KVENFRELSISKONUR

SAGA

EFTIR

ST. DANÍELSSON.

KVENFRELSISKONUR SAGA EFTIR ST. DANÍELSSON.

Rafbókavefurinn 2015

978-9935-445-38-4

Brynhildur Heiðar- og Ómarsdóttir las yfir.

Um útgáfuna sem þessi rafbók er byggð á:

AKUREYRI.

Bókaverzlun og Prentsmiðja Odds Björnssonar.

1912.

Höldar vita, að horskri mey

hæfa karlmannsstörfin ei;

hennar lund við veg og völd

verður stirð og þurr og köld.

Stefán G. Stefánsson

Alt það er öfugt,

sem fer í bága við lögmál náttúrunnar.

Það var skamt liðið á yfirstandandi öld, þegar saga þessi gerðist. Frelsishugmyndir og framfarir gerðu hvervetna vart við sig í öllum greinum. Mest kvað þó að þeim framförum, þar sem kvenfrelsið var. Ungar stúlkur fóru mentaveginn, flestar fóru í hinn almenna mentaskóla, til þess að ná í embættin; sumar þeirra hættu þó aftur við lærdóminn og hurfu aftur heim til búkonustarfanna. Fleiri voru þær þó miklu, sem brynjuðu sig lærdóminum og hjeldu áfram. Svo komust þær inn í háskóla Íslands og lásu þar flestar lögfræði eða læknisfræði, en fáar gáfu sig við guðfræði. Líklega af því, að þeim hefir ekki þótt hempan eiga vel við pilsin sín í klæðaburði.

Í þann tíma bjó bóni nokkur skamt frá höfuðstaðnum, Reykjavík, er Árni hjet. Hann stundaði eingöngu sveitabúsap, en skeytti ekki sjávarútvegi, þó jörð hans næði að sjó. Hann leit efunaraugum á allar nýjungar, og var í því líkari hinum gömlu, greindu búhöldum, sem sátu fastir við sinn keip, en sintu hvorki nýbreytni, lántökum nje loftköstulum í búskapnum. Kona hans hjet Halla og var fjórtán árum yngri en hann. Hún var skartkona og vildi fylgja með tímanum í hvívetna; en dugleg var hún í öllu og fór vel á með þeim hjónu; að efnahag stóðu þau flestum framar í sveitinni. Bærinn hjet í Hlíð, og stóð á hæð einni, en mýrar og fúaflóar lágu sumstaðar að túninu. Var til þess tekið, hvað það væri fagurt um að listast, því að brött fjallshlíð var á eina hlið, og voru klettabelti í brúninni uppi, og fór mjög fagurlega á, er sólin roðaði hlíðina á kvöldin, og fjeð dreifði sjer um hana hingað og þangað um grasgeirana.

Þau hjón áttu tvö börn, son og dóttur, og voru bæði uppkomin. Pilturinn var á tvítugsaldri, en stúlkan sautján ára og hjet hún Anna. Sinn var háttur að hvoru þeirra. Hann var orðinn hinn mesti afkastamaður og máttarstoð föður síns í búskapnum. Húnn var aftur á móti frábitin öllu búsumstangi og sokkin niður í bækur og bóklestur. Hún fylgdi tíðarandanum — sat dögum saman yfir bókum og langaði mjög til að ganga mentaveginn. Móðir hennar var þess líka miklu fremur hvetjandi, og sá um, að hún fengi nógan tíma til lestrar. Faðir hennar skifti sjer lítið af því, en var þó sárilla við það niðri undir.

Einn góðan veðurdag, á túnaslætti, var alt heimilisfólkið úti að rifja hey. Bóndi og húsfreyja voru saman sjer í flekk, og er hann hafði rifjað um stund, sagði hann við konu sína:

