bani Freys.

Á Íslandi var Freyr tignaður mest goðanna næst Þór. Margir Íslendingar höfðu Frey fyrir fulltrúa og helguðu honum hof sín. Á Munka-Þverá í Eyjafirði átti Freyr ekki einungis hofið, heldur var helgi hans á öllu Þverárlandi. Um Þverárland deildu þeir Þorkell hávi og Víga-Glúmur. Fóru svo leikar, að Þorkell varð að fara þaðan. En áður en hann fór brott, gekk hann í hof Freys og leiddi þangað uxa gamlan. Þorkell mælti: „Freyr, er lengi hefr fulltrúi minn verit ok margar gjafir at mér þegit ok vel launat, — nú gef ek þér uxa þenna til þess, at Glúmr fari eigi ónauðgari af Þverárlandi en ek fer nú. Ok láttu sjá nökkurar jartegnir, hvárt þú þiggr eða eigi“. En uxanum brá svo við, að hann kvað við og féll niður dauður. Þóttist þá Þorkell vita, að Freyr hafði þegið blótið. En það er frá Glúmi að segja, að hann óvingaðist við Frey og var löngu seinna hrakinn frá Þverá (Glúma).

Þorgrímur goði í Dýrafirði var einnig mikill vinur Freys. Eftir dauða hans var sá hlutur einn, er nýnæmum þótti gegna, að ekki festi snjó á haugi Þorgríms. Gátu menn þess til, að hann myndi Frey svo þekkur fyrir blótin, að hann vildi ekki, að frysi milli þeirra (Gíslasaga). Örlagaríkust er þó dýrkun Freys í Hrafnkelssögu Freysgoða, þar sem hesturinn Freyfaxi skapar örlög söguhetjunnar. En þótt sú saga sé sennilega að mestu leyti skáldskapur, er samt vitað, að hestar voru stundum helgaðir Frey. Aðrar menjar um dýrkun Freys á Íslandi eru þrjú örnefni: Freyshólar og tvö Freysnes, og hann er nefndur í eiðstaf Íslendinga.

Týr

Týr er sonur Óðins. Nafnið Týr merkir upphaflega guð og er oft haft í samsetningum um aðra guði. Til dæmis er Óðinn nefndur hanga-týr og Þór reiðar-týr. Goðin í heild sinni eru líka kölluð tívar. Málfræðilega er nafnið Týr skylt goðanöfnunum Seifur og Jupiter, en annars er það Þór, en ekki Týr, sem helzt samsvarar þeim í norrænni goðafræði. En þótt ekki sé nema nafnið, bendið það á, að Týr sé meðal elztu goðanna. Eftir örnefnum að dæma var Týr mest tignaður í Danmörku, en dýrkun hans varð aldrei mjög almenn í Noregi eða Svíþjóð. Á síðustu öldum heiðninnar var dýrkun Týs mjög tekið að hnigna, og hann stendur algerlega í skugga Óðins, Þórs og Freys. Snorri lýsir Tý svo: „Hann er djarfastr ok bezt hugaðr, ok hann ræðr mjök sigri í orrustum. Á hann er gott at heita hreystimönnum. Þat er orðtak, at sá er týhraustr, er umfram er aðra menn ok ekki sésk fyrir. Hann er ok vitr, svá at þat er ok mælt, at sá er týspakr, er vitrastr er“. Í íslenzkum heimildum er Týr alltaf talinn herguð. Kemur það vel heim við það, að í latneskum ritum er hann oftast nefndur Mars, sem er heiti rómverska herguðsins. Týr er einhendur, því að hann lét hægri hönd sína að veði í gin Fenrisúlfs.

Heimdallur

Heimdallur er sonur Óðins og níu systra, sem allar voru mæður hans. Hann er vörður goða og býr þar, sem heita Himinbjörg, við endann á brúnni Bifröst, sem liggur milli himins og jarðar. Hann gætir brúarinnar fyrir bergrisum. Hann sér jafnt nætur og daga og heyrir það, er gras vex á jörðu og ull á sauðum, og þarf minni svefn en fugl. Hann á lúður þann, er Gjallarhorn heitir, og heyrist blástur hans um heima alla. Hestur hans heitir Gulltoppur, en sjálfur er Heimdallur kallaður Gullintanni, því að tennur hans eru úr gulli.

Í Eddukvæðinu Rígsþulu segir frá upphafi stéttaskiptingar í mannfélaginu, og er hún rakin til Heimdalls. Hann var eitt sinn á ferðalagi meðfram sjávarströndu og nefndist Rígur. Hann kom þá til þriggja hjóna: Áa og Eddu, Afa og Ömmu og Föður og Móður, og gisti hjá þeim öllum. En svo bar við níu mánuðum síðar, að allar konurnar ólu syni. Hét sonur Eddu Þræll og varð forfaðir þræla. Sonur Ömmu hét Karl og varð forfaðir karla (bænda). Sonur Móður hét Jarl og var hann forfaðir jarla. En af yngsta syni Jarls, sem hét Konur ungur, eru konungar komnir.[9]

Ullur

Ullur á heima þar, sem heita Ýdalir. Hann er talinn sonur Sifjar og stjúpsonur Þórs. Af Ulli fara litlar sögur. En af örnefnum og ýmsum bendingum í Eddukvæðum má ráða, að hann hefur einhvern tíma í fyrndinni verið einn af höfuðguðunum. Hann er svo bogfimur og skíðfær, að enginn má við hann keppast. Önnur mynd af nafni hans er Ullinn. Við hann eru kennd Ullinseyru, en svo nefnast separ hjá hjartanu í dýrum. Sú venja hefur lengi tíðkazt við slátrun á Íslandi, að þessum „eyrum“ sé fleygt. En um leið er ristur kross í hjarta skepnunnar.

Bragi

Bragi er guð skáldskapar og málsnilldar, en er enginn hermaður. Hann er eins konar hirðskáld hjá Óðni í Valhöll. Bragi er talinn sonur Óðins, en kona hans er Iðunn (sjá § 43).

Forseti

Forseti er sonur Baldurs og Nönnu. Hann á þann sal, er Glitnir heitir, sem er þakinn gulli og silfri. Forseti er að því leyti ólíkur föður sínum, að hann getur leyst úr öllum málum, svo að menn fara þaðan sáttir í brott. Talið er, að Forseti sé upp runninn hjá Frísum og sé sami guðinn og Fosite, sem dýrkaður var á ey einni í Norðursjónum.

Höður

Höður er sonur Óðins. Hann er blindur, en mjög sterkur, „en vilja mundu goðin, at þenna ás þyrfti eigi at nefna, því at hans handaverk munu lengi vera höfð at minnum með goðum ok mönnum“. Höður var veginn af Vála til hefnda eftir Baldur. En eftir ragnarök kemur hann aftur, og þá lifa þeir Baldur saman í sátt og samlyndi.

Váli og Víðar

Váli og Víðar hafa ekki annað hlutverk en vera hefnendur. Váli hefndi Baldurs, en Víðar á að hefna Óðins. Hvorugur þeirra á að farast í ragnarökum.

Víðar og Fenrisúlfur (á steinkrossi frá Gosforth á Englandi).

Hænir og Lóður

Hænir og Lóður eru einnig taldir til goðanna. Í Völuspá er þeirra getið í sambandi við sköpun mannsins (sjá § 59). Hænir er einnig nefndur í sögunni um vanastríðið. Hann var og eitt sinn fylgdarmaður Óðins og Loka.

Frigg

Frigg er kona Óðins og æðst af ásynjum. Hún er Fjörgynsdóttir. Þessi Fjörgynn er annars ókunnur. En Fjörgynn er annað nafn á jörðinni, og sýnir það hið nána samband Friggjar og jarðar. Talið er, að upphaflega sé Frigg sama og jörðin, enda er það alkunna, að menn hugsuðu sér jörðina konu Óðins. Nafnið Frigg er skylt sögninni að frjá, sem þýðir að elska, og stendur það í sambandi við starfssvið hennar. Hún var ástargyðja og hjúskapar. Eins og aðrar slíkar gyðjur þótti hún vera heldur marglynd, og fékk Óðinn að kenna á því. Einu sinni kvað svo rammt að því, að hann stóðst ekki lengur mátið og hrökklaðist í útlegð. En annars virðist þeim yfirleitt koma vel saman. Óðinn gefur henni hlutdeild í vizku sinni og trúir henni fyrir því, sem hann segir engum öðrum. Eins ber Frigg umhyggju fyrir Óðni og árnar honum allra heilla, er hann leggur upp í ferðalög. En stundum eigast þau við smáglettur, er þau hafa tekið ástfóstri við sína hetjuna hvort, sem þau vilja veita ásjá sína. Í þeim viðskiptum beitir Frigg jafnan Óðin brögðum.

Bústaður Friggjar heitir Fensalir, og henni þjóna ásynjurnar Fulla, Gná og Hlín.

Frigg er eina ásynjan, sem kunn er meðal allra germanskra þjóða. En á Norðurlöndum hefur dýrkun hennar að nokkru leyti orðið að þoka fyrir Freyju. Hún er ástargyðja eins og Frigg, en varð aldrei hjúskapargyðja.

Freyja

Freyja á ýmislegt sameiginlegt við Frigg. Þeim er t.d. til skiptis eignaður flughamur sá, sem goðin þurftu oft á að halda. Freyja er líka stundum í furðu nánu sambandi við Óðin. Um hana segir, að hún eignist helming alls vals á móti Óðni. Bóndi Freyju heitir Óður. Óður fór á brott fyrir löngu, en Freyja grætur eftir, og tár hennar eru gull. Hún hefur farið um mörg lönd að leita hans, en þau hafa ekki fundizt enn. Frigg ber einnig þungan harm. Hún grét sárt eftir dauða Baldurs, og enn sárara grætur hún, er Óðinn verður veginn.

Freyja er vanaættar og dóttir Njarðar. Nafn hennar merkir drottningu. Freyja á bæ þann, er Fólkvangur heitir, en höll hennar heitir Sessrúmnir, mikið hús og fagurt. Hún á dýrgripinn Brísingamen. Freyju er stundum eignaður gölturinn Gullinbursti, sem oftast er talinn eign Freys og rann loft og lög með eiganda sinn á baki. Annars ferðast Freyja oftast í vagni, sem kettir draga. Ýmsar sögur eru til um það, að jötnar ætluðu að þröngva goðunum til þess að gefa sér Freyju, en hún aftók jafnan að fara í jötunheima. Henni líka vel mansöngvar, og á hana er gott að heita til ásta. Oft er Freyju brugðið um, að hún sé nokkuð marglynd, en þannig varð ástargyðjan að vera samkvæmt stöðu sinni.

Sjöfn og Lofn

Aðrar ástargyðjur eru Sjöfn og Lofn. Sjöfn gætir mjög til að snúa hugum manna til ásta, kvenna og karla, og af hennar nafni er elskhuginn kallaður sjafni. En Lofn er svo mild og góð til áheita, að hún fær leyfi af Alföður eða Frigg til manna samgangs, kvenna og karla, þótt áður sé bannað eða þvertekið fyrir. Engar menjar eru til um dýrkun þeirra.

Sága og Gefjun

Sága og Gefjun eru svo nátengdar Óðni, að sumir hafa ætlað, að hér sé aðeins að ræða um önnur nöfn á Frigg. Sága er sú, sem allt sér. Hún á heima þar, sem heitir Sökkvabekkur.

Þar þau Óðinn ok Sága

drekka alla daga

glöð ór gullnum kerum.

Sökkvabekkur sýnist eiga að merkja sokkinn bústað, enda er þess getið, að bylgjurnar glymja yfir honum, og minnir hann þá ekki lítið á Fensali (bústað Friggjar), sem merkir höll vatns eða sjávar.

Um Gefjun segir Óðinn í Lokasennu:

„aldar örlög,

hygg, at öll viti

jafngörla sem ek“.

En annars segist Óðinn ekki segja neinni sín leyndarmál nema konu sinni og systur. Um Gefjun er til ein saga: Hún fór norður til Svíþjóðar á fund Gylfa konungs, og gaf hann henni plógsland, sem fjórir uxar skyldu draga upp á einum sólarhring. Hún tók þrjá uxa norðan úr jötunheimum, en það voru synir jötuns nokkurs og hennar, og setti þá fyrir plóg, en plógurinn gekk svo breitt og djúpt, að upp leysti landið, og drógu uxarnir það út á hafið og vestur og námu staðar í sundi nokkru. Þar setti Gefjun landið og gaf nafn og kallaði Selund (Sjáland). Og þar, sem landið hafði upp gengið, var eftir vatn. Það er nú Lögurinn (Mälaren) kallaður í Svíþjóð, „ok liggja svá víkr í Leginum sem nes í Selundi“. Á öðrum stað lýsir Snorri Gefjun svo: „Hon er mær, ok henni þjóna þær, er meyjar andask“, og kemur það ekki vel heim við þessa sögu.

Iðunn

Iðunn er kona Braga. Bústaður hennar er Brunnakur. Hún varðveitir epli þau, er goðin skulu í bíta, þegar þau eldast. Verða þau þá aftur ung. Æsir eiga því mikið í húfi um varðveizlu Iðunnar.

Aðrar ásynjur

Um Nönnu, konu Baldurs, Sif, konu Þórs, Gerði, konu Freys, Skaði, konu Njarðar, og Sigyn, konu Loka, er talað annars staðar. Enn eru ónefndar af ásynjum: Eir, Ván, Vör, Syn og Snotra, en ekki eru til heimildir um, að nokkur þeirra hafi verið dýrkuð. Kunnust er Eir, sem var lækningagyðja. Hins vegar er líklegt, að einhver dýrkun hafi verið á Rindi, móður Vála, og Hörn, sem Snorri telur annað nafn á Freyju, því að þær hafa báðar látið eftir sig menjar í sænskum örnefnum.

Eftir heimildum að dæma hafa ásynjur verið um það bil eins margar og æsir. En það er næstum furðulegt, hve lítil tilbreytni er í skapgerð þeirra. Meira, að segja hafa Frigg og Freyja, sem langmest er vitað um, mörg sameiginleg einkenni. Flestar hinar gyðjurnar eru lítið annað en nöfnin tóm. Undantekningar eru þó eiginkonur sumra ása, t.d. Nanna og Sigyn. Þær hafa varla verið tignaðar sem sjálfstæðar gyðjur, en eru ógleymanlegar persónur í harmsögu goðanna.

Um æsi gegnir allt öðru máli. Þeir hafa skýr persónuleg einkenni hver um sig, að minnsta kosti þeir, sem mestar heimildir eru til um. Starfssvið þeirra eru næstum því eins ólík og störf manna í þjóðfélaginu. En um ásynjurnar hefur það verið sagt, að þær séu yfirleitt ástar- og frjósemdargyðjur. Það mun þó tæplega rétt, sem sumir hafa getið sér til, að þær séu flestar runnar frá einni og sömu gyðjunni. Þetta getur alveg eins stafað af því, að störf kvenna í hinu forna þjóðfélagi voru miklu fábreyttari en störf karla.

Ægir og Rán

Auk ása og ásynja voru til ýmis goðmögn, sem voru ekki annað en persónugervingar einstakra náttúruafla.

Ægir og Rán. Ægir er ímynd hafsins. Hann er talinn jötna ættar og stundum kallaður jötunn. Samt hélt hann ásum stundum veizlur og sótti aftur vinaboð til þeirra. Þegar veizlur voru hjá Ægi, lét hann bera lýsigull inn í höll sína, og þurfti þar ekki annað ljós. En Óðinn lýsti Valhöll með sverðum, er Ægir sótti hann heim. Kona Ægis er Rán. Hún á net það, er hún veiðir í alla þá menn, sem drukkna í sjó. Það er til marks um, að mönnum sé vel fagnað að Ránar, ef sjódauðir menn vitja erfisdrykkju sinnar. Dætur þeirra Ægis og Ránar eru öldurnar.

Sól og Máni

Sól og Máni voru einnig goðverur, og Sól er jafnvel talin með ásynjum. Snorri segir svo frá, að maður að nafni Mundilfari hafi nefnt börn sín Sól og Mána, hafi æsir reiðzt slíku ofdrambi og sett þau systkin upp á himin og skipað þeim að draga kerru sólar og tungls. Hitt mun þó upphaflegra, að sól og tungl séu sjálfstæð goð. En jafnframt því, sem sólin varð að goðveru, hugsuðu menn sér stundum, að hin sýnilega sól væri aðeins skjöldur, er skyggði á hið „skínandi goð“. Þessi skjöldur hét Svalinn og var hafður til þess að hlífa jörðinni við ofhita. Í fornleifum eru líka til menjar um sólardýrkun á forsöguöldum Norðurlanda.[10]

Sólarvagn frá eiröld, fundinn hjá Trundholm í Danmörku. Kringlan á vagninum er ímynd sólarinnar.

Ganga sólar og tungls yfir himininn var talin flótti þeirra undan tveim úlfum. Þessir úlfar heita Skoll og Hati Hróðvitnisson. Skoll hleypur stöðugt á eftir sólinni, en mun þó ekki gleypa hana fyrr en í ragnarökum. En Hati hleypur á undan sól og vill taka tunglið, og mun það einnig verða. Þessi hugmynd hefur orðið mjög lífseig í íslenzkri þjóðtrú. Enn í dag er talað um, að sól sé í úlfakreppu, ef tvær aukasólir sjást í einu. Sú, sem fer á undan sól, er kölluð gíll, en úlfur sú, er á eftir fer. Af þessu er dregið máltækið: Sjaldan er gíll fyrir góðu, nema úlfur á eftir renni. Það mun varla of djarft að ætla, að þessar loftsjónir hafa hjálpað til að mynda söguna um sólúlfana.

Dagur og Nótt, Sumar og Vetur, Þorri og Góa

Dagur og nótt, sumar og vetur voru einnig gerð að goðlegum verum. Nótt var af jötna kyni, og var hún svört og dökk, eins og hún átti ætt til. Hún giftist þeim manni, er Dellingur hét, er var ása ættar. Þeirra son var Dagur, og er hann ljós og fagur eftir faðerni sínu. Óðinn sendi þau Dag og Nótt upp á himin og gaf þeim tvo hesta og tvær kerrur, og skulu þau aka á hverjum tveim dægrum umhverfis jörðina. Nótt ekur með þeim hesti, er heitir Hrímfaxi, og á hverjum morgni döggvar hann jörðina með méldropum sínum. Sá hestur, er Dagur á, heitir Skinfaxi, og lýsir allt loft og jörðina af faxi hans.

Um Sumar og Vetur er lítið vitað annað en faðerni þeirra. Faðir Sumars heitir Svásuður, og er hann sællífur. En faðir Vetrar heitir Vindsvalur, og voru þeir frændur grimmir og svalbrjóstaðir. Bæði hafa Sumar og Vetur skaplyndi feðra sinna. Ennfremur eru til sagnir um ætt og uppruna Þorra og Góu, og enn í dag getum við talað um þau eins og fólk, eins og fram kemur í vísunni:

Velkomin sértu, góa mín,

og gakk þú í bæinn,

vertu ekki úti í vindinum

vorlangan daginn.

Loki

Loki er einnig talinn meðal goðanna. En hann er jötna ættar og að ýmsu ólíkur hinum goðunum. Faðir hans heitir Fárbauti, en móðir hans Laufey eða Nál, og er hann oftast kenndur við móður sína og kallaður Loki Laufeyjarson. Loki er fríður sýnum, en bragðvís og slægvitur. Hann komst í goðahópinn á þann hátt, að hann sórst í fóstbræðralag við Óðin. Á fyrri dögum sínum í Ásgarði var hann í fylgd með Óðni ásamt Hæni, en stundum var hann með Þór. Oft kom hann ásum í full vandræði með óforsjálni sinni, en furðanlega oft leysti hann úr þeim sjálfur, er æsir hótuðu honum hörðu. Stundum var hann ein traustasta hjálp ásanna, t.d. þegar hann hjálpaði Þór til að ná aftur hamrinum, sem jötnar höfðu stolið. En vinátta hans var ótrygg, og þegar minnst varði, hafði hann snúið baki við ásum og gert samband við jötna. En lengi framan af gerði hann það þó aldrei af fúsum vilja, heldur aðeins, er jötnar höfðu náð valdi á honum og knúið hann til þess. Þessi ótryggð Loka fór stöðugt vaxandi, og þar kom að lokum, að hann var svarnasti óvinur goðanna. Í veizlu einni, sem haldin var hjá Ægi, atyrti hann flest goðin með svæsnum stóryrðum og vægði ekki, fyrr en Þór kom með reiddan hamarinn. Loki olli því líka, að Baldur var veginn, er mest hefur verið óhapp með goðum og mönnum. Eftir það tóku æsir Loka og bundu hann, og verður hann í böndum til ragnaraka. En þá verður hann aftur laus og hefur forystu fyrir óvinaliði goðanna. Sjálfur berst hann við Heimdall, og verða þeir hvor öðrum að bana.

Mynd af Loka Laufeyjarsyni (Í smiðjuaflsteini, nú í Forhistorisk Museum, Aarhus).

Það er auðsætt, að í frásögnunum um Loka eru tvö stig, annað eldra, en hitt yngra. Á eldra stiginu er Loki alls ekki slæmur. Hann er þá í fylgd með hinum goðunum, og þótt stundum leiði af honum ýmis óhöpp, eru þau venjulega óviljaverk, sem orsakast af óforsjálni hans og kæruleysi. Á yngra stiginu er Loki orðinn fullkominn djöfull, og er ekki ólíklegt, að sú mynd sé að einhverju leyti mótuð af djöfulshugmynd kristinna manna. Þá er Loka kennt um allt illt, og hann er kallaður rógberi ásanna, frumkveði flærðanna, vamm allra goða og manna o.s. frv.

Loki á konu þá, er Sigyn heitir, sem er allra kvenna vænst og trygglyndust. Synir þeirra heita Váli og Nari. En Loki átti fleiri börn. Með hestinum Svaðilfara gat hann Sleipni, reiðhest Óðins, og var Loki þá í merarlíki. En frægust eru þau börn Loka, er hann gat með tröllkonu einni, er Angurboða hét. Þau heita Fenrisúlfur, Miðgarðsormur og Hel. En er goðin vissu til, að þessi þrjú systkin fæddust upp í jötunheimum, og röktu til spádóma, að af þessum systkinum mundi þeim mikið óhapp standa, og þótti öllum ills von, fyrst af móðerni og enn verra af faðerni, þá sendi Alföður til goðin að taka börnin að færa sér. Og er þau komu til hans, þá kastaði hann orminum í hinn djúpa sjá. Hel kastaði hann í Niflheim og gaf henni vald yfir níu heimum, að hún skyldi skipta vistum með þeim, er til hennar væru sendir, en það eru sóttdauðir menn og ellidauðir. Hún á þar mikla blótstaði, og eru garðar hennar forkunnar háir og grindur stórar. Eljúðnir heitir salur hennar, hungur diskur hennar, sultur hnífur hennar, Ganglati þræll, en Ganglöt ambátt, Fallandaforað þröskuldur. Kör heitir sæng hennar, en Blíkjandaböl ársali hennar. Hún er hálf blá, en hálf með hörundarlit. Því er hún auðkennd og heldur gnúpleit og grimmleg. Úlfinn fæddu æsir upphaflega heima. En síðar settu þeir á hann fjötra, og mun hann ekki losna fyrr en í ragnarökum.