»Því kemur ekki Anna út líka til að rifja?«

»Hún er inni að taka til handargagns fyrir mig,« sagði konan, »og svo held jeg að það sje nú synd að lofa henni ekki að líta í bækurnar sínar, þó að það sje sláttur. Og úr því að við erum farin að minnast á hana Önnu, þá ætla jeg að segja þjer frá því, elskan mín, að presturinn gaf henni eitthvað af bókum í fyrra, sem á að kenna undir skóla, og hann sagði við hana á páskunum í vor, að það væri ekki eftir nema herzlumunurinn fyrir hana, að verða svo vel að sjer, að hún kæmist inn í skólann. Jeg hef aldrei minst á þetta við þig, en haldið þjer væri sama um það, þó að hún væri að grúska í bókunum. Og nú er ekki nema að hrökkva eða stökkva með það, hvort hún á að ganga skólaveginn. Það er svo sem ekkert óvanalegt nú orðið, að stúlkur geri það.«

»Já, já,« sagði bóndi, »ekki hugsaði jeg að hugurinn flygi svona hátt hjá ykkur mæðgunum. Þetta er nú árangurinn af öllu þessu blaðablaðri um kvenrjettindi og allar aðrar bannsettar vitleysur. Eins og það sje ekki nóg til af karlmönnunum lærðu, sem ganga með höndurnar í vösunum, og hafa ekkert að gera, heldur á nú kvenfólkið að fara að gera það líka. En þó að það sje mjer svona þvert um geð, alt þetta bókabasl í kvenfólkinu, þá veiztu það, góða mín, að jeg hef aldrei verið svo einráður að brjóta á bak aftur vilja þinn. Og þar sem þið báðar eruð svo mikið áfram um þetta, þá er bezt að lofa ykkur að ráða. En nokkrar krónur mun það kosta okkur, um það Anna er búin að ganga í gegnum báða skólana.«

»Þakka þjer fyrir, elskan mín,« sagði Halla og kysti manninn. Fjell svo niður talið. En Anna kom ekki út að rifja, hvorki þann dag nje aðra daga af slættinum.

Anna náði inntökuprófi í mentaskólann; þótti hún þar hafa góðar námsgáfur og var einstaklega iðin við námið.

* * *

Nú líða svo mörg ár, að ekkert er það til tíðinda, er í frásögur sje færandi. Anna var komin á háskólann og las þar læknisfræði. Hún var nú orðin hálfþrítug, þrekvaxin og meira en í meðallagi á hæð, hafði djúp en nokkuð daufleg augu, hrafnsvart hár og var toginleit í andliti. Föl var hún á hörund, eins og margir þeir, sem sitja mikið inni við bóklestur. Yfir höfuð mátti Anna heita falleg stúlka, enda var það sagt, að skólabræður hennar svikju af sjer að lesa, með því að gá að henni og horfa til hennar, þar sem hún sat mitt á meðal þeirra á skólabekknum. En hún gaf því engan gaum, svo sokkin var hún ofan í nám sitt.

Svo sem áður er sagt, var Árni bóndi reglumaður hinn mesti og vanafastur. Hann hafði t.a.m. verzlað við sama kaupmanninn í Reykjavík yfir tuttugu ár, og hafði með því betri og vissari kjör heldur en þeir, sem altaf voru að skifta um og stunum voru í pöntunarfjelögum, sem oft urðu endaslepp. Kaupmaður sá, sem hann átti öll sín viðskifti við, hjet Jóhnson, íslenzkur maður, en hafði fengið þetta »h« inn í nafnið sitt við það að dvelja einn vetrartíma á Englandi. Kaupmaður þessi var talinn hinn áreiðanlegasti og vandaðasti í öllum viðskiftum. Hann átti einn son, sem nú var orðinn fulltíða að aldri; hafði hann kostað miklu til, að sonur sinn fengi svo mikla mentun í verzlunarmálum, sem unt var. Nú var hann kominn heim aftur eftir þriggja ára veru á Grüners verzlunarháskóla í Kaupmannahöfn. Þessi ungi Jóhnson leit heldur smáum augum a verzlun föður síns, er hann kom heim, en bærinn Reykjavík þótti honum hafa furðulega vaxið síðan hann fór utan. Ungi Jóhnson — hann hjet Oskar — var prúðmenni hið mesta. Hann hafði fengið á sig þann mentunarblæ, sem aðeins fæst við umgengni við hina siðuðustu og kurteisustu menn í útlöndum. Hann var knálegur maður, meðallagi hár, frjálsmannlegur og góðmannlegur á svip, eins og faðir hans, enda var ljúfmensku hans viðbrugðið, og gerði eigi lítið til þess, hvað verzlun hans hafði blómgast og vaxið.

Kvenfólkið í bænum veitti unga Jóhnson mikla athygli eftir að hann var seztur þar að. En ekki leið þó á löngu, áður en þær dæmdu það sín á milli, ungu stúlkurnar sumar, að hann væri of-alvarlegur á svipinn. Hann væri þó kominn á þann aldur — orðinn 26 ára — að hann ætti að fara að svipast að stúlkunum, þegar þær væru á gangi um göturnar, og gæta að konuefni handa sjer, ekki sízt úr því faðir hans væri orðinn ekkjumaður og hniginn á efra aldur.

Liðu svo fram stundir, og fjekk gamli Jóhnson syni sínum smátt og smátt verzlunina í hendur.

Einhverju sinni var ungi Jóhnson á gangi út Melana með einum kunningja sínum, er var bókhaldari við eina stórverzlun þar í bænum. Mæta þeir þá einum fimm kvenmönnum í hóp, sem eru líka á skemtigöngu. Ein af þeim var Anna, og bar meira á henni en hinum, af því hún var hærri vexti og eins og hvatlegri í spori, sem kom til af því, að hún vildi flýta sjer heim. Þegar þeir Jóhnson eru komnir framhjá þeim, lítur hann um öxl sjer, horfir á eftir kvennahópum og segir við fjelaga sinn:

»Hver er þessi háa, gangfagra, vinstramegin við hinar? Hún er einstaklega vel vaxin og er röskleg í göngulagi.«

»Nú ertu að verða skotinn,« sagði kunningi hans. »Það er hún Anna Árnadóttir frá Hlíð. Hú er bráðum kandídat í læknisfræði og hugsar hvorki um himinn nje jörð — og allra sízt karlmenn — ekkert annað en bækurnar sínar.«

»Dóttir hvaða Árna er hún?«

»Hún er dóttir hans Árna Eggertssonar í Hlíð. Það er kallaður gildasti bóndinn þar í sveitinni.«

»Nei, er hún dóttir hans? Hann er einn af beztu og elztu viðskiftamönnunum hans föður míns. — Heyrðu, mjer dettur í hug, jeg þyrfti að finna að máli marga af stærstu viðskiftamönnum okkar núna, áður en sláturtíðin byrjar. Viltu vera með á sunnudaginn kemur og ríða með mjer upp að Hlíð?«

»Jú, með mestu ánægju. Jeg hef oft komið þar.«

Næsta sunnudag söðla báðir hinir ungu menn hesta sína og ríða af stað. Var það klukkutíma reið. koma þeir að Hlíð um nónbil. Húsakynnum var svo háttað, að þrjú hús stóðu samföst hvert við hliðina á öðru, og voru veggir allir á þeim hlaðnir úr grjóti og torfi, en timburþil á stöfnum, er sneru fram á hlaðið. Þök voru öll klædd bárujárni og glampaði á langt til, er sólin skein. Traðir lágu heim að bænum og voru ræsi grafin með fram veggjunum, svo þar varð aldrei blautt. Á hlaðinu stóð jarðfastur steinn með járnhringum greyptum í, og var ætlast til, að þar væru bundnir við hestar.

Komumenn fara af baki við hestasteininn, og er þá enginn úti, en fljótlega kemur bóndi ú túr einum dyrunum. Það var skemman, og hafði hann verið þar að gera að amboðum. Hann tekur kveðju þeirra vingjarnlega og biður þá velkomna. En í sömu andránni sjá þeir að kvenmaður situr á bekk úti undir vegg og er að lesa í bók. Þetta var Anna. Hún stóð upp og heilsar þeim með bókina í hendinni. Hún var þann veg búin, að hún hafði brugðið sjer í hversdagstreyju, sem flakti frá henni að framan, svo að skein í ljósleita nærtreyju, sem fjell yfir þjettvaxið brjóstið. Hárið lá laust og náði í beltisstað. Var stúlkan hin gjörvulegasta. Einu verður þó að bæta við um búninginn. Það var lítil, hvít húfa, með band umhverfis, er sat á hvirfli hennar, og átti hún að þýða, að hún væri námskona. Ekki tók hún þó ofan húfu þessa á karlmanna hátt — svo langt var kvenfrelsið ekki komið ennþá! En húfa þessi fór henni samt vel við bylgjandi, svart hárið. — Gáði ungi Jóhnson ekki annars, en að horfa á Önnu og fór þegar óvanalega að hlýna um hjartaræturnar.