Loki og Sigyn (Gosforth-krossinn).

IV. Dýrkun goðanna

Á síðustu öldum heiðninnar fór guðsdýrkun germanskra þjóða að mestu leyti fram í húsum. Þetta var þó ekki svo frá upphafi. Tacitus segir um Germana, að þeir telji það ekki samboðið hinum mikla guðdómi himintívanna að byrgja goðin innan veggja eða sýna þau í gervi dauðlegs manns, en þeir hafi helga skógarlundi. En þótt goðunum væru síðar reist hús, héldu menn jafnframt áfram slíkri dýrkun úti í náttúrunni allt til loka heiðninnar. Í Landnámu er getið um ýmsa Íslendinga, sem blótuðu steina, lundi og fossa, og svipaður átrúnaður átti sér stað í Noregi á síðustu tímum ásatrúarinnar þar. En þessi dýrkun virðist oftast ekki hafa verið á goðunum, heldur á náttúrunni sjálfri eða vættum þeim, sem menn trúðu, að byggju í henni.

En samhliða þessum helgidómum náttúrunnar taka smám saman að rísa upp aðrir helgidómar, sem gerðir voru af manna höndum. Þeir voru kallaðir hof, hörgar eða vé, og sýna örnefnin, að útbreiðsla þeirra hefur verið orðin mikil á Norðurlöndum.

Langvíðtækasta merkingu hefur orðið vé. Það er haft bæði um hof og hörga og hið helgaða svæði á þingum, sem umgirt var af véböndum. Helgi véanna sést meðal annars á uppruna orðsins. Það er skylt sögninni að vígja og merkir heilagan stað. Í véunum áttu allir að njóta verndar goðanna. Þar var bannað að bera vopn eða hafa um hönd þá hluti, er styggt gætu goðin. Sá, er braut helgina, var vargur í véum, og slíkum mönnum voru allar bjargir bannaðar. En helgi véanna var ekki eingöngu fólgin í því, að þar væri bannað allt óguðlegt athæfi. Þau voru hlaðin heilögum krafti, sem mennirnir gátu ekki án verið. Þess vegna fluttu sumir landnámsmennirnir hofhelgina með sér til Íslands. Um tvo er getið, sem tóku með sér flesta viðina og öndvegissúlurnar úr hofum sínum í Noregi og meira að segja hofsmoldina.

Hof og hörgar

Hof og hörgar eru oft nefnd saman. Hofin voru, eins og kunnugt er, hin venjulegu goðahús ásatrúarmanna á síðustu tímum þeirra. En um hörgana er allt í meiri óvissu. Talið er, að þeir hafi upphaflega verið blótstaðir undir berum himni, líklega steinaltari. Á þetta bendir uppruni orðsins hörgur, sem merkir ýmist heiðinn blótstað eða grjóthól. Í Eddukvæði er líka getið um hörg, sem hlaðinn var úr steinum. Stundum virðast hörgar hins vegar hafa verið hús. Sést það bezt á því, að getið er um hörga, sem brunnu, og um hátimbraða hörga. Á Íslandi hafa fundizt tóftir, sem talið hefur verið að séu af fornum hörgum, en ekki liggur fyrir nein vitneskja um það.

Það verður ekki sagt með neinni vissu, hvers konar blótstaðir hörgar voru, enda virðist fyrirkomulag þeirra hafa verið mjög breytilegt. En eftir því, sem næst verður komizt, eru þeir eldri en hofin. Gengi hörganna sýnist minnka að sama skapi sem vegar hofanna vex. Á Íslandi skipuðu hörgarnir miklu lægri sess en hofin. Helztu menjar um þá eru í örnefnum, en þeirra er ekki getið nema á þrem stöðum í öllum sagnaritunum.

Um hofin eru heimildir miklu betri. Í fornum ritum eru hér og þar drög til lýsinga á hofum. En auk þess hefur verið bent á tóftir, sérstaklega á Íslandi, sem taldar hafa verið leifar af fornum hofum. Nánari rannsókn hefur þó leitt í ljós, að flestar þeirra eru öðru vísi til komnar. Aðeins tóftin hjá Hofstöðum í Mývatnssveit hefur af flestum fræðimönnum verið talin örugg hoftóft.[11] Hún var 44 metrar á lengd og 6-8 metrar á breidd. Nálægt norðurenda tóftarinnar var þverveggur, sem skipti henni í tvennt. Talið er, að stærri salurinn hafi verið gildaskáli, en afhýsið í norðurendanum goðastúka. Á báðum herbergjunum voru útidyr, en engar dyr voru á þverveggnum milli þeirra. Ætla sumir, að hann hafi ekki verið hærri en svo, að menn hafi getað séð framan úr gildaskálanum inn í goðastúkuna. En úr því gat rannsóknin auðvitað ekki skorið.

Hoftóft hjá Hofstöðum við Mývatn. — A—B gildaskáli. C goðastóka. D afhýsi. E-F sorphaugur. H, I, K og O eldstæði. L seyðir. N hleðsla (úr torfi og grjóti). P dyr.

Gildaskálinn virðist hafa verið með svipuðu sniði og skálarnir á íslenzkum stórbæjum. Eftir skálanum endilöngum var röð af eldum, sem nefndir voru langeldar, en meðfram veggjum voru bekkir hlaðnir úr torfi. Skálanum var skipt í þrennt með súlnaröðum eftir endilöngu, og var gólfið lægst í miðjunni, þar sem langeldarnir voru. Á hliðarvegg skálans voru dyr, og þar fyrir innan stóðu öndvegissúlurnar, sem stundum voru útskornar með goðamyndum. Goðastúkan var helgasti hluti hofsins. Þar stóð á miðju gólfinu stalli, sem samsvarar altari í kristnum kirkjum. Þar stóðu líka goðamyndir, sem oftast voru skornar úr tré. Ekki er hægt að segja um það með vissu, hvort það tíðkaðist á Íslandi, að margar goðamyndir væru í sama hofi, eða hvort þar hefur aðeins verið mynd þess goðs, sem hofið var sérstaklega helgað, t.d. Þórs eða Freys. Hins vegar eru til öruggar heimildir frá öðrum Norðurlöndum um margar goðamyndir í sama hofi.

Langmerkust er lýsing Adams frá Brimum á höfuðhofi Svía í Uppsölum: „Í hofi þessu, sem er allt úr gulli, tignar almúginn líkneski þriggja goða, þannig að hin máttkasti þeirra, Þórr, situr á stalli á miðjum bekk. Til beggja hliða honum sitja Óðinn (Wodan) og „Fricco“ (á víst að vera Freyr). Það, sem þeir merkja, er þetta: Þórr, segja þeir, ræður í lofti og stýrir þrumum og eldingum, vindum og regni, heiðríkjum og frjósemi. Hinn, Óðinn, þ.e. æði, heyr ófrið og gefur mönnum hreysti mót fjandmönnum þeirra. Hinn þriðji er „Fricco“, hann gefur mönnum frið og ástarunað ... Óðinn mynda þeir vopnaðan, svo sem vorir menn eru vanir að mynda Mars, en Þórr sýnist eiga að jafnast við Jupiter með veldissprota (þ.e. hamri)... Öll goð þeirra hafa sína presta, er færa fórnir almúgans. Ef drepsótt og sultur vofir yfir, er Þórr blótaður, Óðinn, ef styrjöld er fyrir höndum, en Fricco, ef brúðkaup skal haldið. Níunda hvert ár er sameiginleg hátíð haldin í Uppsölum af öllum Svía héruðum, og getur enginn færzt undan að taka þátt í henni. Konungur og alþýða senda allir og hver sér sínar gjafir til Uppsala ... En blótið er þannig: Af öllum karldýrum er fórnað níu. Með blóði þeirra er siður að mýkja goðin. En kropparnir eru hengdir upp í lund einn rétt við hofið. Sá lundur er heiðnum mönnum svo heilagur, að hin einstöku tré hans eru talin guðdómleg af dauða eða blóði hinna fórnuðu dýra. Þar hanga og hundar og hestar ásamt mönnum. Kristinn maður hefur sagt mér, að hann sæi þar 72 kroppa af öllu tagi, hverja innan um aðra. Við þessar fórnir eru viðhafðir söngvar margs konar og ófagrir, sem bezt er að þegja um“. (Þýðing Finns Jónssonar í Goðafræði Norðmanna og Íslendinga).

Venjulega fóru blót fram í hofum að minnsta kosti þrisvar á ári. Eitt var haldið að veturnóttum, annað um miðjan vetur, en hið þriðja um sumarmál. Miðsvetrarblótið var líka nefnt jólablót, og var það haldið um miðjan janúar. En eftir að kristni komst á, var það almennt, að bændur héldu fornum háttum um veizlur, en fluttu þá miðsvetrarhátíðina yfir á fæðingarhátíð Krists, og nefndu hana jól. Öll þessi aðalblót heiðinna manna fóru fram á tímamótum, sem árstíðirnar afmörkuðu. Var tilgangur þeirra fyrst og fremst að blíðka goðin, svo að þau gæfu gott ár. En auk þess blótuðu menn oft, þegar mikið lá við og þeir þurftu sérstaklega á hylli goðanna að halda. Þannig blótuðu margir landnámsmenn, áður en þeir lögðu af stað til Íslands, og stundum blótuðu menn til þess að fá fréttir um óorðna hluti.

Tilhögun blótanna er bezt lýst í Heimskringlu, þar sem sagt er frá blótveizlu á Hlöðum: „Þat var forn siðr, þá er blót skyldi vera, at allir bændr skyldu þar koma, sem hof var, ok flytja þannug föng sín, þau er þeir skyldu hafa, meðan veizlan stóð. At veizlu þeiri skyldu allir menn öl eiga. Þar var ok drepinn alls konar smali ok svá hross, en blóð þat allt, er þar kom af, þá var þat kallat hlaut, ok hlautbollar þat, er blóð þat stóð í, ok hlautteinar, þat var svá gört sem stökklar, með því skyldi rjóða stallana öllu saman ok svá veggi hofsins útan ok innan ok svá stökkva á mennina, en slátr skyldi sjóða til mannfagnaðar. Eldar skyldu vera á miðju gólfi í hofinu ok þar katlar yfir. Skyldi full um eld bera, en sá, er gerði veizluna ok höfðingi var, þá skyldi hann signa fullit ok allan blótmatinn, skyldi fyrst Óðins full, — skyldi þat drekka til sigrs ok ríkis konungi sínum, — en síðan Njarðar full ok Freys full til árs og friðar“.

Af þessari frásögn og ýmsum öðrum er ljóst, að blót voru aðallega fólgin í tveim athöfnum. Annars vegar er meðferð hlautsins, en hins vegar blótveizlan. Þessi atriði eru þó hvergi nærri óaðskiljanleg. Meðferð hlautsins var miklu mikilvægari og virðist hafa verið þungamiðjan í blótunum. Í Landnámu og Íslendingasögum eru frásagnir um ýmsa menn, sem blótuðu smámyndir af goðunum. Til eru tvö lítil bronslíkön með víkingaaldar sniði, sem talin eru goðalíkön, sem einstakir menn blótuðu. Annað líkanið fannst í Svíþjóð, en hitt á Íslandi, nálægt Eyrarlandi í Eyjafirði. Íslenzka líkanið sýnir mann, sem situr á stól og heldur báðum höndum í skeggið, og ætla menn, að það sé af Þór. Slíkar myndir hafa varðveitzt betur en goðamyndir í hofum, sem skornar voru úr tré. Þessar smámyndir gátu menn blótað, hvar sem var, með því að rjóða þær í blóði fórnardýra. Á svipaðan hátt voru álfar blótaðir, með því að hóllinn, sem þeir bjuggu í, var roðinn að utan með fórnarblóði. En sá, er blótið framdi, mátti aldrei gleyma því að dreifa blóðinu utan á sjálfan sig og þá menn aðra, sem tóku þátt í blótinu. Tilgangur þessa siðar er fyrst og fremst að endurnýja lífskraft goðanna með nýju blóði og veita mönnum hlutdeild í þeim krafti.

Þórslíkneski frá Eyrarlandi.

Helgi blótveizlunnar var fólgin í því, að þar var etið kjöt fórnardýra. En samt ber engu minna á helgisiðum sambandi við drykkjur í hofum. Ölið var fórn til goðanna engu síður en kjötið. Öll þessi hátíðahöld miða að því að koma mönnum í sem nánast samband við æðri verur. Blóði sömu dýranna var stökkt á goð og menn, og í blótveizlunni samneyttu þeir goðunum, og hið helgaða öl bar í sér guðlegt magn, sem menn drukku í sig.

Goðin voru einnig blótuð við ýmsar heiðnar réttarvenjur. Greinilegast er þetta við hólmgöngur og eiðtökur. Hólmgöngur fóru fram úti á víðavangi, þar sem sakaraðilum var haslaður völlur. Við það tækifæri var slátrað blótnauti, og þar fór fram blót, sem tjösnublót var kallað. Er talið, að það hafi verið eins konar sáttarfórn við goðin, og var það trú manna, að ekki yrði af eftirmálum, ef slíkt blót væri framið. Eiðtökur fóru hins vegar oft fram í hofum. Á stallanum í goðastúkunni lá silfurhringur, sem allir skyldu sverja við, er vinna áttu eið í hofi. Var hringurinn áður roðinn í blóði nauts þess, er til blóta var haft. Sá, er eiðinn vann, skyldi svo ákalla goðin með þessum formála: „Hjálpi mér svá Freyr ok Njörðr ok inn almáttki áss“ (líklega annaðhvort Þór eða Óðinn). Þennan hring átti goðinn að hafa á hendi sér til lögþinga allra, er hann háði, og skyldi hringurinn áður vera roðinn í fórnarblóði. En eiðar voru unnir við fleira en goðin. Þess eru einnig dæmi, að menn hafi svarið við sólina, fjöll eða vötn.

Þess hefur áður verið getið, að alls konar dýr hafi verið höfð til blóta. En þegar mest lá við, var blótað mönnum. Mannblót voru alls ekki óalgeng á Norðurlöndum og þóttu æðst allra blóta. Á Íslandi er þeirra sjaldan getið. En samt eru nægar heimildir fyrir því, að mannblót hafi þar átt sér stað. Í Eyrbyggju er talað um dómhring, er menn voru dæmdir í til blóts, og stein, er þeir menn voru brotnir um, er til blóta voru hafðir. Ennfremur er þess getið í Kristnisögu, að heiðnir menn ráðgerðu það á alþingi árið 1000 að blóta tveim mönnum úr hverjum fjórðungi og hétu á heiðin goð, að þau létu eigi kristni koma á landið. Úr þessu blóti varð þó ekki.

Þegar efnt var til mannblóta, voru það oftast olnbogabörn þjóðfélagsins, svo sem þrælar, stríðsfangar og sakamenn, sem höfð voru til blóta. Samt voru undantekningar frá því. Í Svíþjóð átti það sér að minnsta kosti stað, að landsfólkið blótaði konungi sínum. Þessi konungablót byggðust á því, að konungurinn var ekki eingöngu veraldlegur stjórnandi. Hann var einnig hlaðinn guðlegu magni, sem hélt uppi friði og árgæzku í landinu. Þegar misbrestur varð á þessu, kenndu þegnarnir konunginum um. Ef ekki var hægt að ráða bót á árferðinu með almennum blótum, var konungurinn tekinn og honum blótað fyrir alþjóðar heill. Þannig fór fyrir sænsku fornkonungunum Dómalda og Ólafi trételgju. En konungarnir voru ekki eingöngu fórnardýr. Eftir dauðann voru sumir konungar blótaðir eins og guðir. Svo rammt kvað að dýrkun þeirra, að Svíar reistu eitt sinn hof til dýrðar nýdauðum konungi sínum, og Norðmenn skiptu líki konungs eins í marga hluta, sem síðan var dreift um landið, svo að hvert fylki gæti haft sinn hluta af líkinu. Þótti það mjög heillavænlegt til árbótar. Mannblótin fóru auðvitað fram með nokkuð öðrum hætti en önnur blót. Meðferð fórnarblóðsins virðist þó hafa verið svipuð. En líkunum var oftast komið fyrir á þann hátt, að þau voru hengd upp á tré úti í skógi og gefin fuglum um himinsins að bráð. En stundum var þeim steypt í vatn eða keldur, sem nefndar voru blótkeldur.

Sérhverjum manni var heimilt að blóta og reisa hof og hörga. En auk þess voru til sérstakir menn, sem þjóðfélagið lagði þá skyldu á herðar að halda uppi blótum. Það er þó mjög vafasamt, að hve miklu leyti sérstök prestastétt stétt hafi verið til meðal norrænna þjóða, því að oft var þessi skylda sameinuð veraldlegum yfirráðum. Þó hefur það varla verið svo alltaf. Þegar sameiginleg blót voru fyrir heil lönd, svo sem höfuðblót Svía í Uppsölum og höfuðblót Dana í Hleiðru, er líklegast, að þeim hafi verið stjórnað af konungunum. En þegar héraðsblót voru haldin, veitti höfðingi héraðsins þeim forstöðu. Að minnsta kosti var það svo í Noregi. Á Íslandi héldu goðarnir uppi blótum. Þeir voru í senn hofprestar og veraldlegir höfðingjar. Líklegt er þó, að starf goðanna við hofin sé eldra en yfirráð þeirra, því að heitið goði er dregið af orðinu goð og merkir upphaflega prest. Um goða utan Íslands er mjög lítið vitað annað en það, að á dönskum rúnasteinum eru nefndir menn með viðurnefninu goði.

Á Íslandi voru lengst af 39 goðorð og voru þau þær einingar, sem þjóðfélagið var byggt af. Hverju goðorði fylgdi eitt höfuðhof, sem goðinn blótaði í. Undirmenn goðans, sem kallaðir voru þingmenn hans, áttu að gjalda til hofsins hoftolla. Auk þessara 39 höfuðhofa voru til einkahof, sem einstakir bændur áttu og blótuðu í. Þeir voru stundum nefndir hofgoðar, en höfðu engin veraldleg yfirráð umfram aðra menn. Við sum hof voru einnig kvenprestar, sem nefndust gyðjur eða hofgyðjur. Á Íslandi er getið um fimm slíkar gyðjur. En meðal annarra norrænna þjóða er tiltölulega sjaldan talað um kvenpresta. Hins vegar var það algengt meðal þýzkra þjóðflokka, að konur gegndu prestsstörfum. Sérstaklega voru konur oft spáprestar. Hlutdeild kvenna í guðsdýrkun germanskra þjóða yfirleitt bendir meðal annars í þá átt, að prestsstörfin hafi ekki eingöngu verið í höndum veraldlegra höfðingja.

V. Saga heimsins

Sköpun heimsins.

Löngu áður en himinn og jörð urðu til, var tómt rúm, sem kallað var Ginnungagap. Þar var lengst í norðri heimur myrkurs og kulda, sem hét Niflheimur (þ.e. þokuheimur). Þaðan komu ár þær, er hétu Elivogar. Í suðri var Múspellsheimur[12], sem var bjartur og heitur. Úr Elivogum mynduðust mörg íslög hvert yfir öðru og fylltu allan norðurhluta Ginnungagaps. En er mætti hríminu blær hitans, sem kom sunnan úr Múspellsheimi, bráðnaði það og draup, og kviknaði úr því manns líkami. Það var jötunn, er kallaður var Ymir eða Aurgelmir. Frá honum eru allir hrímþursar komnir á þann hátt, að undir hendi honum uxu karlmaður og kona, og annar fótur hans gat son við hinum.

Úr hríminu, sem draup úr Elivogum, myndaðist einnig kýrin Auðhumla, en fjórar mjólkurár runnu úr spenum hennar, og var það fæða Ymis. En Auðhumla nærðist á þann hátt, að hún sleikti steina þá, er saltir voru. Fyrsta daginn, sem hún sleikti steinana, kom úr þeim manns hár, annan dag manns höfuð, en þriðja daginn allur maður. Sá maður er nefndur Búri og var fagur álitum og máttugur. Hann átti son, er hét Bur eða Bor. Hann fékk þeirrar konu, er Bestla hét, dóttir Bölþorns jötuns, og eignuðust þau þrjá syni. Hét einn Óðinn, annar Vili, en þriðji Véi, og eru ása ættir þaðan runnar.

Burssynir drápu síðan Ymi jötun. En er hann féll, þá hljóp svo mikið blóð úr sárum hans, að í því drekktu þeir allri ætt hrímþursa, nema einn komst undan með öllu hyski sínu, er Bergelmir hét, og eru frá honum komnar hrímþursaættir. En þeir Óðinn og bræður hans tóku líkama Ymis og fluttu hann í mitt Ginnungagap og gerðu jörðina úr holdi hans. Sjóinn og vötnin gerðu þeir úr blóðinu, björgin úr beinunum og skógana úr hárinu. Þá tóku þeir haus hans og gerðu af himin og settu upp yfir jörðina með fjórum skautum, og undir hvert horn settu þeir dverg. Þeir heita Austri, Vestri, Norðri og Suðri. Síðan tóku Burssynir heila Ymis og köstuðu í loft upp og gerðu af skýin. Þá tóku þeir gneista þá og síur, er hrotið höfðu úr Múspellsheimi, og settu á himin til þess að lýsa og verma jörðina. Það eru sól, tungl og stjörnur. Loks tóku þeir brár jötunsins og gerðu úr þeim borgina Miðgarð, sem þeir gáfu mönnunum. Þessum hluta sköpunarinnar er bezt lýst í tveim erindum úr Grímnismálum:

Ór Ymis holdi

var jörð of sköpuð,

en ór sveita[13] sær,

björg ór beinum,

baðmr ór hári,

en ór hausi himinn.

En ór hans brám

gerðu blíð regin

Miðgarð manna sonum,

en ór hans heila

váru þau in harðmóðgu

ský öll of sköpuð.

Þannig er sköpun heimsins einnig lýst í Snorra-Eddu og Vafþrúðnismálum, sem er ein aðalheimild Snorra. Völuspá segir nokkuð öðruvísi frá þessum atburðum. Aðalmunurinn er sá, að Burssynir eru þar ekki látnir skapa jörðina úr holdi Ymis, heldur lyfta henni úr djúpinu. Líklega eru það aðeins hugmyndir skáldsins sjálfs.