Árni bóndi gekk nú til stofu með gesti sína, og var húsbúnaður þar inni fullkomlega á borð við það, sem gerist í kaupstað. Anna hvarf inn til móður sinnar.

»Jeg kom nú mest til þess,« byrjar ungi Jóhnson, að fá að vita hjá yður, hvað mörgu fje við mættum eiga von á hjeðan af heimilinu, til þess að geta áætlað, hversu mikið lestarúm við eigum að áskilja okkur með haustferðunum.«

»Rjett er það«, segir Árni. »Ekki mun jeg til annara fara með kindarollur þær, er je glæt, en til ykkar. Jeg get hugsað mjer, að hjeðan komi um 40 talsins.«

Töluðu þeir nú út um þetta, unz þær mæðgur komu með kaffið og það sem því fylgdi. Hafði Anna nú breytt búningi og var á reglulegum peysufötum. En ekki var það samt af sjálfsdáðum, að hún hafði haft fataskifti, heldur hafði móðir hennar fengið hana til þess, því hún — móðir hennar — vildi ætið hafa alt á sem fullkomnastan hátt, er svo fína gesti bar að húsum. Röðuðu þær nú bollunum á borðið og var unga Jóhnson og vini hans vísað til sætis í legubekknum, en hin þrjú settust á stóla við borðið andspænis þeim. Um leið og Anna settist, greip hún dagblað eitt og lagði á borðið hjá bolla sínum og hlupu augu hennar yfir blaðið á milli þess, er á hana var yrt. Þykir sú aðferð hvergi við eiga gagnvart gestum. En hvað um það. Hafi ungi Jóhnson verið á leiðinni að verða ástfanginn í Önnu úti á hlaðinu, þá varð hann það til fulls nú, er hún sat þarna dálítið álút, svo að skúfurinn ljek við vangann, og hárfljetturnar lykkjuðust ofan herðarnar. — Við kaffið spjölluðu þeir um hitt og þetta; en á meðan er ungi Jóhnson alt af að velta því fyrir sjer, hvernig hann eigi fara að því, að komast í meiri kynni við þessa stúlku, það er, hana Önnu. Dettur honum þá gott ráð í hug og segir:

»Jeg hef nú líka annað erindi til við yður, Árni minn! Svo stendur á, að á laugardaginn kemur eru 25 ár síðan faðir minn byrjaði verzlun sína fyrir eiginn reikning í Reykjavík. Hefir hann áformað að halda dálítið minningaragildi þann dag með nánustu kunningjum og þeim elztu af viðskiftavinum sínum, er lengst hafa skift við hann. Þar telur hann yður vera fremstan í flokki. Og á jeg því að biðja yður að gera okkur þá ánægju, að koma með fólki yðar þann dag til okkar.«

»Þakka yður hjartanlega fyrir,« segir Árni, og varð ljettbrýnn við. »Við skulum ekki láta okkur vanta hjeðan, ef jeg má ráða.«

Húsfreyja hafði vel tekið eftir því, hvar fiskur lá undir steini fyrir unga Jóhnson, af augnaráði hans til Önnu, — aldraðar konur eru oft skarpskygnar í þeim efnum — og hnippir í Önnu og segir, að þær taki boðinu þakksamlega. »Er ekki svo, Anna mín?«

»Jú,« segir Anna. »Jeg vildi gjarna vera þar með ykkur. En svo stendur óheppilega á, að það verður einmitt haldinn fyrirlestur þann dag í skólanum, og það einmitt síðdegis. Af fyrirlestrinum má jeg ekki missa. En eftir kl. 8 síðdegis get jeg sjálfsagt komið.«