Ennþá var jörðin óbyggð mönnum. Þá var það eitt sinn, að Óðinn var á gangi á sævarströndu ásamt tveim öðrum goðum. Snorri segir, að það hafi verið bræður hans, Vili og Véi, en í Völuspá segir, að það hafi verið Hænir og Lóður. Þeir fundu tvö tré á ströndinni. Þeir tóku þau upp og sköpuðu af karl og konu. Gaf hinn fyrsti þeim önd og líf, annar mannvit, en hinn þriðji mannsmynd, sem segir í Völuspá:

Önd gaf Óðinn,

óð gaf Hænir,

lá gaf Lóðurr

ok litu góða.

Síðan gáfu æsir þeim klæði og nöfn. Hét karlmaðurinn Askur, en konan Embla. En af þeim er allt mannkyn komið.

Heimsmyndin.

Jörð sú, er æsir höfðu skapað, var flöt. Hún var köldust nyrzt, en hitnaði eftir því sem sunnar dró. Aðeins miðhluti jarðarinnar var byggður, en umhverfis hann var rammger varnargarður, sem æsir gerðu gegn árásum jötna. Allt þetta svæði var kallað Miðgarður. Fyrir utan Miðgarð var byggð jötna. En umhverfis hana var útsærinn kringum alla jörðina. Þar hringar Miðgarðsormur sig um lönd öll og bítur í sporð sér.

Miðgarður var ekki einungis byggður mönnum, heldur einnig goðum. Það virðist að minnsta kosti vera upphaflegasta hugmyndin um bústaði þeirra. En síðar hugsuðu menn sér oft, að goðin byggju á himni. Fyrir norðan og austan Miðgarðs búa hrímþursar. Þar eru kallaðir jötunheimar. En lengst í suðri fyrir sunnan jörðina er Múspellsheimur. Þar búa eldjötnar. Höfðingi þeirra er Surtur, og situr hann á landsenda til landvarnar og hefur logandi sverð í hendi. Lönd goða og jötna voru ekki einungis aðskilin af varnargarði. Milli þeirra rann einnig áin Ífing. Af sumum goðasögunum er líka svo að sjá, að á landamærunum séu sund eða ógreiðfær fjalllendi.

Fyrir norðan jörðina er Niflheimur. Þar er ríki Heljar. Þangað liggur helvegur beina leið norður og niður. Á helvegi er Gjallarbrú yfir ána Gjöll. Yfir þá brú verða allir að fara, sem ætla til Heljar. En þangað streymir ávallt mikill fjöldi þeirra manna, sem sóttdauðir eru og ellidauðir. Þar virðast þeir yfirleitt lifa kvalalausu, en gleðilitlu lífi. Tiltölulega lítið ber á þeirri hugmynd, að menn verði að þola refsingu fyrir afbrot sín. Í Völuspá getur þó um landið Náströnd, sem var hinn versti kvalastaður. Lýsingin er á þessa leið:

Sal sá hon standa

sólu fjarri

Náströndu á,

norðr horfa dyrr,

falla eitrdropar

inn of ljóra,

sá er undinn salr

orma hryggjum.

Sá hon þar vaða

þunga strauma

menn meinsvara

ok morðvarga

ok þann, er annars glepr

eyrarúnu — o.s. frv.

Þar er og brunnurinn Hvergelmir. Í þeim brunni er ormurinn Niðhöggur, sem nagar sundur líkama hinna dauðu, og margir fleiri ormar. Úr Hvergelmi falla margar ár um heim allan. Meðal þeirra eru Slíður og Vaðgelmir, sem vondir menn eiga að vaða yfir eftir dauða sinn. En það voru engin sældarkjör. Slíður var full af söxum og sverðum, sem hún bar með sér eins og ísskrið, og varla hefur Vaðgelmir verið betri yfirferðar.

Það er bersýnilegt, að þessar hegningar eru miðaðar við norræna staðhætti. Þær hljóta því að eiga sér dýpri rætur en vera eftirlíking á kvölum fordæmdra í helvíti, þótt hliðstæður við þær kunni að finnast í kristnum miðaldaritum.

Yfir jörðina hvelfist himinninn eins og hjálmur. En uppi á himni eru víð lönd og skrautlegar hallir. Fegurst þeirra er höllin á Gimlé. Hún er fegri en sól sýnum og þakin gulli. Ennfremur segir Snorri um ýmsa af bústöðum goðanna, að þeir séu á himni. Annars voru hugmyndir manna mjög á reiki um það, hvort goðin byggju á himni eða jörðu. En eðlilegast er að ætla, að sami maðurinn hafi hugsað sér öll goðin búa á öðrum hvorum staðnum. Borg þeirra hét Ásgarður, og varla gat hún staðið bæði á himni og jörðu. En vel gátu hugmyndir manna verið á reiki um það, á hvorum staðnum Ásgarður væri. Annars virðist Ásgarður hafa náð yfir allstórt svæði, því að goðin bjuggu hvert í sínu héraði.

Milli himins og jarðar er brúin Bifröst, sem æsir ríða um á hverjum degi. Hún er með þrem litum og mjög sterk og gerð með list og kunnáttu meiri en aðrar smíðar. Það, sem rautt er í henni, er eldur brennandi, og er hann til varnar gegn jötnum. En þeir mundu ganga upp á himin, ef öllum væri fært á Bifröst. Þessa brú kalla mennirnir regnboga.

Ein hugmynd fornmanna um alheiminn var sú, að hann stæði í skugga trés eins, er breiddi limar sínar um lönd öll. Þetta tré heitir Yggdrasill eða askur Yggdrasils. Nafnið Yggdrasill táknar eiginlega hest Óðins. En líklega er merkingin hér hin sama sem gálgi Óðins, því að það kemur fyrir í kenningum skálda, að gálgar voru nefndir hestar þeirra, er á þeim héngu. Ef þessi skýring er rétt, er nafnið dregið af því, er Óðinn hékk níu nætur á trénu.

Askurinn hefur þrjár rætur, og er langt milli þeirra. Ein er í Niflheimi, önnur í jötunheimum, en hin þriðja er ýmist talin í mannheimum eða á himni. Undir öllum rótum trésins eru brunnar. Í Niflheimi er brunnurinn Hvergelmir. Í jötunheimum er Mímisbrunnur. Undir þriðju rót asksins er Urðarbrunnur, en þar er einn mesti helgistaður goðanna. Þangað ríða goðin dag hvern til dóma, og þaðan flytur Óðinn goðum og mönnum speki sína í Hávamálum. Við brunninn búa nornirnar Urður, Verðandi og Skuld, sem skapa mönnum örlög. Askurinn er algrænn vetur og sumar, og þar er fjöldi dýra á beit. Hann er vökvaður daglega með vatni úr Urðarbrunni eða Mímisbrunni, og þar með fylgir aurinn úr botninum. Við það myndast döggin, sem fellur á jörðina. Þannig helzt askurinn algrænn, en samt er hann byrjaður að fúna að neðan.

Askur Yggdrasils

Askur Yggdrasils á að því leyti sammerkt flestum öðrum hugmyndum í goðafræðinni, að hann á hliðstæður í hinum raunverulega heimi. Meðal flestra germanskra þjóða var mikill átrúnaður á einstökum trjám, og stundum átti sér stað opinber guðsdýrkun í sambandi við þau. Á sumum bóndabæjum, einkum í Svíþjóð, voru líka til sérstök heimilistré, sem fólkið á bænum trúði, að velferð heimilisins byggi í. Á sama hátt var askur Yggdrasils einn konar heimilistré fyrir allan heiminn. Öll hrörnunarmerki hans koma líka fyrst fram í askinum. Spillingin er ekki fyrr komin í heiminn en það sést, að rætur asksins eru byrjaðar að fúna. Og það er eitt fyrsta merki þess, að ragnarök nálgast, er askurinn tekur að skjálfa.

Svipaðar hugmyndir um heimstréð er að finna í trúarbrögðum margra þjóða í Mið- og Vestur-Asíu. Sumar þeirra létu sér þó nægja að hugsa sér, að í miðjum heiminum væri geysimikil súla, sem héldi uppi himninum. Jörmunsúlan á Saxlandi, sem Karl mikli lét rífa, hefur þótt bera vitni um slíka trú meðal Germana. En oftast var heimstréð algrænt og laufi prýtt líkt og askur Yggdrasils, og meira að segja voru oft brunnar eða uppsprettulindir við rætur þess. Þessi tré voru ekki aðeins heimstré að því leyti, að þau breiddu lauf sitt um allan heim. Hitt var enn mikilvægara, að þau báru í sér lífsmagn alls heimsins.

Hnignun goðalífsins.

Um fyrsta æviskeið goðanna er lítið vitað annað en það, sem stendur í Völuspá. En hún er svo stuttorð um þetta efni, að sú mynd, sem við fáum af því, er mjög ófullkomin. Um sumt er frásögn Snorra-Eddu nokkru fyllri, en um önnur atriði veit Snorri ekkert fram yfir það, sem Völuspá greinir.

Goðin settust ekki í helgan stein, þegar þau höfðu skapað heiminn, eins og sjá má af þessum erindum úr Völuspá:

Hittusk æsir

á Iðavelli,

þeir er hörg ok hof

hátimbruðu,

afla lögðu,

auð smíðuðu,

tangir skópu

ok tól gerðu.

Tefldu í túni,

teitir váru,

var þeim vettergis[14]

vant ór gulli,

unz þrjár kómu

þursa meyjar

ámáttkar mjök

ór jötunheimum.

Á þessu tímabili eru goðin enn þá ung og saklaus líkt og Adam og Eva í Paradís. En goðin voru samt komin miklu lengra áleiðis á þroskabrautinni. Þau létu sér ekki nægja að baða sig í sólskininu og lesa aldin af trjánum í fallegum garði. Þau glöddust af auðæfum sínum og voru önnum kafin að smíða úr þeim. En þessi gullöld stóð ekki lengi. Hún fékk skjótan enda við komu hinna þriggja þursameyja úr jötunheimum. Ekki er vitað, með hvaða hætti þetta hefur orðið. En brátt dregur til stærri tíðinda. Æsir drápu völuna Gullveigu í sjálfum Ásgarði, og var það fyrsta víg þeirra þar. Gullveig þessi var fjölkunnug mjög og framdi seið, er hún kom til goðanna. En svo var mikil kynngi hennar, að æsir urðu að brenna hana þrisvar sinnum, en þó lifnaði hún alltaf aftur. Um uppruna Gullveigar er ekki getið, en líklega hefur hún komið frá vönum, því að út af vígi hennar reis ófriður milli ása og vana. Ennfremur voru vanir mjög gullauðugir og seiðmenn miklir. En Gullveig virðist vera ímynd gullsins og hafa verið send til goðanna til þess að kveikja ágirnd í hjörtum þeirra og vekja sundrungu. Eftir vanastríðið er borgarveggur ása brotinn, og þeir treystu sér með engu móti til þess að reisa hann aftur. Þá kom til þeirra smiður jötna ættar og bauð þeim að byggja fyrir þá nýjan borgarvegg, en í kaup áskildi hann sér Freyju, Sól og Mána. Goðin voru ginnt til að ganga að þessum kaupum og hétu smiðnum fullum griðum, meðan á verkinu stæði. En er smíðin var langt komin og æsir sáu, að þeir mundu þurfa að greiða kaupið, rufu þeir eiða sína, og Þór drap smiðinn í tryggðum.

Nú hefst nýtt tímabil í sögu goðanna. Þau geta ekki snúið aftur til hins upphaflega ástands, þegar þau lifðu glöðu og saklausu lífi í Ásgarði. Þau höfðu gert sig sek um hryllilegan glæp, og nú var ekki annað að gera en neyta allra bragða til þess að koma sér undan afleiðingunum. Fyrir löngu hafði Óðinn svarizt í fóstbræðralag við Loka, og það voru Loka ráð, að þeir gerðu samninginn við borgarsmiðinn. En fyrst ekki var hægt að snúa við, héldu æsir enn lengra áfram á sömu braut. Óðinn leitar hvað eftir annað á náðir jötna til þess að afla sér vizku og reynir ávallt að beita þá brögðum. Og hann hirðir lítt um, þótt hann verði að rjúfa eiða sína, er jötnar eiga í hlut. Stundum var þessi vizka samt dýrkeypt Óðni, t.d. þegar hann seldi Mími auga sitt að veði og hékk sjálfur níu nætur á gálga. En það eru fleiri goð en Óðinn, sem gera þess háttar samninga við jötna. Freyr fær Gerðar Gymisdóttur fyrir konu, en verður að láta sverð sitt og er síðan vopnlaus. En jafnframt magnast ófriður ása og jötna. Þór fer hvað eftir annað í austurveg til þess að berja tröll og varnar því, að jötnar leggi undir sig Ásgarð. En heima í Ásgarði eru jötnar einnig að verki, því að Loki er þar mitt á meðal goðanna og leiðir eina ógæfuna eftir aðra yfir þau. Hann á sök á því, að Baldur er veginn, og nú hefst síðasta tímabilið fyrir sjálfa úrslitaorustuna, ragnarök. Æsir sjá, að þeir eiga ekkert fram undan nema tortíminguna, og Óðinn er stöðugt að auka lið sitt gegn Fenrisúlfi. Spillingin er í algleymingi, og ástandið í heiminum fer stöðugt versnandi. Þessu er þannig lýst í Völuspá:

Bræðr munu berjask

ok at bönum verðask,

munu systrungar

sifjum spilla.

Hart er í heimi,

hórdómr mikill,

skeggjöld, skálmöld,

skildir klofnir,

vindöld, vargöld,

áðr veröld steypisk.

Mun engi maðr

öðrum þyrma.

Þetta var það tímabil í sögu heimsins, er skáldið leit á sem samtíð sína eða nánustu framtíð. En um slíka ógnaröld á undan ragnarökum er hvergi getið nema í Völuspá. Af öðrum heimildum verður ekki séð, að ragnarök séu á nokkurn hátt afleiðing af spillingu goða og manna. Höfundur Völuspár leggur miklu dýpri skilning í sögu goðanna. Hann leggur siðferðilegt mat á goðin og tengir saman ýmis atvik úr lífi þeirra og skapar úr þeim rökrétta viðburðarás. Eiðrof goðanna er upphafið að ógæfu þeirra, og hún er þeim sjálfum að kenna. Varla hefur þetta verið almenn skoðun meðal ásatrúarmanna. Hún minnir líka að ýmsu leyti meir á kristnar hugmyndir en heiðnar. Það er líka augljóst, að kynni skáldsins af kristinni trú hafa hjálpað því mjög til þess að móta heilsteypta mynd úr sundurlausum molum goðasagnanna.

Ragnarök.

Ragnarök merkir örlög goðanna. En svo nefndu ásatrúarmenn heimsendi. Sú hugmynd, að heimurinn eigi einhvern tíma að farast, er útbreidd um alla jörð. En heimslokin eru ekki alls staðar ragnarök. Í sumum trúarbrögðum standa guðirnir utan og ofan við heiminn og geta haldið áfram að lifa, þó að himinn og jörð gangi af göflunum. Þannig er það til dæmis í kristinni trú. En þrátt fyrir þennan mun eru furðanlega margar svipaðar hugmyndir um heimsendi í ólíkustu trúarbrögðum. Að einhverju leyti getur þetta stafað af því, að svipuð náttúruskilyrði skapi líkar hugmyndir. En hitt er líka víst, að ýmsar sagnir um heimsendi hafa gengið land úr landi og náð að festa rætur í nýjum jarðvegi. Á það hefur verið bent, að margar af hugmyndum Norðurlandabúa um ragnarök séu til orðnar vegna áhrifa annarra trúarbragða, sérstaklega austrænna. En ragnarök eiga jafnt heima í ásatrúnni fyrir því. Ásatrúarmenn hafa sjálfir skapað sér heimssögu sína, sem auðvitað hlaut bæði að eiga upphaf og endi. Og það rýrir á engan hátt gildi hennar, þótt þeir hafi lært ýmislegt af trúarbrögðum annarra þjóða.

Aðalheimildir okkar um ragnarök eru Eddukvæðin Völuspá og Vafþrúðnismál. En þau eru langt frá því að vera samsaga, svo að erfitt er að fá heilsteypta mynd af ragnarökum með því að taka tillit til beggja kvæðanna. Snorri hefur þó reynt að samræma þau með því að velja úr þeim til skiptis, og honum tekst þetta svo vel, að ósamræmis gætir lítið. Frásögn Snorra er á þessa leið: „Mikil tíðendi eru þaðan at segja ok mörg, þau in fyrstu, at vetr sá kömr, er kallaðr er fimbulvetr. Þá drífr snær ór öllum áttum. Frost eru þá mikil ok vindar hvassir. Ekki nýtr sólar. Þeir vetr fara þrír saman ok ekki sumur milli ... Þá verðr þat, er mikil tíðendi þykkja, at úlfrinn gleypir sólina, ok þykkir mönnum þat mikit mein. Þá tekr annarr úlfrinn tunglit, ok gerir sá ok mikit ógagn. Stjörnurnar hverfa af himninum. Þá er ok til tíðenda, at svá skelfr jörð öll ok björg, at viðir losna ór jörðu upp, en björgin hrynja, en fjötrar allir ok bönd brotna ok slitna. Þá verðr Fenrisúlfr lauss. Þá geysisk hafit á löndin, fyrir því at þá snýsk Miðgarðsormr í jötunmóð ok sækir upp á landit. Þá verðr ok þat, at Naglfar losnar, skip þat, er svá heitir. Þat er gört af nöglum dauðra manna, ok er þat fyrir því varnanar vert, ef maðr deyr með óskornum nöglum, at sá maðr eykr mikit efni til skipsins Naglfars, er goðin ok menn vildi seint, at fullgört yrði. En í þessum sævargang flýtr Naglfar. Hrymr heitir jötunn, er stýrir Naglfari, en Fenrisúlfr ferr með gapanda munn, ok er inn neðri kjöptr við jörðu, en hinn efri við himin. Gapa myndi hann meira, ef rúm væri til. Eldar brenna ór augum hans ok nösum. Miðgarðsormr blæss svá eitrinu, at hann dreifir lopt öll ok lög, ok er hann allógurligr, ok er hann á aðra hlið úlfinum. Í þessum gný klofnar himinninn, ok ríða þaðan Múspellssynir. Surtr ríðr fyrst ok fyrir honum ok eptir eldr brennandi. Sverð hans er gott mjök. Af því skínn bjartara en af sólu. En er þeir ríða Bifröst, þá brotnar hon, sem fyrr er sagt. Múspellsmegir sækja fram á þann völl, er Vígríðr heitir. Þar kömr ok þá Fenrisúlfr ok Miðgarðsormr. Þar er ok þá Loki kominn ok Þrymr ok með honum allir hrímþursar, en Loka fylgja allir Heljarsinnar, en Múspellssynir hafa einir sér fylking, ok er sú björt mjök. Völlrinn Vígríðr er hundrað rasta víðr á hvern veg. En er þessi tíðendi verða, þá stendr upp Heimdallr ok blæss ákafliga í Gjallarhorn ok vekr upp öll goðin, ok eiga þau þing saman. Þá ríðr Óðinn til Mímisbrunns ok tekr ráð af Mími fyrir sér ok sínu liði. Þá skelfr askr Yggdrasils, ok engi hlutr er þá óttalauss á himni eða jörðu. Æsir herklæða sik ok allir einherjar ok sækja fram á völluna. Ríðr fyrst Óðinn með gullhjálminn ok fagra brynju ok geir sinn, er Gungnir heitir. Stefnir hann móti Fenrisúlf, en Þórr fram á aðra hlið honum, ok má hann ekki duga honum, því at hann hefur fullt fang at berjask við Miðgarðsorm. Freyr bersk móti Surti, ok verðr harðr samgangr, áðr Freyr fellr. Þat verðr hans bani, er hann missir þess ins góða sverðs, er hann gaf Skírni. Þá er ok lauss orðinn hundrinn Garmr, er bundinn er fyrir Hann er it mesta forað. Hann á víg móti Tý, ok verðr hvárr öðrum at bana. Þórr berr banaorð af Miðgarðsormi ok stígr þaðan braut níu fet. Þá fellr hann dauðr til jarðar fyrir eitri því, er ormrinn blæss á hann. Úlfrinn gleypir Óðin. Verðr þat hans bani. En þegar eptir snýsk fram Víðarr ok stígr öðrum fæti á neðra kjöpt úlfsins. Á þeim fæti hefir hann þann skó, er allan aldr hefir verit til safnat. Þat eru bjórar þeir, er menn sníða af skóm sínum fyrir tám ok hæli. Því skal þeim bjórum braut kasta sá maðr, er at því vill hyggja at koma ásunum at liði. Annarri hendi tekr hann inn efra kjöpt úlfsins ok rífr sundr gin hans, ok verðr þat úlfsins bani. Loki á orrustu við Heimdall, ok verðr hvárr annars bani. Því næst slyngr Surtr eldi yfir jörðina ok brennir allan heim“.

Þar sem aðalheimildir Snorra eru kunnar, verður ekki hjá því komizt að gægjast lítið eitt bak við frásögn hans.[15] Um orustuna miklu milli goða og jötna er getið bæði í Völuspá og Vafþrúðnismálum og nokkrum fleiri fornkvæðum. Fimbulveturinn er hins vegar aðeins nefndur í Vafþrúðnismálum, og þar er það hann, sem verður mannkyninu að bana, en jörðin sjálf heldur áfram að vera til. Samkvæmt kvæðinu grandar Surtarlogi aðeins bústöðum goðanna. Völuspá er hann hins vegar orðinn að heimsbruna. En jafnframt því, sem jörðin ferst í eldi, sígur hún aftur niður í djúpið.

Víkingaskip. (Myndin er gerð eftir skipi, sem grafið var upp úr haugi á Gokstad í Noregi).

Eftir ragnarök hefst nýtt tímabil. Þá hefur sólin eignazt dóttur, er tekur við starfi móður sinnar og rennur hinar sömu brautir yfir himininn. Jörðin tekur líka að byggjast á ný. Þau Líf og Lífþrasir hafa leynzt allan fimbulvetur í Hoddmímisholti (holt = skógur) og haft morgundöggvarnar fyrir mat. En er vetrinum linnir, geta þau af sér nýtt mannkyn. Yngri kynslóð goðanna ferst ekki heldur í ragnarökum, og eru þar til nefndir Víðar og Váli, synir Óðins, og Móði og Magni, synir Þórs. Þeir taka nú að byggja upp aftur bústaði goðanna, er Surtarlogi slokknar. Þá hverfa og hinir fornu gíslar ása og vana aftur til sinna upphaflegu heimkynna. Njörður verður með vönum, en Hænir með ásum.

Öll þessi atriði eru úr Vafþrúðnismálum nema endurkoma Hænis til ása, sem getið er um í Völuspá. En lýsing Völuspár á lífinu eftir ragnarök er miklu fyllri og fegurri. Völvan, sem flytur kvæðið, kemst þannig að orði, er hún sér hinn endurborna heim:

Sér hon upp koma

öðru sinni

jörð ór ægi

iðjagræna,

falla forsar,

flýgr örn yfir,

sá er á fjalli

fiska veiðir.

Hittask æsir

á Iðavelli

ok of moldþinur

máttkan dæma

ok minnask þar

á megindóma

ok á Fimbultýs

fornar rúnar.

Þar munu eptir

undrsamligar

gullnar töflur

grasi finnask,

þær er í árdaga

áttar höfðu.

Munu ósánir

akrar vaxa,

böls mun alls batna,

mun Baldr koma.

Búa þeir Höðr ok Baldr

Hropts sigtóptir,

vé valtíva.

Vituð ér enn eða hvat?

Sal sér hon standa

sólu fegra

gulli þaktan

á Gimlé.

Þar skulu dyggvar

dróttir byggva

ok of aldrdaga

yndis njóta.

Þá kömr inn ríki

at regindómi

öflugr ofan,

sá er öllu ræðr.

Þessi gullöld eftir ragnarök er að ýmsu lík hinni fornu gullöld, sem lýst er í upphafi Völuspár. Jörðin rís enn sem fyrr úr sænum, og æsir hittast aftur á Iðavelli. Og þeir finna aftur töflur sínar, sem þeir léku sér að í árdaga, þegar þeir tefldu í túni. Nú er líka aftur orðið nóg af gulli í heiminum. En munurinn á þessum tveim gullöldum er líka mikill. Á fyrri gullöldinni eru goðin frumbýlingar, sem eru önnum kafnir að koma sér vel fyrir í heiminum. En á gullöldinni eftir ragnarök hafa goðin allar þrengingar að baki sér og þurfa aldrei framar neitt fyrir lífinu að hafa. Þau þurfa ekki lengur að óttast þá freistingu að láta aðra vinna fyrir sig, þá freistingu, sem steypti þeim í glötun í upphafi.

Ekki skal um það dæmt, hvort mynd Völuspár af sælulandinu eftir ragnarök kunni að hafa mótazt af hugmyndum kristinna manna um hina himnesku Jerúsalem. En um það verður ekki deilt, að höfundur Völuspár hefur öðlazt nýjan skilning á lífi goða og manna, sem var ekki óskyldur kristinni trú. Guðirnir Baldur og Höður, sem þolað höfðu dauða án saka, eru mest metnir eftir ragnarök. Og loks eiga aðeins „dyggvar dróttir“ (góðir menn og dugandi) að fá að njóta eilífrar sælu. Þetta virðast vera menn, sem lifað hafa hér á jörð, en ekki neitt nýtt mannkyn eins og Vafþrúðnismálum. Ragnarök eru því orðin eins konar dómsdagur, sem skilur milli hins illa og góða. En líf hinna dyggu drótta á Gimlé er að því leyti fegurra en líf útvaldra í paradís, að hinir fyrr nefndu þurfa ekki að horfa á eymd og þjáningar annarra í kvalastað. Hinir illu eru ekki lengur til. Loks kemur hinn ríki að ofan að vitja regindóms síns (regindómur = guðdómur, sjá konungdóm). Það er eins og skáldið hafi óljóst hugboð um einhvern fjarlægan guð, sem sé máttugri en hinir fornu æsir. En „hinn ríki er hvorki Kristur né Óðinn, heldur æðsta guðshugmynd skáldsins sjálfs“ (Sigurður Nordal).

Þessar glæsilegu myndir af lífinu eftir ragnarök virðast ekki hafa átt sér djúpar rætur í ásatrú. Ragnarök voru fyrst og fremst eyðing heimsins, og margir sáu ekki lengra. Bak við þessa dapurlegu staðreynd gægðist þó einhver óljós von um nýjan og betri heim.

VI. Goð og menn

Bilið milli goða og manna var miklu styttra í ásatrú en í kristnum sið. Goðin voru að vísu fullkomnari en mennirnir, en þau voru sömu takmörkunum háð, enda eru þau komin af jötnum í aðra ættina (sjá § 59). Flest þeirra voru dauðleg, þótt þeim væri skapaður lengri aldur en mönnum. Þau höfðu sínar þrár og ástríður, vonir og vonbrigði engu síður en mennirnir.

Goðin voru oftast vinveitt mönnunum, og mennirnir leituðu athvarfs hjá þeim eins og vinum sínum. Fórnir voru eins konar vingjafir til goðanna. En auk hinna reglulegu fórna gáfu menn goðunum ýmsar aðrar góðar gjafir. Hrafnkell Freysgoði gaf Frey alla sína beztu gripi hálfa við sig. Þórsnesingar gáfu Þór syni sína, og þannig mætti lengi telja. En ásatrúarmenn vissu vel, að „æ sér til gildis gjöf“, og þeir þóttust góðs maklegir af goðunum í staðinn. Þannig myndaðist oft heit vinátta milli einstakra manna og goða. Og það var jafnt á valdi goða og manna að stofna til slíkrar vináttu og slíta henni, ef þeim sýndist svo. Goðin tóku oft ástfóstri hvert við sinn einstakling, eins og sjá má af sögunum um glettur Óðins og Friggjar og sögninni um Starkað gamla. Hann var í vinfengi við Óðin, en Þór var honum óvinveittur. Óðinn gaf Starkaði góðar gjafir, svo sem langlífi, auð og skáldskap. En Þór sneri öllu honum til ógæfu. Eins gátu mennirnir lagt mismikla ást á einstök goð, og oft völdu menn einhvern sérstakan úr goðahópnum fyrir einkavin eða fulltrúa. Stundum gat þessi vinátta orðið endaslepp, ef mönnum fannst guðinn hafa brugðizt sér. Hitt var þó miklu algengara, að menn héldu tryggð við sama goð til dauðadags, og oft gekk hún í erfðir.

Þó að goðin væru að ýmsu leyti lík mönnum, voru þau ekki mæld á sama mælikvarða. Þau gátu því ekki orðið fyrirmyndir manna að öllu leyti. Þær urðu fornmenn að að sækja í hetjusögur og hetjukvæði. Þar fundu þeir þá fullnægingu, sem goðatrúin gat ekki veitt þeim. Lífsskoðun fornmanna birtist miklu skýrar í hetjusögum en goðasögum. Hetjurnar eru leiddar fram á sjónarsviðið til þess að sýna, hve grátt örlögin geti leikið þær. En gegn örlögunum voru hinir sterkustu og veikustu jafnmáttvana. Örlögin voru ekki háð neinum goðlegum né mannlegum mætti, heldur voru þau afl, sem bæði goð og menn urðu að lúta. Trúin á ópersónuleg örlög virðist vera miklu ríkari en trúin á örlaganornir. Ef til vill er sköpun nornanna spor í þá átt að gera örlögin að sjálfstæðum goðverum. En svo langt voru þær ekki komnar áleiðis, þegar kristnin kom til sögunnar og breytti stefnu þeirra. Trúin á mátt örlaganna setur svip sinn á allar fornbókmenntir okkar. Hún er jafnrík í hetjukvæðum í Eddu, sem lýsa þýzku konungafólki á þjóðflutningaöld, og Íslendingasögum, sem segja frá íslenzku bændafólki 500 árum síðar.

Hið forna spakmæli í Grettissögu, að sitt sé hvort gæfa eða gervileikur, á sér áreiðanlega rætur í grárri forneskju. Flestar frægustu fornaldarhetjur bíða ósigur að lokum og eru vegnar án saka. En mesta ógæfan er þó það, að oft verða vinir og vandamenn að berast á banaspjót. Venjulega eru hetjurnar mjög ófúsar til þessara víga, en hjá þeim verður ekki komizt, ef þær eiga að halda sæmd sinni. Stundum verða líka ástarböndin milli karls og konu sterkari öllum öðrum vináttuböndum. En oftast eru það blind örlögin, sem ógæfunni valda. Hetjurnar eru leiddar í eins konar sjálfheldu milli skyldu og tilfinninga, og þær geta ekki losnað úr henni nema með langri baráttu við sjálfar sig. Það er þessi innri barátta, sem er aðalyrkisefni hetjukvæða, miklu fremur en vígaferli og vopnaburður. Það er heldur engu minni alúð lögð við það að lýsa skapgerð og siðferðisþreki söguhetjunnar en hreysti hennar og ytri glæsileik.

Mest af þessum einkennum vantar í goðakvæðin. Í flestum þeirra birtist einföld lífsgleði af afrekum goðanna. Áform þeirra heppnast venjulega, og að kvæðislokum bera þau sigur af hólmi. Dauði Baldurs og ragnarök eru einu verulegu ósigrar goðanna. En þessir tveir atburðir eru líka þungamiðjan í sögu þeirra og gera hana alla að harmsögu. Sjaldnast er lagt siðferðilegt mat á verk goðanna. Þeim er ekki gefið að sök, þótt þau leyfi sér ýmislegt, sem mönnum er talið ósamboðið. Annars eru þau sjaldan leidd í mikinn siðferðilegan vanda. Undantekning frá þessu öllu er þó í Völuspá.

Hin bölsýna skoðun á lífinu, sem skýrust er í hetjukvæðum, setur einnig mark sitt á hugmyndir manna um dauðann. Það var að vísu glæsileg tilhugsun að koma til Valhallar, en vonin um það stóð mjög höllum fæti. Sú greining, sem oftast er fylgt í Eddunum, að vopndauðir menn færu til Valhallar, sóttdauðir menn og ellidauðir til Heljar og sjódauðir til Ránar, virðist alls ekki hafa verið einhlít. Baldur fór til Heljar, þótt hann væri hvorki sóttdauður né ellidauður, og Egill Skalla-Grímsson telur syni sína farna til Óðins, þótt hvorugur þeirra yrði vopndauður. Fleiri slík dæmi mætti nefna. Þar, sem talað er um Valhöll, eru meira að segja oft aðrar dapurlegar hugmyndir í baksýn. Í Hákonarmálum er það tekið fram, að sá her hafi ekki verið ánægður, sem átti að fara til Valhallar, en samt er lífinu í Valhöll lýst mjög glæsilega í kvæðinu. Trúin á framhaldslíf í ríki Heljar virðist hafa staðið fastari fótum en Valhallartrúin og er talin upphaflegri. Þeir, sem fóru til Heljar, ráfuðu um eins og skuggar fyrir norðan og neðan jörðina. Þeir voru ekki orðnir annað en svipir hjá sjón móts við það, sem áður var. Þeir höfðu alveg misst líkamslit sinn, og Gjallarbrúin skalf minna undir fimm fylkingum þeirra en einum manni lifandi.

Jafnframt þessum goðfræðilegu hugmyndum um framhaldslífið voru til aðrar skoðanir á því, sem voru óháðar goðatrúnni. En eftir sagnaritunum að dæma voru þær alveg eins almennar, að minnsta kosti meðal alþýðu manna. Samkvæmt þeim höfðust dauðir menn við á sömu slóðum og þeir höfðu dvalizt á í lífinu. Upphaflegasta skoðunin mun vera sú, að þeir byggju í gröfum sínum eða haugum. En á Íslandi ber mest á þeirri hugmynd, að menn dæju í fjöll. Mestar frásagnir eru um átrúnað Þórsnesinga á Helgafelli. Þeir frændur dóu allir inn í fjallið og lifðu þar áfram við mikinn glaum og gleði.

Loks gægist sú trú fram á stöku stað, að menn verði endurbornir. En varla hefur hún verið mjög almenn. Sumir halda því þó fram, að siðurinn að láta heita eftir mönnum sé runninn frá fornri trú á endurfæðingu. Þetta verður hvorki sannað né afsannað. En hitt er víst, að það var nokkuð almenn skoðun, að hamingja hins dauða fylgdi þeim, er nafn hans bar.

Þrátt fyrir allar þessar hugmyndir um lífið eftir dauðann voru hugsjónir manna nær eingöngu bundnar við þetta líf. Ásatrúarmenn höfðu litla von um laun verka sinna í öðru lífi, og flestir þeirra munu ekki heldur hafa þurft að óttast refsingu annars heims (sjá þó § 61). Guðsdýrkun þeirra miðaði öll að því að gera sér goðin hliðholl í þessu lífi, en hún var ekkert sáluhjálparatriði. Dauðinn var oftast kvíðvænlegur, hvernig sem hugmyndum manna var háttað um framhaldslífið. Og það sannast á heiðnum mönnum engu síður en kristnum, að frekur er hver til fjörsins.

Í Hávamálum, kvæði Óðins, er hvergi minnzt á líf eftir dauðann. Siðaskoðun kvæðisins miðast öll við þetta líf. Maður á að njóta lífsins sem bezt, því að ekki er eftir öðru betra að bíða:

Glaðr ok reifr

skyli gumna hverr,

unz sinn bíðr bana.

Síðar í kvæðinu er lýsing á því, hve lifandi maður sé alltaf miklu betur farinn en hinn dauði:

Betra er lifðum

en sé ólifðum,

ey getr kvikr kú.

Eld sá ek upp brinna

auðgum manni fyrir,

en úti var dauðr fyrir dyrum.

Haltr ríðr hrossi,

hjörð rekr handar vanr,

daufr vegr ok dugir.

Blindr er betri

en brenndr sé,

nýtr manngi nás.

Samt er ekki öllu lokið með dauðanum. Orðstírinn lifir, og það er takmark mannsins að gera hann ódauðlegan. Góður orðstír er hið eina, sem tímans tönn vinnur ekki á:

Deyr fé,

deyja frændr,

deyr sjálfr it sama.

En orðstírr

deyr aldrigi

hveim, er sér góðan getr.

Þessi hugsun er beint framhald af skoðun fornmanna á þessu lífi. Æðsta hugsjón þeirra var að vera mikilmenni, og hið ytra tákn þess var orðstírinn. Vegna hans lögðu forfeður okkar allt í sölurnar. Þegar konur eggjuðu menn til stórræða, var það alltaf viðkvæðið, að annars yrðu þeir taldir lítilmenni. Og þá stóðust fæstir mátið, þótt þeir væru annars tregir til stórræða. Það er því sízt að undra, að metnaðarþráin bæri trúna á framhaldslíf ofurliði, þegar sú trú var jafnóljós og í heiðni.

Þegar rætt er um lífsskoðun heiðinna manna, verður að gæta þess að draga ekki of almennar ályktanir af einstökum dæmum. Viðhorf manna til lífsins mótast jöfnum höndum af skaplyndi einstaklingsins og þeirri menningu og lifnaðarháttum, sem menn eiga við að búa. Það leiðir því af sjálfu sér, að víkingar og bændur höfðu að ýmsu leyti ólík sjónarmið. Bændurnir eru fulltrúar gamallar menningar, sem var rótgróin á Norðurlöndum. Menning víkinganna ber þess hins vegar merki, að þeir höfðu dvalizt langdvölum fjarri ætt sinni og óðulum.

Óðinn var höfuðguð þessarar nýju menningar, og hann er sjálfur látinn birta mönnum lífsskoðun hennar í Hávamálum. Siðaskoðun Hávamála er að ýmsu leyti í ósamræmi við eldri skoðanir. Þau taka vináttuna fram yfir ættarböndin og fjáreyðslu fram yfir auðsöfnun. Maður á ekki að afla fjár handa niðjunum, heldur njóta þess sjálfur. Einstaklingshyggjan er sett í öndvegi. Vinum sínum skal maður vera trúr og skiptast á gjöfum við þá, en óvini sína er rétt að beita lævísi til þess að reyna að hafa gott af þeim. Æðsta dyggð Hávamála er mannvitið, en það getur líka orðið of mikið, því að

snotrs[16] manns hjarta

verðr sjaldan glatt,

ef sá er alsnotr, er á, — og

örlög sín

viti engi fyrir,

þeim er sorgalausastr sefi.

Hér nær hin forna bölsýni hámarki sínu. Hún var alltaf órofin, þótt víkingarnir höfnuðu ýmsu öðru af skoðunum feðra sinna.

Ef siðaskoðun heiðinna manna er mæld á mælikvarða kristninnar, er henni mjög ábóta vant. Heiðnir menn voru samt engu síður bundnir af siðakröfum en kristnir. En þær voru aðrar. Sú skoðun, að allir menn hafi skyldur hver gagnvart öðrum, er óþekkt í heiðni. Mannúð og miskunnsemi er óþarft að sýna öðrum en þeim, sem manni eru á einhvern hátt tengdir. Þannig gátu víkingar rænt og ruplað og drepið saklaust fólk án þess að hafa hugmynd um, að þeir væru að fremja illvirki. Tökum til dæmis Ingimund gamla. Hann var mörg sumur í víkingu og gat sér mikinn orðstír, en var samt svo miskunnsamur, að á banadægri sínu skaut hann þeim manni undan, er sært hafði hann til ólífis, til þess að forða honum frá hefnd sona sinna. En hann hafði áður verið skjólstæðingur Ingimundar. Þessum manni var því sýnd meiri miskunn, þótt hann væri mesta illmenni, en saklausu fólki, sem stóð utan við vinahópinn. En skyldurnar, sem menn höfðu gagnvart vinum sínum og ættmönnum, voru miklu strangari en nú. Fyrir þá urðu menn að leggja lífið í sölurnar. Hverjum manni var skylt að verja ættmenn sína gegn óvinum þeirra og hefna þeirra, ef þeir voru vegnir, þótt við ofurefli væri að etja.

Hefndin veitti mönnum bætur fyrir það, sem þeir höfðu misst. Þess vegna var sorg Egils Skalla-Grímssonar svo sár, er Ægir hafði tekið son hans, en Egill fann, að hann skorti „sakarafl við sonarbana“. Mest mun þó metnaðargirndin hafa eggjað menn til hefnda, því að þeim mönnum var legið á hálsi, er létu frændur sína og vini liggja óbætta. En hefndin var ekki einungis þeim til sóma, er hana vann. Hún var einnig uppreisn fyrir hinn vegna. Ásatrúarmenn urðu að sætta sig við það, að Óðinn yrði veginn í ragnarökum. Það var hins vegar óbærileg tilhugsun, að hans væri óhefnt. En Óðinn bjargar sjálfur heiðri sínum með því að hafa Víðar tilbúinn til að hefna sín. Hefndarskyldan virðist vera forfeðrum okkar í blóð borin, og það hafði tiltölulega lítil áhrif á hugsunarhátt manna, þótt löggjafarnir reyndu að koma á fébótum í stað blóðhefndar.

Lífsskoðun heiðinna manna er upphaflega óháð ásatrúnni. En stöðugt eru að verki öfl, sem miða að því að sameina þetta tvennt. Óðinn og Þór verða hvor um sig spegilmynd af hugsjónum þeirra manna, sem mest tignuðu þá. En guðirnir geta svo aftur mótað hugsunarhátt manna. Víkingarnir taka glæsileik og slægvizku Óðins sér til fyrirmyndar, um leið og bændurnir dást mest að hreysti og skapfestu Þórs. Loks tekst skáldum víkingaaldar að samræma lífsskoðun sína goðatrúnni. Í Hávamálum er siðaskoðun víkinganna talin guðleg að uppruna með því að leggja hana Óðni í munn. En fegurst birtist þetta samræmi í Völuspá. Þar eru goðin í fyrsta sinn mæld á mannlegan mælikvarða. Þau eru leidd í siðferðilega sjálfheldu líkt og hetjurnar í hetjukvæðunum og verka sjálf að þola afleiðingar verka sinna. En áður en heimsskoðun Völuspár náði að festa rætur, varð hún að þoka fyrir nýjum trúarbrögðum, sem höfðu þann styrkleika fram yfir heiðnina að hafa frá upphafi sameinað guðstrú sína og lífsskoðun.

VII. Úr goða- og hetjusögum Snorra-Eddu

Æsir og borgarsmiðurinn

Þat var snimma í öndverða byggð goðanna, þá er goðin höfðu sett Miðgarð ok gört Valhöll, þá kom þar smiðr nökkurr ok bauð at gera þeim borg á þrim misserum svá góða, at trú ok örugg væri fyrir bergrisum ok hrímþursum, þótt þeir kæmi inn um Miðgarð, en hann mælti sér þat til kaups, at hann skyldi eignask Freyju, ok hafa vildi hann Sól ok Mána. Þá gengu æsirnir á tal ok réðu ráðum sínum, ok var þat kaup gört við smiðinn, at hann skyldi eignast þat, er hann mælti til, ef hann fengi gört borgina á einum vetri. En inn fyrsta sumarsdag, ef nökkurr hlutr væri ógörr at borginni, þá skyldi hann af kaupinu, ok skyldi hann af engum manni lið þiggja til verksins. Ok er þeir sögðu honum þessa kosti, þá beiddisk hann, at þeir skyldi lofa, at hann hefði lið af hesti sínum, er Svaðilfari hét. En því réð Loki, er þat var til lagt við hann. Hann tók til inn fyrsta vetrardag at gera borgina, en um nætr dró hann til grjót á hestinum. En þat þótti ásunum mikit undr, hversu stór björg sá hestr dró, ok hálfu meira þrekvirki gerði hestrinn en smiðrinn. En at kaupi þeira váru sterk vitni ok mörg særi, fyrir því at jötnum þótti ekki tryggt at vera með ásum griðalaust, ef Þórr kæmi heim, en þá var hann farinn í austrveg at berja tröll. En er leið á vetrinn, þá sóttisk mjök borgar gerðin, ok var hon svá há ok sterk, at eigi mátti á þat leita. En þá er III dagar váru til sumars, þá var komit mjök at borgarhliði. Þá settusk goðin á dómstóla sína ok leituðu ráða, ok spurði hverr annan, hverr því hefði ráðit at gipta Freyju í Jötunheima eða spilla loptinu ok himninum svá at taka þaðan sól ok tungl ok gefa jötnum. En þat kom ásamt með öllum, at þessu myndi ráðit hafa sá, er flestu illu ræðr, Loki Laufeyjarson, ok kváðu hann verðan ills dauða, ef eigi hitti hann ráð til, at smiðrinn væri af kaupinu, ok veittu Loka atgöngu. En er hann varð hræddr, þá svarði hann eiða, at hann skyldi svá til haga, at smiðrinn væri af kaupinu, hvat sem hann kostaði til. Ok it sama kveld, er smiðrinn ók út eptir grjótinu með hestinn Svaðilfara, þá hljóp ór skógi nökkurum merr ok at hestinum ok hrein við. En er hestrinn kenndi, hvat hrossi þetta var, þá æddisk hann ok sleit sundr reipin ok hljóp til merarinnar, en hon undan til skógar ok smiðrinn eptir ok vill taka hestinn, en þessi hross hlaupa alla nótt, ok dvelsk smíðin þá nótt. Ok eptir um daginn varð ekki svá smíðat sem fyrr hafði orðit. Ok þá er smiðrinn sér, at eigi mun lokit verða verkinu, þá færisk smiðrinn í jötunmóð. En er æsirnir sá þat til víss, at þar var bergrisi kominn, þá varð eigi þyrmt eiðunum, ok kölluðu þeir á Þór, ok jafnskjótt kom hann, ok því næst fór á lopt hamarrinn Mjöllnir. Galt hann þá smíðarkaupit ok eigi sól eða tungl, heldr synjaði hann honum at byggja í Jötunheimum ok laust þat it fyrsta högg, er haussinn brotnaði í smán mola, ok sendi hann niðr undir Niflheim. En Loki hafði þá ferð haft til Svaðilfara, at nökkuru síðar bar hann fyl. Þat var grátt ok hafði VIII fætr, ok er sá hestr beztr með goðum ok mönnum.