»Það var leiðinlegt, að svo hittist á fyrir yður, ungfrú Anna,« segir Jóhnson. »En að kvöldinu reiði jeg mig þá á að fá þá ánægju að sjá yður hjá okkur.«

Þá var riðið í hlað, og var það sonur Árna, er kom frá kirkju. Segir Árni þá, að hann komi mátulega, til þess að fylgja eða flytja Önnu oftan til bæjarins, eins og hann sje vanur. Gegnir ungi Jóhnson því strax og segir, að nú geti þeir sparað sjer manninn og hestinn í þetta sinn; hún eigi samleið við þá fjelaga, og hesturinn hennar skuli hann sjá um að komist til baka á morgun. Var þetta samþykt; er nú hestur Önnu söðlaður og ríða þau svo þrjú af stað. Hestar þeir, sem Anna og ungi Jóhnson riðu, vóru bráðólmir gæðingar, svo að bókhaldarinn dróst fljótt aftur úr.

Þegar þau riðu úr hlaði, horfði Halla húsfreyja ánægjulegum augum á eftir þeim og segir við mann sinn:

»Fádæma fallega þjóða þau þarna á hestunum. Það hefði einhverntíma verið sagt, að það væri hjónasvipur með þeim, þegar þau ríða svona samsíða.«

»Já,« segir Árni. »Það er óvíst hún Anna hefði þurft að verða svona sprenglærð, til þess að hlotnast gott hlutskifti. Bara að þessi vísindavefur í höfðinu á henni fæli ekki einmitt karlmennina frá henni og hindri það, að henni auðnist góð gifting.«

»Hvað ertu að segja, maður?« segir Halla. »Mentun er mentun, og er aldrei ofmikil.«

Nú ríða þau þrjú áfram, þannig, að bókhaldarinn drattast langt á eftir. Anna var nú klædd reiðfötum, en hvítu húfuna hafði hún þó sett upp aftur. Og sýnist Jóhnson með sjálfum sjer, það fari afkáralega við kvenbúnað. Þau ríða í einum spretti, þangað til þau koma ofan undir Skólavörðu; þá hægir Jóhnson á reiðskjóta sínum og ávarpar hana þannig:

»Þjer kunnið að ríða, fröken! Eigum við ekki að lofa hestunum að blása? Og sýnist yður ekki rjettast að við höldum beint áfram að húsi föður míns, fyrst hesturinn á að verða þar eftir? Jeg skal svo fylgja yður þangað sem þjer búið.«

Anna kvað það rjett vera. En ekki stöðvaði hún hest sinn og hjeldu þau svo heim til húss þeirra Jóhnsona og var ungi Jóhnson þá allur á hjólum, til þess að hjálpa henni af baki. Hristist þá í þeim umsvifum hvíta húfan af Önnu og datt ofan á jörð. Jóhnson greip hana skjótlega upp og rjetti að Önnu, en segir um leið, að húfan hefði mátt missa sig frá fögru og miklu fljettunum. Anna roðnaði dálítið við, en segir að það geti nú verið skiftar skoðanir um það. Hann biður hana koma inn og taka af sjer reiðfötin. Þá hún það. En svo hittist illa á, að bústýra sú, sem faðir hans hjelt, stóð ferðbúin í forstofunni, til þess að fara á einhverja samkomu þar bænum og sagðist hún að sjálfsögðu verða komin aftur fyrir kvöldmatartíma. Þessi ráðskona þeirra hjet Bóthildur; hafði hún verið á kvennaskólum, handiðnaskólum og fleiri skólum; þóttist hún því í flestan sjó fær, og var það líka. En nú hið síðasta árið var hún farin að sækja pólitíska fundi og farin að taka þátt í þrasi því, er þeim fylgir. Var það ekki eftir nótum gamla Jóhnsons, þó hann ljeti svo vera, því að þetta var sjöunda árið hennar hjá honum, sem sje síðan hann varð ekkjumaður.