Þór með hamra (?). Bergrista.

Skáldamjöðurinn

Þat váru upphöf til þess, at goðin höfðu ósætt við þat fólk, er vanir heita. En þeir lögðu með sér friðstefnu ok settu grið á þá lund, at þeir gengu hvárirtveggju til eins kers ok spýttu í hráka sínum. En at skilnaði tóku goðin ok vildu eigi láta týnask þat griðamark ok sköpuðu þar ór mann. Sá heitir Kvasir. Hann er svá vitr, at engi spyrr hann þeira hluta, er eigi kann hann órlausn. Ok hann fór víða um heim at kenna mönnum fræði, ok þá er hann kom at heimboði til dverga nökkurra, Fjalars ok Galars, þá kölluðu þeir hann með sér á einmæli ok drápu hann, létu renna blóð hans í tvau ker ok einn ketil, ok heitir sá Óðrerir, en kerin heita Són ok Boðn. Þeir blendu hunangi við blóðit, ok varð þar af mjöðr sá, er hverr, er af drekkr, verðr skáld eða fræðamaðr. Dvergarnir sögðu ásum, at Kvasir hefði kafnat í manviti, fyrir því at engi var þar svá fróðr, at spyrja kynni hann fróðleiks. Þá buðu þessir dvergar til sín jötni þeim, er Gillingr heitir, ok konu hans. Þá buðu dvergarnir Gillingi at róa á sæ með sér. En er þeir fóru fyrir land fram, reru dvergarnir á boða ok hvelfdu skipinu. Gillingr var ósyndr, ok týndisk hann, en dvergarnir réttu skip sitt ok reru til lands. Þeir sögðu konu hans þenna atburð, en hon kunni illa ok grét hátt. Þá spurði Fjalar hana, ef henni myndi hugléttara, ef hon sæi út á sæinn, þar er hann hafði týnzk. En hon vildi þat. Þá mælti hann við Galar, bróður sinn, at hann skal fara upp yfir dyrrnar, er hon gengi út, ok láta kvernstein falla í höfuð henni, ok talði sér leiðask óp hennar. Ok svá gerði hann. Þá er þetta spurði Suttungr jötunn, son Gillings, ferr hann til ok tók dvergana ok flytr á sæ út ok setr þá í flæðarsker. sker. Þeir biðja Suttung sér lífsgriða ok bjóða honum til sættar í föðurgjöld mjöðinn dýra, ok þat verðr at sætt með þeim. Flytr Suttungr mjöðinn heim ok hirðir, þar sem heita Hnitbjörg, setr þar til gæzlu dóttur sína, Gunnlöðu. Óðinn fór heiman ok kom þar, er þrælar níu slógu hey. Hann spyrr, ef þeir vilji, at hann brýni ljá þeira. Þeir játa því. Þá tekr hann hein af belti sér ok brýndi ljána. En þeim þótti bíta ljárnir miklu betr ok föluðu heinina. En hann mat svá, at sá, er kaupa vildi, skyldi gefa við hóf. En allir kváðusk vilja ok báðu hann sér selja. En hann kastaði heininni í lopt upp. En er allir vildu henda, þá skiptusk þeir svá við, at hverr brá ljánum á háls öðrum. Óðinn sótti til náttstaðar til jötuns þess, er Baugi hét, bróðir Suttungs. Baugi kallaði illt fjárhald sitt ok sagði, at þrælar hans níu höfðu drepizk, en talðisk eigi vita sér ván verkmanna. En Óðinn nefndisk fyrir honum Bölverkr. Hann bauð at taka upp IX manna verk fyrir Bauga, en mælti sér til kaups einn drykk af Suttungamiði. Baugi kvazk einskis ráð eiga af miðinum, sagði, at Suttungr vildi einn hafa, en fara kvezk hann mundu með Bölverki ok freista, ef þeir fengi mjöðinn. Bölverkr vann um sumarit IX manna verk fyrir Bauga, en at vetri beiddi hann Bauga leigu sinnar. Þá fara þeir báðir til Suttungs. Baugi segir Suttungi, bróður sínum, kaup þeira Bölverks, en Suttungr synjar þverliga hvers dropa af miðinum. Þá mælti Bölverkr til Bauga, at þeir skyldu freista véla nökkurra, ef þeir megi ná miðinum, en Baugi lætr þat vel vera. Þá dregr Bölverkr fram nafar þann, er Rati heitir, ok mælti, at Baugi skal bora bjargit, ef nafarrinn bítr. Hann gerir svá. Þá segir Baugi, at gögnum er borat bjargit, en Bölverkr blæss í nafarsraufina, ok hrjóta spænirnir upp í móti honum. Þá fann hann, at Baugi vildi svíkja hann, ok bað bora gögnum bjargit. Baugi boraði enn. En er Bölverkr blés annat sinn, þá fuku inn spænirnir. Þá brásk Bölverkr í ormslíki ok skreið í nafarsraufina, en Baugi stakk eptir honum nafrinum ok missti hans. Fór Bölverkr þar til, sem Gunnlöð var, ok lá hjá henni III nætr, ok þá lofaði hon honum at drekka af miðinum III drykki. Í inum fyrsta drykk drakk hann allt ór Óðreri, en í öðrum ór Boðn, í inum þriðja ór Són, ok hafði hann þá allan mjöðinn. Þá brásk hann í arnarham ok flaug sem ákafast. En er Suttungr sá flug arnarins, tók hann sér arnarham ok flaug eptir honum. En er æsir sá, hvar Óðinn flaug, þá settu þeir út í garðinn ker sín, en er Óðinn kom inn um Ásgarð, þá spýtti hann upp miðinum í kerin, en honum var þá svo nær komit, at Suttungr myndi ná honum, at hann sendi aptr suman mjöðinn, ok var þess ekki gætt. Hafði þat hverr, er vildi, ok köllum vér þat skáldfífla hlut. En Suttungamjöð gaf Óðinn ásunum ok þeim mönnum, er yrkja kunnu.

Þór og Hrungnir

Þórr var farinn í austrvega at berja tröll, en Óðinn reið Sleipni í Jötunheima ok kom til þess jötuns, er Hrungnir hét. Þá spyrr Hrungnir, hvat manna sá er með gullhjálminn, er ríðr lopt ok lög, ok segir, at hann á furðugóðan hest. Óðinn sagði, at þar vill hann veðja fyrir höfði sínu, at engi hestr skal vera jafngóðr í Jötunheimum. Hrungnir segir, at sá er góðr hestr, en hafa lézk hann mundu miklu stórfetaðra hest. Sá heitir Gullfaxi. Hrungnir varð reiðr ok hleypr upp á hest sinn ok hleypir eptir honum ok hyggr at launa honum ofrmæli. Óðinn hleypir svá mikit, at hann var á öðru leiti fyrir, en Hrungnir hafði svá mikinn jötunmóð, at hann fann eigi fyrr en hann kom inn um ásgrindr. Ok er hann kom at hallardurum, buðu æsir honum til drykkju. Hann gekk í höllina ok bað fá sér at drekka. Váru þá teknar þær skálir, er Þórr var vanr at drekka af, ok snerti Hrungnir ór hverri. En er hann gerðisk drukkinn, þá skorti eigi stór orð. Hann lézk skyldu taka upp Valhöll ok færa í Jötunheima, en sökkva Ásgarði, en drepa goð öll, nema Freyju ok Sif vill hann heim hafa með sér. Ok Freyja ein þorir at skenkja honum, ok drekka lézk hann mundu allt ásaöl. En er ásum leiddisk ofryrði hans, þá nefna þeir Þór. Því næst kom Þórr í höllina ok hafði á lopti hamarinn ok var allreiðr ok spyrr, hverr því ræðr, er jötnar hundvísir skulu þar drekka, eða hverr seldi Hrungni grið at vera í Valhöll, eða hví Freyja skal skenkja honum sem at gildi ása. Þá svarar Hrungnir ok sér ekki vinaraugum til Þórs, sagði, at Óðinn bauð honum til drykkju ok hann var á hans griðum. Þá mælti Þórr, at þess boðs skal Hrungnir iðrask, áðr hann komi út. Hrungnir segir, at Ása-Þór er þat lítill frami at drepa hann vápnlausan, hitt er meiri hugraun, ef hann þorir at berjask við hann at landamæri á Grjóttúnagörðum, „ok hefir þat verit mikit fólskuverk“, sagði hann, „er ek lét eptir heima skjöld minn ok hein. En ef ek hefða hér vápn mín, þá skyldum vit nú reyna hólmgönguna, en at öðrum kosti legg ek þér við níðingsskap, ef þú vill drepa mik vápnlausan“. Þórr vill fyrir engan mun bila at koma til einvígis, er honum var hólmr skoraðr, því at engi hafði honum þat fyrr veitt. Fór þá Hrungnir braut sína ok hleypði ákafliga, þar til er hann kom í Jötunheima, ok varð hans ferð allfræg með jötnum, ok þat, at stefnulag var komit á með þeim Þór. Þóttusk jötnar hafa mikit í ábyrgð, hvárr sigr fengi. Þeim var ills ván af Þór, ef Hrungnir léti fyrir, því at hann var þeira sterkastr. Þá gerðu jötnar mann á Grjóttúnagörðum af leiri, ok var hann IX rasta hár, en þriggja breiðr undir hönd, en ekki fengu þeir hjarta svá mikit, at honum sómði, fyrr en þeir tóku ór meri nökkurri, ok varð honum þat eigi stöðugt, þá er Þórr kom. Hrungnir átti hjarta þat, er frægt er, af hörðum steini ok tindótt með III hornum, svá sem síðan er gört ristubragð þat, er Hrungnishjarta heitir. Af steini var ok höfuð hans, skjöldr hans var ok steinn, víðr ok þjokkr, ok hafði hann skjöldinn fyrir sér, er hann stóð á Grjóttúnagörðum ok beið Þórs, en hein hafði hann fyrir vápn ok reiddi um öxl ok var ekki dælligr. Á aðra hlið honum stóð leirjötunninn, er nefndr er Mökkurkálfi, ok var hann allhræddr. Svá er sagt, at hann meig, er hann sá Þór. Þórr fór til hólmstefnu ok með honum Þjálfi. Þá rann Þjálfi fram at, þar er Hrungnir stóð, ok mælti til hans: „Þú stendr óvarliga, jötunn, hefir skjöldinn fyrir þér, en Þórr hefir sét þik, ok ferr hann it neðra í jörðu, ok mun hann koma neðan at þér“. Þá skaut Hrungnir skildinum undir fætr sér ok stóð á, en tvíhendi heinina. Því næst sá hann eldingar ok heyrði þrumur stórar. Sá hann þá Þór í ásmóði. Fór hann ákafliga ok reiddi hamarinn ok kastaði um langa leið at Hrungni. Hrungnir færir upp heinina báðum höndum ok kastar í mót. Mætir hon hamrinum á flugi, ok brotnar sundr heinin, fellr annarr hlutr á jörð, ok eru þar af orðin öll heinberg. Annarr hlutr brast í höfði Þór, svá at hann fell fram á jörð. En hamarrinn Mjöllnir kom í mitt höfuð Hrungni ok lamði hausinn í smán mola, ok fell hann fram yfir Þór, svá at fótr hans lá um háls Þór. En Þjálfi vá at Mökkurkálfa, ok fell hann við lítinn orðstír. Þá gekk Þjálfi til Þórs ok skyldi taka fót Hrungnis af honum ok gat hvergi valdit. Þá gengu til æsir allir, er þeir spurðu, at Þórr var fallinn, ok skyldu taka fótinn af honum ok fengu hvergi komit. Þá kom til Magni, sonr Þórs ok Járnsöxu. Hann var þá þrínættr. Hann kastaði fæti Hrungnis af Þór ok mælti: „Sé þar ljótan harm, faðir, er ek kom svá síð. Ek hygg, at jötun þenna myndak hafa lostit í hel með hnefa mínum, ef ek hefða fundit hann“. Þá stóð Þórr upp ok fagnaði vel syni sínum ok sagði, at hann myndi verða mikill fyrir sér, „ok vil ek“, sagði hann, „gefa hér hestinn Gullfaxa, er Hrungnir hefir átt“. Þá mælti Óðinn ok sagði, at Þórr gerði rangt, er hann gaf þann inn góða hest gýgjarsyni, en eigi föður sínum. Þórr fór heim til Þrúðvanga, ok stóð heinin í höfði honum. Þá kom til völva sú, er Gróa hét, kona Aurvandils ins frækna. Hon gól galdra sína yfir Þór, til þess er heinin losnaði. En er Þórr fann þat ok þótti þá ván, at braut myndi ná heininni, þá vildi hann launa Gró lækningina ok gera hana fegna, sagði henni þau tíðendi, at hann hafði vaðit norðan yfir Elivága ok hafði borit í meis á baki sér Aurvandil norðan ór Jötunheimum, ok þat til jartegna, at ein tá hans hafði staðit ór meisinum ok var sú frerin, svá at Þórr braut af ok kastaði upp á himin ok gerði af stjörnu þá, er heitir Aurvandils-tá. Þórr sagði, at eigi myndi langt til, at Aurvandill myndi heim koma, en Gróa varð svá fegin, at hon munði enga galdra, ok varð heinin eigi lausari ok stendr enn í höfði Þór. Ok er þat boðit til varnanar at kasta hein of gólf þvert, því at þá hrærisk heinin í höfði Þór.

För Þórs til Geirröðargarða

Mikillar frásagnar er þat vert, er Þórr fór til Geirröðargarða. Þá hafði hann eigi hamarinn Mjöllni eða megingjarðar eða járngreipr, ok olli því Loki. Hann fór með honum, því at Loka hafði þat hent, þá er hann flaug einu sinni at skemmta sér með valsham Friggjar, at hann flaug fyrir forvitni sakar í Geirröðargarða ok sá þar höll mikla, settisk ok sá inn um glugg, en Geirröðr leit á móti honum ok mælti, at taka skyldi fuglinn ok færa honum. En sendimaðr komsk nauðuliga á hallarvegginn, svá var hann hár. Þat þótti Loka gott, er hann sótti erfiðliga til hans, ok ætlaði sér stund at fljúga eigi upp, fyrr en hann hafði farit allt torleiðit. En er maðrinn sótti at honum, þá beinir hann fluginn ok spyrnir við fast, ok eru þá fætrnir fastir. Var Loki tekinn þar höndum ok færðr Geirröði jötni. En er hann sá augu hans, þá grunaði hann, at maðr myndi vera, ok bað hann svara, en Loki þagði. Þá læsti Geirröðr Loka í kistu ok svelti hann þar III mánuðr. En þá er Geirröðr tók hann upp ok beiddi hann orða, þá sagði Loki, hverr hann var, ok til fjörlausnar vann hann Geirröði þess eiða, at hann skyldi koma Þór í Geirröðargarða, svá at hann hefði hvárki hamar né megingjarðar. Þórr kom til gistingar til gýgjar þeirar, er Gríðr er kölluð. Hon var móðir Víðars ins þögla. Hon sagði Þór satt frá Geirröði, at hann var jötunn hundvíss ok illr viðreignar. Hon léði honum megingjarða ok járngreipr, er hon átti, ok staf sinn, er heitir Gríðarvölr. Þá fór Þórr til ár þeirar, er Vimur heitir, allra á mest. Þá spennti hann sik megingjörðum ok studdi forstreymis Gríðarvöl, en Loki helt undir megingjarðar. Ok þá er Þórr kom á miðja ána, þá óx svá mjök áin, at uppi braut á öxl honum. Þá kvað Þórr þetta:

Vaxattu nú, Vimur,

alls mik þik vaða tíðir

jötna garða í.

Veiztu, ef þú vex,

at þá vex mér ásmegin

jafnhátt upp sem himinn?

Þá sér Þórr uppi í gljúfrum nökkurum, at Gjálp, dóttir Geirröðar, stóð þar tveim megin árinnar, ok gerði hon árvöxtinn. Þá tók Þórr upp ór finni stein mikinn ok kastaði at henni ok mælti svá: „At ósi skal á stemma“. Eigi missti hann, þar er hann kastaði til. Ok í því bili bar hann at landi ok fekk tekit reynirunn nökkurn ok steig svá ór ánni. Því er þat orðtak haft, at reynir er björg Þórs. En er Þórr kom til Geirröðar, þá var þeim félögum vísat fyrst í geitahús til herbergis, ok var þar einn stóll til sætis, ok sat Þórr þar. Þá varð hann þess varr, at stóllinn fór undir honum upp at ræfri. Hann stakk Gríðarveli upp í raptana ok lét sígask fast á stólinn. Varð þá brestr mikill, ok fylgði skrækr. Þar höfðu verit undir stólinum dætr Geirröðar, Gjálp ok Greip, ok hafði hann brotit hrygginn í báðum. Þá lét Geirröðr kalla Þór í höllina til leika. Þar váru eldar stórir eptir endilangri höll. En er Þórr kom gagnvart Geirröði, þá tók Geirröðr með töng járnsíu glóandi ok kastar at Þór, en Þórr tók í móti með járngreipum ok færir á lopt síuna, en Geirröðr hljóp undir járnsúlu at forða sér. Þórr kastaði síunni ok laust í gögnum súluna ok gögnum Geirröð ok gögnum vegginn ok svá fyrir útan jörðina.

För Þórs til Útgarða-Loka

Þat er upphaf þessa máls, at Öku-Þórr fór með hafra sína ok reið ok með honum sá áss, er Loki heitir. Koma þeir at kveldi til eins búanda ok fá þar náttstað. En um kveldit tók Þórr hafra sína ok skar báða. Eptir þat váru þeir flegnir ok bornir til ketils. En er soðit var, þá settisk Þórr til náttverðar ok þeir lagsmenn. Þórr bauð til matar með sér búandanum ok konu hans ok börnum þeira. Sonr búanda hét Þjálfi, en Röskva dóttir. Þá lagði Þórr hafrstökurnar útar frá eldinum ok mælti, at búandi ok heimamenn hans skyldu kasta á hafrstökurnar beinunum. Þjálfi, sonr búanda, helt á lærlegg hafrsins ok spretti á knífi sínum ok braut til mergjar. Þórr dvalðisk þar um nóttina. En í óttu fyrir dag stóð hann upp ok klæddi sik, tók hamarinn Mjöllni ok brá upp ok vígði hafrstökurnar. Stóðu þá upp hafrarnir, ok var þá annarr haltr eptra fæti. Þat fann Þórr ok talði, at búandinn eða hans hjón myndi eigi skynsamliga hafa farit með beinum hafrsins. Kennir hann, at brotinn var lærleggrinn. Eigi þarf langt frá því at segja, vita megu þat allir, hversu hræddr búandinn mundi vera, er hann sá, at Þórr lét síga brýnnar ofan fyrir augun. En þat er hann sá augnanna, þá hugðisk hann falla mundu fyrir sjónum hans einum saman. Hann herði hendrnar at hamarskaptinu, svá at hvítnuðu knúarnir, en búandinn gerði, sem ván var, ok öll hjúnin, kölluðu ákafliga, báðu sér friðar, buðu at yfirbótum allt þat, er þau áttu. En er hann sá hræzlu þeira, þá gekk af honum móðrinn, ok sefaðisk hann ok tók af þeim í sætt börn þeira, Þjálfa ok Rösku, ok gerðusk þau þá skyldir þjónostumenn hans, ok fylgja þau honum jafnan síðan.

Lét hann þar eptir hafra ok byrjaði ferðina austr í Jötunheima ok allt til hafsins, ok þá fór hann út fyrir hafit þat it djúpa. En er hann kom til lands, þá gekk hann upp ok með honum Loki ok Þjálfi ok Röskva. Þá er þau höfðu litla hríð gengit, varð fyrir þeim mörk stór. Gengu þau þann dag allan til myrkrs. Þjálfi var allra manna fóthvatastr. Hann bar kýl Þórs, en til vista var eigi gott. Þá er myrkt var orðit, leituðu þeir sér náttstaðar ok fundu fyrir sér skála nökkurn mjök mikinn. Váru dyrr á enda ok jafnbreiðar skálanum. Þar leituðu þeir sér náttbóls. En um miðja nótt varð landskjálpti mikill, gekk jörðin undir þeim skykkjum, ok skalf húsit. Þá stóð Þórr upp ok hét á lagsmenn sína, ok leituðusk fyrir ok fundu afhús til hægri handar í miðjum skálanum ok gengu þannig. Settisk Þórr dyrrnar, en önnur þau váru innar frá honum, ok váru þau hrædd, en Þórr helt hamarskaptinu ok hugði at verja sik. Þá heyrðu þau ym mikinn ok gný. En er kom at dagan, þá gekk Þórr út ok sér mann, hvar lá skammt frá honum í skóginum, ok var sá eigi lítill. Hann svaf ok hraut sterkliga. Þá þóttisk Þórr skilja, hvat látum verit hafði um nóttina. Hann spennir sik megingjörðum, ok óx honum ásmegin. Ok í því bili vaknar sá maðr, stóð upp skjótt, en þá er sagt, at Þór varð bilt einu sinni at slá hann með hamrinum, ok spurði hann at nafni, en sá nefndisk Skrýmir. „En eigi þarf ek“, sagði hann, „at spyrja þik at nafni. Kenni ek, at þú ert Ása-Þórr, eða hvárt hefir þú dregit á braut hanzka minn?“ Seildisk þá Skrýmir til ok tók upp hanzkann. Sér Þórr þá, at þat hafði hann haft um nóttina fyrir skála, en afhúsit þat var þumlungrinn hanzkans. Skrýmir spurði, ef Þórr vildi hafa föruneyti hans, en Þórr játti því. Þá tók Skrýmir ok leysti nestbagga sinn ok bjóst til at eta dögurð, en Þórr í öðrum stað ok hans félagar. Skrýmir bauð þá, at þeir legði mötuneyti sitt, en Þórr játti því. Þá batt Skrýmir nest þeira allt í einn bagga ok lagði á bak sér. Hann gekk fyrir um daginn ok steig heldr stórum, en síð at kveldi leitaði Skrýmir þeim náttstaðar undir eik nökkurri mikilli. Þá mælti Skrýmir til Þórs, at hann vill leggjask niðr at sofa, „en þér takið nestbaggann ok búið til nótturðar yðr“. Því næst sofnar Skrýmir ok hraut fast. En Þórr tók nestbaggann ok skal leysa, en svá er at segja, sem ótrúligt mun þykkja, at engi knút fekk hann leyst ok engi álarendann hreyft, svá at þá væri lausari en áðr. Ok er hann sér, at þetta verk má eigi nýtask, þá varð hann reiðr, greip þá hamarinn Mjöllni tveim höndum ok steig fram öðrum fæti þar, er Skrýmir lá, ok lýstr í höfuð honum, en Skrýmir vaknar ok spyrr, hvárt laufsblað felli í höfuð honum eða hvárt þeir hafi þá matazk ok sé búnir til rekkna. Þórr segir, at þeir munu þá sofa ganga. Ganga þau þá undir aðra eik. Er þat þér satt at segja, at ekki var þá óttalaust at sofa. En at miðri nótt þá heyrir Þórr, at Skrýmir hrýtr ok sefr fast, svá at dunar í skóginum. Þá stendr hann upp ok gengr til hann, reiðir hamarinn títt ok hart ok lýstr ofan í miðjan hvirfil honum. Hann kennir, at hamarsmuðrinn sökkr djúpt í höfuðit. En í því bili vaknar Skrýmir ok mælti: „Hvat er nú? Fell akarn nökkut í höfuð mér, eða hvat er títt um þik, Þórr?“ En Þórr gekk aptr skyndiliga ok svarar, at hann var þá nývaknaðr, sagði, at þá var mið nótt ok enn væri mál at sofa. Þá hugsaði Þórr þat, ef hann kæmi svá í færi at slá hann it þriðja högg, at aldri skyldi hann sjá sik síðan, liggr nú ok gætir, ef Skrýmir sofnaði enn fast. En litlu fyrir dagan þá heyrir hann, at Skrýmir mun sofnat hafa, stendr þá upp ok hleypr at honum, reiðir þá hamarinn af öllu afli ok lýstr á þunnvangann, þann er upp vissi. Sökkr þá hamarrinn upp at skaptinu, en Skrýmir settisk upp ok strauk um vangann ok mælti:

„Hvárt munu fuglar nökkurir sitja í trénu yfir mér? Mik grunaði, er ek vaknaða, at tros nökkut af kvistunum felli í höfuð mér. Hvárt vakir þú, Þórr? Mál mun vera upp at standa ok klæðask, en ekki eiguð þér nú langa leið fram til borgarinnar, er kölluð er Útgarðr. Heyrt hefi ek, at þér hafið kvisat í milli yðvar, at ek væra ekki lítill maðr vexti, en sjá skuluð þér þar stærri menn, ef þér komið í Útgarð. Nú mun ek ráða yðr heilræði, látið þér eigi stórliga yfir yðr. Ekki munu hirðmenn Útgarða-Loka vel þola þvílíkum kögursveinum köpuryrði. En at öðrum kosti hverfið aptr, ok þann ætlak yðr vera betra af at taka. En ef þér vilið fram fara, þá stefnið þér í austr, en ek á norðr leið til fjalla þessa, er þér meguð nú sjá“. Tekr Skrýmir nestbaggann ok kastar á bak sér ok snýr þvers í skóginn frá þeim, ok er þess eigi getit, at æsirnir bæði þá heila hittask.

Þórr snýr fram á leið ok þeir félagar ok gengr framan til miðs dags. Þá sá þeir borg standa á völlum nökkurum ok settu hnakkann á bak sér aptr, áðr þeir fengu sét yfir upp, ganga til borgarinnar, ok var grind fyrir borghliðinu ok lokin aptr. Þórr gekk á grindina ok fekk eigi upp lokit, en er þeir þreyttu at komask í borgina, þá smugu þeir milli spalanna ok kómu svá inn, sá þá höll mikla ok gengu þannig. Var hurðin opin. Þá gengu þeir inn ok sá þar marga menn á tvá bekki ok flesta ærit stóra. Því næst koma þeir fyrir konunginn Útgarða-Loka ok kvöddu hann, en hann leit seint til þeira ok glotti við tönn ok mælti: „Seint er um langan veg at spyrja tíðenda. Eða er annan veg en ek hygg? Er þessi sveinstauli orðinn Öku-Þórr? En meiri muntu vera en mér lízk þú, eða hvat íþrótta er þat, er þér félagar þykkizk vera við búnir? Engi skal hér vera með oss, sá er eigi kunni nökkurs konar list eða kunnandi um fram flesta menn“. Þá segir sá, er síðast gekk, er Loki heitir: „Kann ek þá íþrótt, er ek em albúinn at reyna, at engi er hér sá inni, er skjótara skal eta mat sinn en ek“. Þá svarar Útgarða-Loki: „Íþrótt er þat, ef þú efnir, ok freista skal þá þessar íþróttar“, kallaði útar á bekkinn, at sá, er Logi heitir, skal ganga á gólf fram ok freista sín í móti Loka. Þá var tekit trog eitt ok borit inn á hallargólfit ok fyllt af slátri. Settisk Loki at öðrum enda, en Logi at öðrum, ok át hvárrtveggja sem tíðast ok mættusk í miðju troginu. Hafði þá Loki etit slátr allt af beinum, en Logi hafði ok etit slátr allt ok beinin með ok svá trogit, ok sýndisk nú öllum sem Loki hefði látit leikinn. Þá spyrr Útgarða-Loki, hvat sá inn ungi maðr kunni leika, en Þjálfi segir, at hann mun freista at renna skeið nökkur við einhvern þann, er Útgarða-Loki fær til. Þá segir Útgarða-Loki, at þetta er góð íþrótt, ok kallar þess meiri ván, at hann sé vel at sér búinn um skjótleikinn, ef hann skal þessa íþrótt inna, en þó lætr hann skjótt skulu þess freista. Stendr þá upp Útgarða-Loki ok gengr út, ok var þar gott skeið at renna eptir sléttum velli. Þá kallar Útgarða-Loki til sín sveinstaula nökkurn, er nefndr er Hugi, ok bað hann renna í köpp við Þjálfa. Þá taka þeir it fyrsta skeið, ok er Hugi því framar, at hann snýsk aptr í móti honum at skeiðsenda. Þá mælti Útgarða-Loki: „Þurfa muntu, Þjálfi, at leggja þik meir fram, ef þú skalt vinna leikinn, en þó er þat satt, at ekki hafa hér komit þeir menn, er mér þykkja fóthvatari en svá“. Þá taka þeir aptr annat skeið, ok þá er Hugi kemr til skeiðsenda ok hann snýsk aptr, þá var langt kólfskot til Þjálfa. Þá mælti Útgarða-Loki: „Vel þykkir mér Þjálfi renna skeiðit, en eigi trúi ek honum nú, at hann vinni leikinn, en nú mun reyna, er þeir renna it III. skeiðit“. Þá taka þeir enn skeið. En er Hugi er kominn til skeiðsenda ok snýsk aptr, ok er Þjálfi eigi þá kominn á mitt skeið. Þá segja allir, at reynt er um þenna leik. Þá spyrr Útgarða-Loki Þór, hvat þeira íþrótta mun vera, er hann myni vilja birta fyrir þeim, svá miklar sögur sem menn hafa gört um stórvirki hans. Þá mælti Þórr, at helzt vill hann þat til taka at þreyta drykkju við einhvern mann. Útgarða-Loki segir, at þat má vel vera, gengr inn í höllina ok kallar skutilsvein sinn, biðr, at hann taki vítishorn þat, er hirðmenn eru vanir at drekka af. Því næst kemr fram skutilsveinn með horninu ok fær Þór í hönd. Þá mælti Útgarða-Loki: „Af horni þessu þykkir þá vel drukkit, ef í einum drykk gengr af, en sumir drekka af í tveim drykkjum, en engi er svá lítill drykkjumaðr, at eigi gangi af í þrimr“. Þórr lítr á hornit ok sýnisk ekki mikit, ok er þó heldr langt, en hann er mjök þyrstr, tekr at drekka ok svelgr allstórum ok hyggr, at eigi skal hann þurfa at lúta optar í hornit. En er hann þraut örendit ok hann laut ór horninu ok sér, hvat leið drykkinum, ok lízk honum svá sem alllítill munr mun vera, at nú sé lægra í horninu en áðr. Þá mælti Útgarða-Loki: „Vel er drukkit ok eigi til mikit. Eigi myndak trúa, ef mér væri frá sagt, at Ása-Þórr myndi eigi meira drykk drekka, en þó veit ek, at þú munt vilja drekka af í öðrum drykk“. Þórr svarar engu, setr hornit á munn sér ok hyggr nú, at hann skal drekka meira drykk, ok þreytir á drykkjuna, sem honum vannsk til örendi, ok enn sér hann, at stikillinn hornsins vill ekki upp svá mjök sem honum líkar. Ok er hann tók hornit af munni sér ok sér í, lízk honum nú svá sem minna hafi þorrit en inu fyrra sinni. Er nú gott beranda borð á horninu. Þá mælti Útgarða-Loki: „Hvat er nú, Þórr? Muntu nú eigi spara til eins drykkjar meira en þér mun hagr á vera? Svá lízk mér, ef þú skalt nú drekka af horninu inn þriðja drykkinn, sem þessi mun mestr ætlaðr, en ekki muntu mega hér með oss heita svá mikill maðr sem æsir kalla þik, ef þú gerir eigi meira af þér um aðra leika en mér lízk, at um þenna mun vera“. Þá varð Þórr reiðr, setr hornit á munn sér ok drekkr sem ákafligast má hann ok þreytir sem mest á drykkinn. En er hann sá í hornit, þá hafði nú helzt nökkut munr á fengizk, ok þá býðr hann upp hornit ok vill eigi drekka meira. Þá mælti Útgarða-Loki: „Auðsætt er nú, at máttr þinn er ekki svá mikill sem vér hugðum, en viltu freista um fleiri leika? Sjá má nú, at ekki nýtir þú hér af“. Þórr svarar: „Freista má ek enn um nökkura leika, en undarliga myndi mér þykkja, þá er ek var heima með ásum, ef þvílíkir drykkir væru svá litlir kallaðir. En hvat leik vilið þér nú bjóða mér?“ Þá mælti Útgarða-Loki: „Þat gera hér ungir sveinar, er lítit mark mun at þykkja, at hefja upp af jörðu kött minn, en eigi myndak kunna at mæla þvílíkt við Ása-Þór, ef ek hefða eigi sét, at þú ert miklu minni fyrir þér en ek hugða“. Því næst hljóp fram köttr einn grár á hallargólfit ok heldr mikill, en Þórr gekk til ok tók hendi sinni niðr undir miðjan kviðinn ok lypti upp, en köttrinn beygði kenginn svá sem Þórr rétti upp höndina. En er Þórr seildisk svá langt upp sem hann mátti lengst, þá létti köttrinn einum fæti, ok fekk Þórr eigi framit þenna leik meir. Þá mælti Útgarða-Loki: „Svá fór þessi leikr sem mik varði. Köttrinn er heldr mikill, en Þórr er lágr ok lítill hjá stórmenni því, sem hér er með oss“. Þá mælti Þórr: „Svá lítinn sem þér kallið mik, þá gangi nú til einn hverr ok fáisk við mik. Nú em ek reiðr“. Þá svarar Útgarða-Loki ok litask um á bekkina ok mælti: „Eigi sé ek þann mann hér inni, er eigi mun lítilræði í þykkja at fásk við þik“. Ok enn mælti hann: „Sjám fyrst, kalli hingat kerlinguna, fóstru mína, Elli, ok fáisk Þórr við hana, ef hann vill. Fellt hefir hon þá menn, er mér hafa litizk eigi ósterkligri en Þórr er“. Því næst gekk í höllina kerling ein gömul. Þá mælti Útgarða-Loki, at hon skal taka fang við Ása-Þór. Ekki er langt um at gera. Svá fór fang þat, at því harðara er Þórr knúðisk at fanginu, því fastara stóð hon. Þá tók kerling at leita til bragða, ok varð Þórr þá lauss á fótum, ok váru þær sviptingar allharðar ok eigi lengi, áðr Þórr fell á kné öðrum fæti. Þá gekk til Útgarða-Loki ok bað þau hætta fanginu ok sagði svá, at Þórr myndi eigi þurfa at bjóða fleirum mönnum fang í hans hirð. Var þá ok liðit at nótt. Vísaði Útgarða-Loki Þór ok þeim félögum til sætis, ok dveljask þar náttlangt í góðum fagnaði.

En at morgni, þegar dagaði, stendr Þórr upp ok þeir félagar, klæða sik ok eru búnir braut at ganga. Þá kom þar Útgarða-Loki ok lét setja þeim borð. Skorti þá eigi góðan fagnað, mat ok drykk. En er þeir hafa matazk, þá snúask þeir til ferðar. Útgarða-Loki fylgir þeim út, gengr með þeim braut ór borginni. En at skilnaði þá mælti Útgarða-Loki til Þórs ok spyrr, hvernig honum þykkir ferð sín orðin eða hvárt hann hefir hitt ríkara mann nökkurn en sik. Þórr segir, at eigi mun hann þat segja, at eigi hafi hann mikla ósæmð farit í þeira viðskiptum, „en þó veit ek, at þér munuð kalla mik lítinn mann fyrir mér, ok uni ek því illa“. Þá mælti Útgarða-Loki: „Nú skal segja þér it sanna, er þú ert út kominn ór borginni, ok ef ek lifi ok megak ráða, þá skaltu aldri optar í hana koma. Ok þat veit trúa mín, at aldri hefðir þú í hana komit, ef ek hefða vitat áðr, at þú hefðir svá mikinn krapt með þér ok þú hefðir svá nær haft oss mikilli ófæru. En sjónhverfingar hefi ek gört þér, ok fyrsta sinn á skóginum kom ek til fundar við yðr. Ok þá er þú skyldir leysa nestbaggann, þá hafðak bundit hann með grésjárni, en þú fannt eigi, hvar upp skyldi lúka. En því næst laust þú mik með hamrinum III högg, ok var it fyrsta minnst ok var þó svá mikit, at mér mundi endask til bana, ef á hefði komit. En þar er þú sátt hjá höll minni setberg, ok þar sáttu ofan í þrjá dali ferskeytta ok einn djúpastan, þat váru hamarspor þín. Setberginu brá ek fyrir höggin, en eigi sátt þú þat. Svá var ok um leikana, er þér þreyttuð við hirðmenn mína. Þá var þat it fyrsta, er Loki gerði. Hann var mjök soltinn ok át títt. En sá, er Logi hét, þat var villieldr, ok brenndi hann eigi seinna trogit en slátrit. En er Þjálfi þreytti rásina við þann, er Hugi hét, þat var hugr minn, ok var Þjálfa eigi vænt að þreyta skjótfæri við hann. En er þú drakkt af horninu ok þótti þér seint líða, en þat veit trúa mín, at þá varð þat undr, er ek mynda eigi trúa, at vera mætti. Annarr endir hornsins var úti í hafi, en þat sáttu eigi. En nú, er þú kemr til sjávarins, þá muntu sjá mega, hvern þurrð þú hefir drukkit á sænum“. Þat eru nú fjörur kallaðar. Ok enn mælti hann: „Eigi þótti mér hitt minna vera vert, er þú lyptir upp kettinum, ok þér satt at segja, þá hræddusk allir þeir, er sá, er þú lyptir af jörðu einum fætinum. En sá köttr var eigi sem þér sýndisk. Þat var Miðgarðsormr, er liggr um lönd öll, ok vannsk honum varliga lengð til, at jörðina tæki sporðr ok höfuð. Ok svá langt seildisk þú upp, at skammt var þá til himins. En hitt var ok mikit undr um fangit, er þú stótt svá lengi við ok fellt eigi meir en á kné öðrum fæti, er þú fekksk við Elli, fyrir því at engi hefir sá orðit ok engi mun verða, ef svá gamall verðr, at elli bíðr, at eigi komi ellin öllum til falls. Ok er nú þat satt at segja, at vér munum skiljask, ok mun þá betr hvárratveggju handar, at þér komið eigi optar mik at hitta. Ek mun enn annat sinn verja borg mína með þvílíkum vélum eða öðrum, svá at ekki vald munuð þér á mér fá“. En er Þórr heyrði þessa tölu, greip hann til hamarsins ok bregðr á lopt. En er hann skal fram reiða, þá sér hann hvergi Útgarða-Loka, ok þá snýsk hann aptr til borgarinnar ok ætlask þá fyrir at brjóta borgina. Þá sér hann þar völlu víða ok fagra, en enga borg. Snýsk hann þá aptr ok ferr leið sína, til þess er hann kom aptr í Þrúðvanga.

Þór og Hymir

Þórr gekk út um Miðgarð svá sem ungr drengr ok kom einn aptan at kveldi til jötuns nokkurs. Sá er Hymir nefndr. Þórr dvalðisk þar at gistingu um nóttina. En í dagan stóð Hymir upp ok klæddisk ok bjósk at róa á sæ til fiskjar, en Þórr spratt upp ok var skjótt búinn ok bað, at Hymir skyldi láta hann róa á sæ með sér, en Hymir segir, at lítil liðsemð myndi at honum vera er hann var lítill ok ungmenni eitt — „ok mun þik kala, ef ek sit svá lengi ok útarliga sem ek em vanr“. En Þórr sagði, at hann myndi róa mega fyrir því langt frá landi, at eigi var víst, hvárt hann myndi fyrr beiðask at róa útan, ok reiddisk Þórr jötninum svá, at þá var búit, at hann myndi þegar láta hamarinn skjalla honum, en hann lét þat við berask, því at hann hugðisk þá at reyna afl sitt í öðrum stað. Hann spurði Hymi, hvat þeir skyldu hafa at beitum, en Hymir bað hann fá sér sjálfan beitur. Þá snerisk Þórr á braut, þangat er hann sá öxnaflokk nökkurn, er Hymir átti. Hann tók inn mesta oxann, er Himinhrjóðr hét, ok sleit af höfuðit ok fór með til sjávar. Hafði þá Hymir út skotit nökkvanum. Þórr gekk á skipit ok settisk í austrrúm, tók II árar ok reri, ok þótti Hymi skriðr verða af róðri hans. Hymir reri í hálsinum fram, ok sóttisk skjótt róðrinn. Sagði þá Hymir, at þeir váru komnir á þær vastir, er hann var vanr at sitja ok draga flata fiska. En Þórr kvezk vilja róa miklu lengra, ok tóku enn snertiróðr. Sagði Hymir þá, at þeir váru komnir svá langt út, at hætt var at sitja útar fyrir Miðgarðsormi. En Þórr kvezk mundu róa enn um hríð, ok svá gerði hann, en Hymir var þá allókátr. En þá er Þórr lagði upp árarnar, greiddi hann til vað heldr sterkjan, ok eigi var öngullinn minni eða óramligri. Þar lét Þórr koma á öngulinn oxahöfuðit ok kastaði fyrir borð, ok fór öngullinn til grunns, ok er þér þat satt at segja, at eigi ginnti þá Þórr miðr Miðgarðsorm en Útgarða-Loki hafði spottat Þór, þá er hann hóf orminn upp á hendi sér. Miðgarðsormr gein yfir oxahöfuðit, en öngullinn vá í góminn orminum, en er ormrinn kenndi þess, brá hann við svá hart, at báðir hnefar Þórs skullu út at borðinu. Þá varð Þórr reiðr ok færðisk í ásmegin, spyrndi við fast svá, at hann hljóp báðum fótum gögnum skipit ok spyrndi við grunni, dró þá orminn upp at borði. En þat má segja, at engi hefir sá sét allógurligar sjónir, er eigi mátti þat sjá, er Þórr hvessti augun á orminn, en ormrinn starði neðan í mót ok blés eitrinu. Þá er sagt, at jötunninn Hymir gerðisk litverpr, fölnaði ok hræddisk, er hann sá orminn ok þat, er særinn fell út ok inn um nökkvann. Ok í því bili, er Þórr greip hamarinn ok færði á lopt, þá fálmaði jötunninn til agnsaxinu ok hjó vað Þórs á borði, en ormrinn sökkðisk í sæinn, en Þórr kastaði hamrinum eptir honum, ok segja menn, at hann lysti af honum höfuðit við hrönnunum. En ek hygg hitt vera þér satt at segja, at Miðgarðsormr lifir enn ok liggr í umsjá. En Þórr reiddi til hnefann ok setr við eyra Hymi, svá at hann steypðisk fyrir borð, ok sér í iljar honum, en Þórr óð til lands.

Þór og Hymir (Gosforth-krossinn).