Ungi Jóhnson fær nú Önnu til þess að fara úr reiðfötunum og setjast í legubekkinn. Kemur svo faðir hans fram og heilsar vingjarnlega Önnu. Hann var rúmlega sjötugur að aldri, en vel ern og ljettur í anda. Hann yrðir á Önnu og segir:

»Já, þjer eruð nýr gestur í mínu hús, síðan þjer komust af barnsaldrinum. Þjer hittið líka vel á eða hitt þó heldur. Ráðskonan er rokin út á einhvern bæjarmálefnafund. Hamingjan má vita, hvað hana varðar um það. En svona er það, slíkt verður ekki umflúið hjá kvenfólkinu nú orðið. Jeg sje ekki önnur ráð, en að þjer farið að búa til kaffið handa sjálfri yður og okkur með!«

»Nei, nei, herra Jóhnson! Fyrst er nú, að það er orðið svona framorðið« — gáir á klukkuna — »og svo hef jeg, satt að segja, ekki snert á þess konar verkum síðan jeg var fyrir innan fermingu.«

Ungi Jóhnson spyr hana þá með mestu hægð, hvort ekki megi koma með eitt glas af víni, en Anna afþakkar það í alla staði, stendur upp af bekknum og sýnir á sjer fararsnið. Safnar hann þá reiðfötu hennar á handlegg sjer og fylgir henni að húsdyrunum, þar sem hún bjó, en það var skamt hjá. Um leið og hann kveður hana, heldur hann nokkuð þjett i hönd hennar og segir:

»Þjer megið ekki láta það bregðast, að þjer komið á laugardagskvöldið.«

Anna ljet hann litla stund handa hendinni og svaraði:

»Já, já; jeg kem sjálfsagt. En jeg held jeg auki lítið skemtunina. Jeg, til dæmis, dansa aldrei.«

»Það gerir ekkert til,« segir hann. »Bara komið þjer.«

* * *

Undarlegt má það virðast, að maður þessi, ungi Jóhnson, skyldi verða svo bráð-ástfanginn í þessari stúlku, sem sýndist svo köld í viðmóti; hann, sem hafði sjeð svo margt af fögru og skrautbúnu kvenfólki, árin sem hann var í Kaupmannahöfn, án þess að verða nokkurn hlut snortinn af þeirri tilfinningu, er hann fann nú hreyfast hjá sjer til Önnu. En svona undarlega er því oft farið í lífinu. Og er þó nokkuð eðlilegt, þegar að er gáð, að minsta kosti hvað þenna mann, unga Jóhnson, áhrærir. Þegar hann kemur heim, er þar alt kyrrara og fábrotnara en ytra og glepur færra fyrir. Á Melunum í Reykjavík mætir hann svo Önnu í aftankyrðinni; hún var hin gervilegast í vexti og hafði framkomu ólíka þeirri, sem hann hafði áður sjeð á kvenfólki. Ósjálfrátt finnur hann þá kvikna hjá sjer þá tilfinning eða löngu, sem hann hafði ekki orðið var við áður.

Með Önnu var því alt öðruvísi farið. Henni fanst að sönnu maður þessi vera laglegur og prúðmannlegur, ef hún leyfði huganum nokkurn hlut að hvarfla að því efni, en það var harla lítið, því hún var svo sokkin niður í hið bóklega nám, að það sauð upp allar aðrar tilhneigingar. Maðurinn var óneitanlega laglegur, og það gat ekki annað en vaknað hjá henni eins og óljós, meinhæg hlýja til hans, sem kom svo kurteislega fram við hana. Það kunni enda að bregða fyrir í huga hennar, að þetta væri álitlegur eiginmaður, svo mikið skyldi hún af viðmóti hans við sig. En alt var þetta í svo lausu lofti, að það festist þar ekki fyrir öllum þeim lærdómi, sem hugur hennar var hlaðinn af.