Dauði Baldurs

En þat er upphaf þeirar sögu, at Baldr inn góða dreymði drauma stóra ok hættliga um líf sitt. En er hann sagði ásunum draumana, þá báru þeir saman ráð sín, ok var þat gört at beiða griða Baldri fyrir alls konar háska, ok Frigg tók svardaga til þess, at eira skyldu Baldri eldr ok vatn, járn ok alls konar málmr, steinar, jörðin, viðirnir, sóttirnar, dýrin, fuglarnir, eitrit, ormamir. En er þetta var gört ok vitat, þá var þat skemmtun Baldrs ok ásanna, at hann skyldi standa upp á þingum, en allir aðrir skyldu sumir skjóta at honum, sumir höggva til, sumir berja grjóti. En hvat sem at var gört, sakaði hann ekki, ok þótti þetta öllum mikill frami. En er þetta sá Loki Laufeyjarson, þá líkaði honum illa, er Baldr sakaði ekki. Hann gekk til Fensalar til Friggjar ok brá sér í konu líki. Þá spyrr Frigg, ef sú kona vissi, hvat æsir höfðusk at á þinginu. Hon sagði, at allir skutu at Baldri, ok þat, at hann sakaði ekki. Þá mælti Frigg: „Eigi munu vápn eða viðir granda Baldri. Eiða hefi ek þegit af öllum þeim“. Þá spyrr konan. „Hafa allir hlutir eiða unnit at eira Baldri?“ Þá svarar Frigg: „Vex viðarteinungr einn fyrir vestan Valhöll. Sá er Mistilteinn kallaðr. Sá þótti mér ungr at krefja eiðsins“. Því næst hvarf konan á braut. En Loki tók Mistiltein ok sleit upp ok gekk til þings. En Höðr stóð útarliga í mannhringinum, því at hann var blindr. Þá mælti Loki við hann: „Hví skýtr þú ekki at Baldri?“ Hann svarar: „Því, at eg sé eigi, hvar Baldr er, ok þat annat, at ek em vápnlauss“. Þá mælti Loki: „Gerðu þó í líking annarra manna ok veit Baldri sæmð sem aðrir menn. Ek mun vísa þér til, hvar hann stendr. Skjót at honum vendi þessum“. Höðr tók Mistiltein ok skaut at Baldri at tilvísun Loka. Flaug skotit í gögnum Baldr, ok fell hann dauðr til jarðar, ok hefir þat mest óhapp verit unnit með goðum ok mönnum. Þá er Baldr var fallinn, þá fellusk öllum ásum orðtök ok svá hendr at taka til hans, ok sá hverr til annars, ok váru allir með einum hug til þess, er unnit hafði verkit, en engi mátti hefna, þar var svá mikill griðastaðr. En er æsirnir freistuðu at mæla, þá var hitt þó fyrr, at grátrinn kom upp, svá at engi mátti öðrum segja með orðunum frá sínum harmi, en Óðinn bar þeim mun verst þenna skaða, sem hann kunni mesta skyn, hversu mikil aftaka ok missa ásunum var í fráfalli Baldrs. En er goðin vitkuðusk, þá mælti Frigg ok spurði, hverr sá væri með ásum, er eignask vildi allar ástir hennar ok hylli ok vili hann ríða á helveg ok freista, ef hann fái fundit Baldr, ok bjóða Helju útlausn, ef hon vill láta fara Baldr heim í Ásgarð. En sá er nefndr Hermóðr inn hvati, sonr Óðins, er til þeirar farar varð. Þá var tekinn Sleipnir, hestr Óðins, ok leiddr fram, ok steig Hermóðr á þann hest ok hleypði braut. En æsirnir tóku lík Baldrs ok fluttu til sævar. Hringhorni hét skip Baldrs, hann var allra skipa mestr. Hann vildu goðin fram setja ok gera þar á bálför Baldrs, en skipit gekk hvergi fram. Þá var sent í Jötunheima eptir gýgi þeiri, er Hyrrokkin hét. En er hon kom ok reið vargi ok hafði höggorm at taumum, þá hljóp hon af hestinum, en Óðinn kallaði til berserki IIII at gæta hestsins, ok fengu þeir eigi haldit, nema þeir felldi hann. Þá gekk Hyrrokkin á framstafn nökkvans ok hratt fram í fyrsta viðbragði, svá at eldr hraut ór hlunnunum ok lönd öll skulfu. Þá varð Þórr reiðr ok greip hamarinn ok myndi þá brjóta höfuð hennar, áðr goðin öll báðu henni friðar. Þá var borit út á skipit lík Baldrs, ok er þat sá kona hans, Nanna Nepsdóttir, þá sprakk hon af harmi ok dó. Var hon borin á bálit ok slegit í eldi. Þá stóð Þórr at ok vígði bálit með Mjöllni. En fyrir fótum honum rann dvergr nökkur. Sá er Litr nefndr. En Þórr spyrndi fæti sínum á hann ok hratt honum í eldinn, ok brann hann. En þessa brennu sótti margs konar þjóð, fyrst at segja frá Óðni, at með honum fór Frigg ok valkyrjur ok hrafnar hans. En Freyr ók í kerru með gelti þeim, er Gullinbursti heitir eða Slíðrugtanni, en Heimdallr reið hesti þeim, er Gulltoppr heitir, en Freyja ók köttum sínum. Þar kom ok mikit fólk hrímþursa ok bergrisar. Óðinn lagði á bálit gullhring þann, er Draupnir heitir. Honum fylgði síðan sú náttúra, at ina níundu hverja nótt drupu af honum VIII gullhringar jafnhöfgir. Hestr Baldrs var leiddr á bálit með öllu reiði. En þat er at segja frá Hermóði, at hann reið níu nætr dökkva dala ok djúpa, svá at hann sá ekki, fyrr en hann kom til árinnar Gjallar ok reið á Gjallarbrúna. Hon er þökð lýsigulli. Móðguðr er nefnd mær sú, er gætir brúarinnar. Hon spurði hann at nafni eða at ætt ok sagði, at inn fyrra dag riðu um brúna V fylki dauðra manna, „en eigi dynr brúin minnr undir einum þér ok eigi hefir þú lit dauðra manna. Hví ríðr þú hér á helveg?“ Hann svarar, at „ek skal ríða til Heljar at leita Baldrs, eða hvárt hefir þú nakkvat sét Baldr á helvegi?“ Hon sagði, at Baldr hafði þar riðit um Gjallarbrú, „en niðr ok norðr liggr helvegr“. Þá reið Hermóðr, þar til er hann kom at helgrindum. Þá sté hann af hestinum ok gyrði hann fast, steig upp ok keyrði hann sporum, en hestrinn hljóp svá hart yfir grindina, at hann kom hvergi nær. Þá reið Hermóðr heim til hallarinnar ok steig af hesti, gekk inn í höllina, sá þar sitja í öndugi Baldr, bróður sinn, ok dvalðisk Hermóðr þar um nóttina. En at morgni þá beiddisk Hermóðr af Helju, at Baldr skyldi ríða heim með honum, ok sagði, hversu mikill grátr var með ásum, en Hel sagði, at þat skyldi svá reyna, hvárt Baldr var svá ástsæll „sem sagt er, ok ef allir hlutir í heiminum kvikir ok dauðir gráta hann, þá skal hann fara til ása aptr, en haldask með Helju, ef nökkurr mælir við eða vill eigi gráta“. Þá stóð Hermóðr upp, en Baldr leiddi hann út ór höllinni ok tók hringinn Draupni ok sendi Óðni til minja, en Nanna sendi Frigg ripti ok enn fleiri gjafar, Fullu fingrgull. Þá reið Hermóðr aptr leið sína ok kom í Ásgarð ok sagði öll tíðendi, þau er hann hafði sét ok heyrt. Því næst sendu æsir um allan heim erendreka at biðja, at Baldr væri grátinn ór helju, en allir gerðu þat, mennirnir ok kvikvendin ok jörðin ok steinarnir ok tré ok allr málmr, svá sem þú munt sét hafa, at þessir hlutir gráta, þá er þeir koma ór frosti ok í hita. Þá er sendimenn fóru heim ok höfðu vel rekit sín örendi, finna þeir í helli nökkurum, hvar gýgr sat. Hon nefndisk Þökk. Þeir biðja hana gráta Baldr ór helju. Hon segir:

Þökk mun gráta

þurrum tárum

Baldrs bálfarar.

Kviks né dauðs

nautka ek Karls sonar.

Haldi Hel því, er hefr!

En þess geta menn, at þar hafi verit Loki Laufeyjarson, er flest hefir illt gört með ásum.

Örlög Loka

Allmiklu kom Loki á leið, er hann olli fyrst því, er Baldr var veginn, ok svá því, er hann varð eigi leystr frá Helju. ... Þá er goðin váru orðin honum svá reið, sem ván var, hljóp hann á braut ok fal sik á fjalli nökkuru, gerði þar hús ok IV dyrr, at hann mátti sjá ór húsinu í allar ættir, en opt um daga brá hann sér í laxlíki ok falsk þá þar, sem heitir Fránangrsfors. Þá hugsaði hann fyrir sér, hverja vél æsir mundu til finna at taka hann í forsinum. En er hann sat í húsinu, tók hann língarn ok reið á ræksna, sem net er síðan gört. En eldr brann fyrir honum. Þá sá hann, at æsir áttu skammt til hans, ok hafði Óðinn sét ór Hliðskjálfinni, hvar hann var. Hann hljóp þegar upp ok út í ána, en kastaði netinu fram á eldinn. En er æsir koma til hússins, þá gekk sá fyrst inn, er allra var vitrastr, er Kvasir heitir. Ok er hann sá á eldinum fölskann, er netit hafði brunnit, þá skilði hann, at þat myndi vél vera til að taka fiska, ok sagði ásunum. Því næst tóku þeir ok gerðu sér net, eptir því sem þeir sá á fölskanum, at Loki hafði gört. Ok er búit var netit, þá fara æsir til árinnar ok kasta neti í forsinn. Helt Þórr öðrum netshálsi, en öðrum heldu allir æsir ok drógu netit. En Loki fór fyrir ok leggsk niðr í milli steina tveggja. Drógu þeir netit yfir hann ok kenndu, at kvikt var fyrir, ok fara í annat sinn upp til forsins ok kasta út netinu ok binda við svá þungt, at eigi skyli undir mega fara. Ferr þá Loki fyrir netinu. En er hann sér, at skammt var til sævar, þá hleypr hann yfir þinulinn ok rennir upp í forsinn. Nú sá æsirnir, hvar hann fór, fara enn upp til forsins ok skipta liðinu í tvá staði, en Þórr veðr þá eptir miðri ánni, ok fara svá út til sævar. En er Loki sér tvá kosti, var þat lífsháski at hlaupa á sæinn, en hinn var annarr, at hlaupa enn yfir netit, ok þat gerði hann, hljóp sem snarast yfir netþinulinn. Þórr greip eptir honum ok tók um hann, ok renndi hann í hendi honum, svá at staðar nam höndin við sporðinn, ok er fyrir þá sök laxinn aptrmjór. Nú var Loki tekinn griðalauss ok farit með hann í helli nökkurn. Þá tóku þeir III hellur ok settu á egg ok lustu rauf á hellunni hverri. Þá váru teknir synir Loka, Váli ok Nari eða Narfi. Brugðu æsir Vála í vargslíki, ok reif hann í sundr Narfa, bróður sinn. Þá tóku æsir þarma hans ok bundu Loka með yfir þá III eggsteina. Stendr einn undir herðum, annarr undir lendum, III. undir knésbótum, ok urðu þau bönd at járni. Þá tók Skaði eitrorm ok festi upp yfir hann, svá at eitrit skyldi drjúpa ór orminum í andlit honum. En Sigyn, kona hans, stendr hjá honum ok heldr mundlaugu undir eitrdropa. En þá er full er mundlaugin, þá gengr hon ok slær út eitrinu, en meðan drýpr eitrit í andlit honum. Þá kippisk hann svá hart við, at jörð öll skelfr, þat kallið þér landskjálpta. Þar liggr hann í böndum til ragnarökrs.

Fjötrar Fenrisúlfs

Úlfinn fæddu æsir heima, ok hafði Týr einn djarfleik at ganga til at gefa honum mat. En er goðin sá, hversu mikit hann óx hvern dag, ok allar spár sögðu, at hann myndi vera lagðr til skaða þeim, þá fengu æsirnir þat ráð, at þeir gerðu fjötur allsterkan, er þeir kölluðu Læðing, ok báru hann til úlfsins ok báðu hann reyna afl sitt við fjöturinn. En úlfinum þótti sér þat ekki ofrefli ok lét þá fara með sem þeir vildu. En it fyrsta sinn, er úlfrinn spyrndi við, brotnaði sá fjöturr. Svá leystisk hann ór Læðingi. Því næst gerðu æsirnir annan fjötur hálfu sterkara, er þeir kölluðu Dróma, ok báðu enn úlfinn reyna þann fjötur ok tölðu hann verða mundu ágætan mjök af afli, ef slík stórsmíði mætti eigi halda honum. En úlfrinn hugsaði, at þessi fjöturr var sterkr mjök, ok þat með, at honum hafði afl vaxit, síðan er hann braut Læðing — kom þat í hug, at hann myndi verða at leggja sik í hættu, ef hann skyldi frægr verða, ok lét leggja á sik fjöturinn. Ok er æsir tölðusk búnir, þá hristi úlfrinn sik ok laust fjötrinum á jörðina ok knúðisk fast at, spyrndi við, braut fjöturinn, svá at fjarri flugu brotin. Svá drap hann sik ór Dróma. Þat er síðan haft fyrir orðtak, at „leysi ór Læðingi“ eða „drepi ór Dróma“, þá er einn hverr hlutr er ákafliga sóttr. Eptir þat óttuðusk æsirnir, at þeir myndi eigi fá bundit úlfinn. Þá sendi Alföðr þann, er Skírnir er nefndr, sendimaðr Freys, ofan í Svartálfaheim til dverga nökkurra ok lét gera fjötur þann, er Gleipnir heitir. Hann var görr af VI hlutum, af dyn kattarins ok af skeggi konunnar ok af rótum bjargsins ok af sinum bjarnarins ok af anda fisksins ok af fugls hráka. Ok þóttú vitir eigi áðr þessi tíðendi, þá máttu nú finna skjótt hér sönn dæmi, at eigi er logit at þér. Sét munt þú hafa, at konan hefir ekki skegg ok engi dynr verðr af hlaupi kattarins, ok eigi eru rætr undir bjarginu, ok þat veit trúa mín, at jafnsatt er þat allt, er ek hefi sagt þér, þótt þeir sé sumir hlutir, er þú mátt eigi reyna ... Fjöturrinn varð sléttr ok blautr sem silkiræma, en svá traustr ok sterkr sem nú skaltu heyra. Þá er fjöturrinn var færðr ásunum, þökkuðu þeir vel sendimanni sitt örendi. Þá fóru æsirnir út í vatn þat, er Ámsvartnir heitir, í hólm þann, er Lyngvi er kallaðr, ok kölluðu með sér úlfinn, sýndu honum silkibandit ok báðu hann slíta ok kváðu vera nökkuru traustara en líkendi þætti á fyrir digrleiks sakar, ok seldi hverr öðrum ok treysti með handafli, ok slitnaði eigi, en þó kváðu þeir úlfinn slíta mundu. Þá svarar úlfrinn: „Svá lízk mér á þenna dregil sem enga frægð munak af hljóta, þótt ek slíta í sundr svá mjótt band. En ef þat er gört með list ok vél, þótt þat sýnisk lítit, þá kemr þat band eigi á mína fætr“. Þá sögðu æsirnir, at hann myndi skjótt sundr slíta mjótt silkiband, er hann hafði fyrr brotit stóra járnfjötra, „en ef þú fær eigi þetta band slitit, þá muntu ekki hræða mega goðin, skulum vér þá leysa þik“. Úlfrinn segir: „Ef þér bindið mik, svá at ek fæ eigi leyst mik, þá skollið þér svá, at mér mun seint verða at taka af yðr hjálp. Ófúss em ek at láta þetta band á mik leggja, en heldr en þér frýið mér hugar, þá leggi einn hverr yðar hönd sína í munn mér at veði, at þetta sé falslaust gört“. — En hverr ásanna sá til annars, ok þótti nú vera tvau vandræði, ok vildi engi sína hönd fram selja, fyrr en Týr lét fram hægri hönd sína ok leggr í munn úlfinum. En er úlfrinn spyrnir, þá harðnaði bandit, ok því harðara er hann brauzk um, því skarpara var bandit. Þá hlógu allir nema Týr. Hann lét hönd sína. Þá er æsirnir sá, at úlfrinn var bundinn at fullu, þá tóku þeir festina, er ór var fjötrinum, er Gelgja heitir, ok drógu hana gögnum hellu mikla, — sú heitir Gjöll, — ok festu helluna langt í jörð niðr. Þá tóku þeir mikinn stein ok skutu enn lengra í jörðina, — sá heitir Þviti, — ok höfðu þann stein fyrir festarhælinn. Úlfrinn gapði ákafliga ok fekksk um mjök ok vildi bíta þá. Þeir skutu í munn honum sverði nökkuru. Nema hjöltin við neðra gómi, en efra gómi blóðrefillinn. Þat er gómsparri hans. Hann grenjar illiliga, ok slefa renn ór munni hans. Þat er á sú, er Ván heitir. Þar liggr hann til ragnarökrs.

Þjazi og Iðunn

Þrír æsir fóru heiman, Óðinn ok Loki ok Hænir, ok fóru um fjöll ok eyðimerkr, ok var illt til matar. En er þeir koma ofan í dal nökkurn, sjá þeir öxnaflokk ok taka einn oxann ok snúa til seyðis. En er þeir hyggja, at soðit mun vera, raufa þeir seyðinn, ok var ekki soðit. Ok í annat sinn er þeir rjúfa seyðinn, þá er stund var liðin, ok var ekki soðit. Mæla þeir þá sín á milli, hverju þetta mun gegna. Þá heyra þeir mál í eikina upp yfir sik, at sá, er þar sat, kvazk valda því, er eigi soðnaði á seyðinum. Þeir litu til, ok sat þar örn ok eigi lítill. Þá mælti örninn: „Vilið þér gefa mér fylli mína af oxanum, þá mun soðna á seyðinum“. Þeir játa því. Þá lætr hann sígask ór trénu ok sezk á seyðinn ok leggr upp þegar it fyrsta lær oxans II ok báða bóguna. Þá varð Loki reiðr ok greip upp mikla stöng ok reiðir af öllu afli ok rekr á kroppinn erninum. Örninn bregzk við höggit ok flýgr upp. Þá var föst stöngin við bak arnarins, en hendr Loka við annan enda stangarinnar. Örninn flýgr hátt svá, at fætr Loka taka niðri grjót ok urðir ok viðu, en hendr hans, hyggr hann, at slitna munu ór öxlum. Hann kallar ok biðr allþarfliga örninn friðar. En hann segir, at Loki skal aldri lauss verða, nema hann veiti honum svardaga at koma Iðunni út um Ásgarð með epli sín. En Loki vill þat. Verðr hann þá lauss ok ferr til lagsmanna sinna, ok eru eigi at sinni sögð fleiri tíðendi um þeira ferð, áðr þeir koma heim. En at ákveðinni stundu teygir Loki Iðunni út um Ásgarð í skóg nökkurn ok segir, at hann hefir fundit epli þau, er henni munu gripir í þykkja, ok bað, at hon skal hafa með sér sín epli ok bera saman ok hin. Þá kemr þar Þjazi jötunn í arnarham ok tekr Iðunni ok flýgr braut með ok í Þrymheim til bús síns. En æsir urðu illa við hvarf Iðunnar, ok gerðusk þeir brátt hárir ok gamlir. Þá áttu þeir æsir þing, ok spyrr hverr annan, hvat síðast vissi til Iðunnar. En þat var sét síðast, at hon gekk út ór Ásgarði með Loka. Þá var Loki tekinn ok færðr á þingit, ok var honum heitit bana eða píslum. En er hann varð hræddr, þá kvazk hann mundu sækja eptir Iðunni í Jötunheima, ef Freyja vill ljá honum valshams, er hon á. Ok er hann fær valshaminn, flýgr hann norðr í Jötunheima ok kemr einn dag til Þjaza jötuns. Var hann róinn á sæ, en Iðunn var ein heima. Brá Loki henni hnotarlíki ok hafði í klóm sér ok flýgr sem mest. En er Þjazi kom heim ok saknar Iðunnar, tekr hann arnarhaminn ok flýgr eptir Loka ok dró arnsúg í flugnum. En er æsirnir sá, er valrinn flaug með hnotina ok hvar örninn flaug, þá gengu þeir út undir Ásgarð ok báru þannig byrðar af lokarspánum. Ok þá er valrinn flaug inn um borgina, lét hann fallask niðr við borgarvegginn. Þá slógu æsirnir eldi í lokarspánuna, en örninn mátti eigi stöðva sik, er hann missti valsins. Laust þá eldinum í fiðri arnarins, ok tók þá af fluginn. Þá váru æsir nær ok drápu Þjaza jötun fyrir innan Ásgrindr, ok er þat víg allfrægt. En Skaði, dóttir Þjaza jötuns, tók hjálm ok brynju ok öll hervápn ok ferr til Ásgarðs at hefna föður síns. En æsir buðu henni sætt ok yfirbætr ok it fyrsta, at hon skal kjósa sér mann af ásum ok kjósa at fótum ok sjá ekki fleira af. Þá sá hon eins manns fætr forkunnarfagra ok mælti: „Þenna kýs ek, fátt mun ljótt á Baldri“. En þat var Njörðr ór Nóatúnum. Þat hafði hon ok í sættargjörð sinni, at æsir skyldu þat gera, er hon hugði, at þeir skyldu eigi mega, at hlægja hana. Þá gerði Loki þat, at hann batt um skegg geitar nökkurrar ok öðrum enda um hreðjar sér, ok létu þau ýmsi eptir, ok skrækði hvárt tveggja hátt. Þá lét Loki fallask í kné Skaða, ok þá hló hon. Var þá gör sætt af ásanna hendi við hann. Svá er sagt, at Óðinn gerði þat til yfirbóta við Skaða, at hann tók augu Þjaza ok kastaði upp á himin ok gerði af stjörnur tvær.

Fáfnisarfur

Svá er frá sagt, at þá er æsir fóru at kanna heim, Óðinn ok Loki ok Hænir, þeir kómu at á nökkurri ok gengu með ánni til fors nökkurs, ok við forsinn var otr einn ok hafði tekit lax ór forsinum ok át blundandi. Þá tók Loki upp stein ok kastaði at otrinum ok laust í höfuð honum. Þá hrósaði Loki veiði sinni, at hann hefði veitt í einu höggvi otr ok lax. Tóku þeir þá laxinn ok otrinn ok báru eptir sér, kómu þá at bæ nökkurum ok gengu inn. En sá búandi er nefndr Hreiðmarr, er þar bjó. Hann var mikill fyrir sér ok mjök fjölkunnigr. Beiddusk æsir at hafa þar náttstað ok kváðusk hafa með sér vist ærna ok sýndu búandanum veiði sína. En er Hreiðmarr sá otrinn, þá kallaði hann sonu sína, Fáfni ok Regin, ok segir, at Otr, bróðir þeira, var drepinn ok svá, hverir þat höfðu gört. Nú ganga þeir feðgar at ásunum ok taka þá höndum ok binda ok segja þá um otrinn, at hann var sonr Hreiðmars. Æsir bjóða fyrir sik fjörlausn, svá mikit fé sem Hreiðmarr sjálfr vill á kveða, ok varð þat at sætt með þeim ok bundit svardögum. Þá var otrinn fleginn. Tók Hreiðmarr otrbelginn ok mælti við þá, at þeir skulu fylla belginn af rauðu gulli ok svá hylja hann allan, ok skal þat vera at sætt þeira. Þá sendi Óðinn Loka í Svartálfaheim, ok kom hann til dvergs þess, er heitir Andvari. Hann var fiskr í vatni, ok tók Loki hann höndum ok lagði á hann fjörlausn allt þat gull, er hann átti í steini sínum. Ok er þeir koma í steininn, þá bar dvergrinn fram allt gull, þat er hann átti, ok var þat allmikit fé. Þá svipti dvergrinn undir hönd sér einum litlum gullbaug. Þat sá Loki ok bað hann fram láta bauginn. Dvergrinn bað hann eigi bauginn af sér taka ok lézk mega æxla sér fé af bauginum, ef hann heldi. Loki kvað hann eigi skyldu hafa einn penning eptir ok tók bauginn af honum ok gekk út, en dvergrinn mælti, at sá baugr skyldi vera hverjum höfuðsbani, er ætti. Loki segir, at honum þótti þat vel, ok sagði, at þat skyldi haldask mega fyrir því, sá formáli, at hann skyldi flytja þeim til eyrna, er þá tæki við. Fór hann í braut ok kom til Hreiðmars ok sýndi Óðni gullit. En er hann sá bauginn, þá sýndisk honum fagr ok tók hann af fénu, en greiddi Hreiðmari gullit. Þá fylldi hann otrbelginn, sem mest mátti hann, ok setti upp, er fullr var. Gekk þá Óðinn til ok skyldi hylja belginn með gullinu, ok þá mælti hann við Hreiðmar, at hann skal sjá, hvárt belgrinn er þá allr hulðr. En Hreiðmarr leit á vandliga ok sá eitt granahár ok bað þat hylja, en at öðrum kosti væri lokit sætt þeira. Þá dró Óðinn fram bauginn ok hulði granahárit ok sagði, at þá váru þeir lausir frá otrgjöldunum. En er Óðinn hafði tekit geir sinn, en Loki skúa sína, ok þurftu þá ekki at óttask, þá mælti Loki, at þat skyldi haldask, er Andvari hafði mælt, at sá baugr ok þat gull skyldi verða þess bani, er ætti, ok þat helzk síðan. Hreiðmarr tók þá gullit at sonargjöldum, en Fáfnir ok Reginn beiddusk af nökkurs í bróðurgjöld. Hreiðmarr unni þeim einskis pennings af gullinu. Þat varð óráð þeira bræðra, at þeir drápu föður sinn til gullsins. Þá beiddisk Reginn, at Fáfnir skyldi skipta gullinu í helminga með þeim. Fáfnir svarar svá, at lítil ván var, at hann myndi miðla gullit við bróður sinn, er hann drap föður sinn til gullsins, ok bað Regin fara braut, en at öðrum kosti myndi hann fara sem Hreiðmarr. Fáfnir hafði þá tekit hjálm, er Hreiðmarr hafði átt, ok setti á höfuð sér, er kallaðr var ægishjálmr, er öll kvikvendi hræðask, er sjá, ok sverð þat, er Hrotti heitir. Reginn hafði þat sverð, er Refill er kallaðr. Flýði hann þá braut, en Fáfnir fór upp á Gnitaheiði ok gerði sér þar ból ok brásk í ormslíki ok lagðisk á gullit, en Reginn fór þá til Hjálpreks konungs á Þjóði ok gerðisk þar smiðr hans. Þá tók hann þar til fóstrs Sigurð, son Sigmundar, sonar Völsungs, ok son Hjördísar, dóttur Eylima. Sigurðr var ágætastr allra herkonunga af ætt ok afli ok hug. Reginn sagði honum til, hvar Fáfnir lá á gullinu, ok eggjaði hann at sækja gullit. Þá gerði Reginn sverð þat, er Gramr heitir, er svá var hvasst, at Sigurðr brá niður í rennanda vatn ok tók í sundr ullarlagð, er rak fyrir strauminum at sverðsegginni. Því næst klauf Sigurðr steðja Regins ofan í stokkinn með sverðinu. Eptir þat fóru þeir Sigurðr ok Reginn á Gnitaheiði. Þá gróf Sigurðr gröf á veg Fáfnis ok settisk þar í. En er Fáfnir skreið til vatns ok hann kom yfir gröfina, þá lagði Sigurðr sverðinu í gögnum hann, ok var þat hans bani. Kom þá Reginn at ok sagði, at hann hefði drepit bróður hans, ok bauð honum þat at sætt, at hann skyldi taka hjarta Fáfnis ok steikja við eld, en Reginn lagðisk niðr ok drakk blóð Fáfnis ok lagðisk at sofa. En er Sigurðr steikði hjartat ok hann hugði, at fullsteikt myndi, ok tók á fingrinum, hvé hart var. En er frauðit rann ór hjartanu á fingrinn, þá brann hann ok drap fingrinum í munn sér. En er hjartablóðit kom á tunguna, þá kunni hann fuglsrödd ok skilði, hvat igðurnar sögðu, er sátu í viðnum. Þá mælti ein:

Þar sitr Sigurðr

sveita stokkinn,

Fáfnis hjarta

við funa steikir.

Spakr þætti mér

spillir bauga,

ef fjörsega[17]

fránan æti.

Þar liggr Reginn — kvað önnur,

ræðr umb við sik,

vill tæla mög,

þann er trúir honum,

berr af reiði

röng orð saman,

vill bölvasmiðr

bróður hefna.

Þá gekk Sigurðr til Regins ok drap hann, en síðan til hests síns, er Grani heitir, ok reið til þess, er hann kom til bóls Fáfnis, tók þá upp gullit ok batt í klyfjar ok lagði upp á bak Grana ok steig upp sjálfr ok reið þá leið sína.

Þá reið Sigurðr til þess, er hann fann á fjallinu hús. Þar svaf inni ein kona, ok hafði sú hjálm ok brynju. Hann brá sverðinu ok reist brynjuna af henni. Þá vaknaði hon ok nefndisk Hildr. Hon er kölluð Brynhildr ok var valkyrja. Sigurðr reið þaðan ok kom til þess konungs, er Gjúki hét. Kona hans er nefnd Grímhildr. Börn þeira váru þau Gunnarr, Högni, Guðrún, Guðný. Gotthormr var stjúpson Gjúka. Þar dvalðisk Sigurðr langa hríð. Þá fekk hann Guðrúnar Gjúkadóttur, en Gunnarr ok Högni sórusk í bræðralag við Sigurð. Því næst fóru þeir Sigurðr ok Gjúkasynir at biðja Gunnari konu til Atla Buðlasonar, Brynhildar systur hans. Hon sat á Hindarfjalli, ok var um sal hennar vafrlogi, en hon hafði þess heit strengt, at eiga þann einn mann, er þorði at ríða vafrlogann. Þá riðu þeir Sigurðr ok Gjúkungar, þeir eru ok kallaðir Niflungar, upp á fjallit, ok skyldi þá Gunnarr ríða vafrlogann. Hann átti hest þann, er Goti heitir, en sá hestr þorði eigi at hlaupa í eldinn. Þá skiptu þeir litum, Sigurðr ok Gunnarr, ok svá nöfnum, því at Grani vildi undir engum manni ganga nema Sigurði. Þá hljóp Sigurðr á Grana ok reið vafrlogann. Þat kveld gekk hann at brúðkaupi með Brynhildi. En er þau kómu í sæing, þá dró hann sverðit Gram ór slíðrum ok lagði í milli þeira. En at morgni þá er hann stóð upp ok klæddi sik, þá gaf hann Brynhildi at línfé gullbauginn, þann er Loki hafði tekit af Andvara, en tók af hendi henni annan baug til minja. Sigurðr hljóp þá á hest sinn ok reið til félaga sinna. Skipta þeir Gunnarr þá aptr litum ok fóru heim til Gjúka með Brynhildi. Sigurðr átti II börn með Guðrúnu, Sigmund ok Svanhildi. Þat var eitt sinn, at Brynhildr ok Guðrún gengu til vatns at bleikja hadda sína. Þá er þær kómu til árinnar, þá óð Brynhildr út á ána frá landi ok mælti, at hon vildi eigi bera í höfuð sér þat vatn, er rynni ór hári Guðrúnu, því at hon átti búanda hugaðan betr. Þá gekk Guðrún á ána eptir henni ok sagði, at hon mátti fyrir því þvá ofar sinn hadd í ánni, at hon átti þann mann, er eigi Gunnarr ok engi annarr í veröldu var jafnfrækn, því at hann vá Fáfni ok Regin ok tók arf eptir báða þá. Þá svarar Brynhildr: „Meira var þat vert, er Gunnarr reið vafrlogann, en Sigurðr þorði eigi“. Þá hló Guðrún ok mælti: „Ætlar þú, at Gunnarr riði vafrlogann? Sá ætlak, at gengi í rekkju hjá þér, er mér gaf gullbaug þenna. En sá gullbaugr, er þú hefir á hendi ok þú þátt at línfé, hann er kallaðr Andvaranautr, ok ætlak, at eigi sótti Gunnarr hann á Gnitaheiði“. Þá þagnaði Brynhildr ok gekk heim. Eptir þat eggjaði hon Gunnar ok Högna at drepa Sigurð. En fyrir því at þeir váru eiðsvarar Sigurðar, þá eggjuðu þeir til Gotthorm, bróður sinn, at drepa Sigurð. Hann lagði Sigurð sverði í gögnum sofanda. En er hann fekk sárit, þá kastaði hann sverðinu Gram eptir honum, svá at sundr sneið í miðju manninn. Þar fell Sigurðr ok sonr hans þrévetr, er Sigmundr hét, er þeir drápu. Eptir þat lagði Brynhildr sik sverði, ok var hon brennd með Sigurði, en Gunnarr ok Högni tóku þá Fáfnisarf ok Andvaranaut ok réðu þá löndum. Atli konungr Buðlason, bróðir Brynhildar, fekk þá Guðrúnar, er Sigurðr hafði átta, ok áttu þau börn. Atli konungr bauð til sín Gunnari ok Högna, en þeir fóru at heimboðinu. En áðr þeir fóru heiman, þá fólu þeir gullit Fáfnisarf í Rín, ok hefir þat gull aldri síðan fundizk. En Atli konungr hafði þar lið fyrir ok barðisk við þá Gunnar ok Högna, ok urðu þeir handteknir. Lét Atli konungr skera hjarta ór Högna kvikum. Var þat hans bani. Gunnari lét hann kasta í ormagarð, en honum var fengin leyniliga harpa, ok sló hann með tánum, því at hendr váru bundnar, en svá lék hann hörpuna, svá at allir ormarnir sofnuðu nema sú naðra, er renndi at honum ok hjó svá fyrir flagbrjóskat, at hon steypði höfðinu inn í holit, ok hangði hon á lifrinni, þar til er hann dó. Gunnarr ok Högni eru kallaðir Niflungar ok Gjúkungar. Fyrir því er gull kallat Niflunga skattr eða arfr. Litlu síðar drap Guðrún tvá sonu sína ok lét gera með gulli ok silfri borðker af hausum þeira, ok þá var gört erfi Niflunga. At þeiri veizlu lét Guðrún skenkja Atla konungi með þeim borðkerum mjöð ok var blandit við blóði sveinanna, en hjörtu þeira lét hon steikja ok fá konungi at eta. En er þat var gört, þá sagði hon honum sjálfum með mörgum ófögrum orðum. Eigi skorti þar áfenginn drykk, svá at flest fólk sofnaði þar, sem sat. Á þeiri nótt gekk hon til konungs, er hann svaf, ok með henni sonr Högna, ok vá at honum. Dat var hans bani. Þá skutu þau eldi í höllina, ok brann þat fólk, er þar var inni. Eptir þat fór hon til sjávar ok hljóp á sæinn ok vildi týna sér, en hana rak yfir fjörðinn, kom þá á þat land, er átti Jónakr konungr. En er hann sá hana, tók hann hana til sín ok fekk hennar. Áttu þau III sonu, er svá hétu: Sörli, Hamðir, Erpr. Þeir váru allir svartir sem hrafn á hárslit sem Gunnarr ok Högni ok aðrir Niflungar. Þar fæddisk upp Svanhildr, dóttir Sigurðar sveins, ok var allra kvinna fegrst. Þat spurði Jörmunrekkr konungr inn ríki. Hann sendi son sinn, Randvé, at biðja hennar sér til handa. En er hann kom til Jónakrs, þá var Svanhildr seld honum í hendr. Skyldi hann færa hana Jörmunrekki konungi. Þá sagði Bikki jarl, at þat var betr fallit, at Randvér ætti Svanhildi, er hann var ungr ok bæði þau, en Jörmunrekkr var gamall. Þetta ráð líkaði þeim vel inum ungum mönnum. Því næst sagði Bikki þetta konungi. Þá lét Jörmunrekkr konungr taka son sinn ok leiða til gálga. Þá tók Randvér hauk sinn ok plokkaði af fjaðrarnar ok bað senda feðr sínum. Þá var hann hengðr. En er Jörmunrekkr konungr sá haukinn, þá kom honum í hug, at svá sem haukrinn var ófleygr ok fjaðrlauss, svá var ríki hans ófært, er hann var gamall ok sonlauss. Þá leit Jörmunrekkr konungr Svanhildi, er hann reið ór skógi frá veiðum, hvar hon sat at haddbliki. Þá riðu þeir á hana ok tráðu hana undir hestafótum til bana. En er þetta spurði Guðrún, þá eggjaði hon sonu sína til hefndar eptir Svanhildi. En er þeir bjoggusk til ferðar, þá fekk hon þeim brynjur ok hjálma svá sterka, at eigi mundi járn á festa. Hon sagði ráð fyrir þá, at þá er þeir kæmi til Jörmunrekks konungs, at þeir skyldu ganga um nótt at honum sofanda. Skyldi Sörli ok Hamðir höggva af honum hendr ok fætr, en Erpr höfuðit. En er þeir kómu á leið, þá spurðu þeir Erp, hver liðsemð þeim myndi at honum, ef þeir hitti Jörmunrekk konung. Hann svarar, at hann myndi veita þeim þvílíkt sem hönd fæti. Þeir segja, at þat var alls ekki, at fótr styddisk við hönd. Þeir váru svá reiðir móður sinni, er hon hafði leitt þá út með heiptyrðum, ok þeir vildu gera þat, er henni þætti verst, ok drápu Erp, því at hon unni honum mest. Litlu síðar, er Sörli gekk, skriðnaði hann öðrum fæti, studdi sik með hendinni. Þá mælti hann: „Veitti nú höndin fætinum, betr væri nú, at Erpr lifði“. En er þeir kómu til Jörmunrekks konungs um nótt, þar sem hann svaf, ok hjoggu af honum hendr ok fætr, þá vaknaði hann ok kallaði á menn sína, bað þá vaka. Þá mælti Hamðir: „Af myndi nú höfuðit, ef Erpr lifði“. Þá stóðu upp hirðmennirnir ok sóttu þá ok fengu eigi sótt þá með vápnum. Þá kallaði Jörmunrekkr, at þá skal berja grjóti. Var svá gört. Þar fellu þeir Sörli ok Hamðir. Þá var ok dauð öll ætt ok afkvæmi Gjúka. Eptir Sigurð svein lifði dóttir, er Áslaug hét, er fædd var at Heimis í Hlymdölum, ok eru þaðan ættir komnar stórar.

Grótti

Skjöldr hét sonr Óðins, er Skjöldungar eru frá komnir. Hann hafði atsetu ok réð löndum þar, sem nú er kölluð Danmörk, en þá var kallat Gotland. Skjöldr átti þann son, er Friðleifr hét, er löndum réð eptir hann. Sonr Friðleifs hét Fróði. Hann tók konungdóm eptir föður sinn í þann tíð, er Ágústus keisari lagði frið um heim allan. Þá var Kristr borinn. En fyrir því at Fróði var allra konunga ríkastr á Norðrlöndum, þá var honum kenndr friðrinn um alla danska tungu, ok kalla menn þat Fróðafrið. Engi maðr grandaði öðrum, þótt hann hitti fyrir sér föðurbana eða bróðurbana lausan eða bundinn. Þá var ok engi þjófr eða ránsmaðr, svá at gullhringr einn lá á Jalangrs-heiði lengi. Fróði konungr sótti heimboð í Svíþjóð til þess konungs, er Fjölnir er nefndr. Þá keypti hann ambáttir II, er hétu Fenja ok Menja. Þær váru miklar ok sterkar. Í þann tíma fannsk í Danmörku kvernsteinar II svá miklir, at engi var svá sterkr, at dregit gæti. En sú náttúra fylgði kvernunum, at þat mólsk á kverninni, sem sá mælti fyrir, er mól. Sú kvern hét Grótti. Hengikjöptr er sá nefndr, er Fróða konungi gaf kvernina. Fróði konungr lét leiða ambáttirnar til kvernarinnar ok bað þær mala gull, ok svá gerðu þær, mólu fyrst gull ok frið ok sælu Fróða. Þá gaf hann þeim eigi lengri hvíld eða svefn en gaukrinn þagði eða hljóð mátti kveða. Þat er sagt, at þær kvæði ljóð þau, er kallask Gróttasöngr, ok er þetta upphaf at:

Nú eru komnar

til konungs húsa

framvísar tvær

Fenja ok Menja.

Þær 'ro at Fróða

Friðleifs sonar,

máttkar meyjar,

at mani hafðar.

Ok áðr létti kvæðinu, mólu þær her at Fróða, svá at á þeiri nótt kom þar sá sækonungr, er Mýsingr hét, ok drap Fróða, tók þar herfang mikit. Þá lagðisk Fróðafriðr. Mýsingr hafði með sér Grótta ok svá Fenju ok Menju ok bað þær mala salt. Ok at miðri nótt spurðu þær, ef eigi leiddisk Mýsingi salt. Hann bað þær mala lengr. Þær mólu litla hríð, áðr niðr sökk skipit, ok var þar eptir svelgr í hafinu, er særinn fellr í kvernaraugat. Þá varð sær saltur.

Helztu rit, sem stuðzt hefur verið við

Finnur Jónsson: Goðafræði Norðmanna og Íslendinga (Reykjavík 1913).

P.A. Munch og Magnus Olsen: Norröne gude- og heltesagn (Oslo 1922).

E. Mogk: Germanische Mythologie, Grundriss der germanischen Philologie (Strassburg 1891).

Jan de Vries: Altgermanische Religionsgeschichte (Berlin og Leipzig 1935-1937).

Sigurður Nordal: Völuspá, fylgirit með Árbók Háskóla Íslands 1923.

A. Olrik: Nordisk aandsliv i vikingetid og tidlig middelalder (Köbenhavn 1907).

A. Heusler: Germanentum (Heidelberg 1934).

Sigurður Nordal: Átrúnaður Egils Skallagrímssonar, Skírnir 1924.

Vísanir

1 Stofninn í Jupiter er Jov, en piter er orðið til úr pater: faðir.

2 Á Norðurlöndum er steinöld þangað til um 1500 f. Kr., eiröld frá 1500-500 f. Kr., en járnöld síðan.

3 Myndir af þessum landvættum eru í skjaldarmerki Íslands.

4 Á Óðinsnafninu eru til ýmsar skýringar. En oftast er talið, að það sé dregið af lýsingarorðinu óður = ákafur (sjá orð Adams frá Brimum: Wodan id est furor).

5 Aðrir hafa reyndar litið svo á, að sögnin um Óðinn í trénu sé eftirlíking Krists á krossinum.

6 Þess hefur verið getið til, að hugmyndin um þennan dyrafjölda Valhallar eigi rót sína að rekja til Colosseum í Róm.

7 Þór merkir þann, er þrumar. Eldri mynd nafnsins var Þonarar (sjá þýzku Donner). Að fornu voru þrumur kallaðar Þórdunur, og hefur það orð haldizt í dönsku (Torden).

8 Nafnið Freyr merkir drottin.

9 Þess er aðeins getið í óbundnu máli á undan kvæðinu, að Rígur sé sama og Heimdallur, en samt hlýtur það að vera allgömul sögn, og sést það meðal annars á því, að í Völuspá er mannkynið kallað megir Heimdallar.

10 Á bergristum steinaldar og eiraldar ber mikið á kringlóttum myndum, sem talið er, að eigi að tákna sólina. En frægastur af öllum slíkum menjum er sólarvagninn frá Trundholm

11 Tóft þessi var grafin upp sumarið 1908 af þeim Daniel Bruun og Finni Jónssyni, og birtu þeir skýrslu um rannsóknina í Aarböger for nordisk Oldkyndighed 1909. Hvorugur þeirra efaðist um, að hér væri um forna hoftóft að ræða. Í flestum fræðibókum, sem síðan hafa verið skrifaðar um heiðna trú á Norðurlöndum, hefur þessi tóft verið tekin til vitnis um gerð norrænna hofa. En árið 1943 setti Aage Roussel fram þá skoðun sína í bókinni Forntida gårdar i Island (bls. 215-23), að Hofstaðatóftin sé ekki af hofi, heldur af fornum skála. Byggir hann þessa skoðun sína á því, hve mjög hún líkist íslenzkum skálatóftum. Ekki hlaut þessi kenning undirtektir fræðimanna, fyrr en Olaf Olsen gaf út hók sína: Hørg, hov og kirke 1966. Hann heldur því fram, að blótveizlur hafi ekki verið haldnar í þar til gerðum húsum, heldur veizluskálum á stórbýlum, og sé Hofstaðatóftin leifar af einum slíkum skála, sem bæði hafi verið notaður til trúarlegra og veraldlegra hátíðahalda.

Til viðbótar þeim rökum, sem áður hafa verið færð fyrir því, að Hofstaðatóftin sé forn hofrúst, vil ég nefna eitt atriði. Alls engar leifar finnast af suðurgafli hússins, og telja allir fullvist, að hann hljóti að hafa verið úr timbri. En engin dæmi um slíkt eru í fornum íslenzkum skálum. Miklu hægara er að hugsa sér, að menn hafi sett timburgafl í hof, sem menn vildu skreyta með útskurði. Þessari hugmynd sló niður í mig, þegar ég sá dómkirkjurústina í Görðum á Grænlandi, þar sem engar leifar sjást af framstafni. Að öllu þessu athuguðu sé ég ekki ástæðu til að breyta fyrri ummælum mínum um gerð íslenzkra hofa. Mér dettur þó ekki í hug að neita því, að veraldlegar samkomur hafi stundum getað verið haldnar í hofum.

12 Orðið Múspell kemur fyrst fyrir í fornþýzkum kvæðum og merkir þar heimsendi. Þaðan hefur orðið borizt til Norðurlandabúa, en þeir virðast ekki hafa skilið það og haldið, að Múspell væri jötunn, er berðist móti goðunum í ragnarökum. Um Múspellsheim er aðeins getið í Snorra-Eddu.

13 sveiti = blóð.

14 einskis.

15 Einnig þykir rétt að geta þess, að menjar um Naglfar og skó Víðars hafa haldizt í íslenzkri þjóðtrú fram á okkar daga í sögninni um náskipið og þeirri venju að skera bjóra úr skó fyrir tám og hæli. (Þjóðsögur Jóns Árnasonar II., bls. 549).

16 snotr = vitur.

17 fjörsegi = hjarta.

Table of Contents

NORRÆN GOÐAFRÆÐI

I. Inngangur

Rit og ritgerðir

II. Vættir

Jötnar.

Dvergar.

Dísir.

Álfar og landvættir.

III. Goðin

Æsir og vanir.

Óðinn.

Þór

Baldur

Njörður

Freyr

Týr

Heimdallur

Ullur

Bragi

Forseti

Höður

Váli og Víðar

Hænir og Lóður

Frigg

Freyja

Sjöfn og Lofn

Sága og Gefjun

Iðunn

Aðrar ásynjur

Ægir og Rán

Sól og Máni

Dagur og Nótt, Sumar og Vetur, Þorri og Góa

Loki

IV. Dýrkun goðanna

Hof og hörgar

V. Saga heimsins

Sköpun heimsins.

Heimsmyndin.

Askur Yggdrasils

Hnignun goðalífsins.

Ragnarök.

VI. Goð og menn

VII. Úr goða- og hetjusögum Snorra-Eddu

Æsir og borgarsmiðurinn

Skáldamjöðurinn

Þór og Hrungnir

För Þórs til Geirröðargarða

För Þórs til Útgarða-Loka

Þór og Hymir

Dauði Baldurs

Örlög Loka

Fjötrar Fenrisúlfs

Þjazi og Iðunn

Fáfnisarfur

Grótti

Helztu rit, sem stuðzt hefur verið við

Vísanir