* * *

Dagana til næstu helgar voru þeir feðgar altaf að undirbúa veizluna. Nú var ungi Jóhnson einráðinn í því, að Anna skyldi verða konan sín, eður engin ella. Einn dag hefur hann þannig máls á því við föður sinn:

»Þú hefur oft látið mig skilja það, faðir minn, að jeg þyrfti að festa ráð mitt og kvongast. Mjer hefur ætíð fundist, að það lægi ekki á því. En það er líkast til eins og þú segir, vegurinn allra hinn rjetti, að tilætlun skaparins. En nú vildi jeg vita, hvernig þjer líkar valið.«

»Rjett hjá þjer, sonur. En hver er hún nú, sem alt í einu hefur náð tökum á þjer?«

»Það er hún Anna Árnadóttir, bráðum kandídat í læknisfræði.«

»Nú, hún,« segir faðir hans nokkuð dræmt. »Nógu er stúlkan stór og stæðileg og líklega vel gerð í öllu tilliti. Það er einungis þessi lærði vegur, sem hún er kominn á, er mjer líkar ekki. Því hvað á »kona, móðir, meyja« að gera með eða gefa sig við þeim hlutum, sem aldrei er ætlunarverk hennar í heiminum?«

»Já, faðir minn. Jeg er líka á sömu skoðun og þú um það efni. En jeg hugsa sem svo, að allur þessi lærdómur muni eins og sópast af henni og hverfa, þegar hún er orðin gift kona og fer að gefa sig við hússtjórn. Og þó hún kunni fyrst að gefa sig dálítið við lækningunum, þá held jeg hún muni leggja það alveg fyrir ofurborð, ef við eignumst börn.«

»Það er þín góða trú, að svo verði,« segir faðirinn, »og vonandi að hún rætist. En hvað sem því líður, þá skaltu ekki lengi draga það að vita vilja hennar í því efni. Því trúlofast getið þið, hvað sem lærdóminum líður.« Fjell svo talið niður.

Á tilsettum tíma, á laugardaginn síðdegis, komu gestir þeir, sem boðnir voru, til gamla Jóhnsons, flestir innanbæjarmenn, samtals fullir tuttugu. Þau frá Hlíð voru þar með, nema Anna, er lofað hafði að koma um kvöldið. Var þar góður fagnaður og rausnarlega veitt. Fanst mönnum ungi Jóhnson heldur fálátur og eins og á glóðum, er leið að stundu fyrir náttmál. En gamli Jóhnson var hinn kátasti, og brosti í kamp að syni sínum. Þegar staðið var upp frá borðum og gestirnir voru ýmist farnir að spila eða tefla eða hvílast við vindil sinn, — þá kemur loks Anna. Er þá ungi Jóhnson í forstofunni, reiðubúinn til að taka á móti kápunni hennar og húfunni. Fer hann svo með hana inn í borðstofuna, þar sem kaffi og alls konar kryddmeti stóð á borðum, eftir að hún hafði heilsað fólkinu, sem sat í annari stofu. Settust þau tvö að borðinu og ræðir hann við hana um hitt og þetta, og vill loks leiða talið að heimilisástæðum þeirra feðga. En það tekst honum ekki, því Anna er þá byrjuð að segja frá, hvað efnið var í fyrirlestrinum, sem hún kom frá. Var hún fjölorð um það og var sem hún gæti ekki um annað hugsað, slíkan áhuga hafði hún á því að skýra frá fyrirlestrinum. En fyrir unga manninum var það eins og steypt væri yfir hann köldu vatni, hversu langorð hún var um þetta efni.

Þegar Anna hafði matast og hvílst, spyr ungi Jóhnson hana að því, hvort hún vilji ekki skoða lystigarðinn þeirra, þó lítill sje, bak við húsið. Hún játaði því og fara þau tvö saman út í garðinn. Sýnir hann henni matjurtir þær, sem þar voru, og dálítil trje, sem faðir hans hafði gróðursett þar fyrir sex árum. Ganga þau nokkra stund til og rá um garðinn, unz hann herðir sig upp, staldrar við, tekur í hönd hennar og segir:

»Mig langar til að bera upp eina spurningu fyrir yður, fröken Anna! Og jeg held — og jeg veit að hún kemur yður ekki á óvart. Hún er sú, að af því þjer, síðan jeg sá yður fyrst, hafið svo gagntekið huga minn, að mjer finst jeg ekki geta verið án yðar, — þá er spurningin sú, án þess jeg fjölyrði meira um það: Viljið þjer verða konan mín?«

Anna blóðroðnar og verður nokkuð hverft við. Hún dregur að sjer höndina með hægð og svarar stilt og gætilega:

»Ekki skal jeg neita því að jeg hafi orðið þess vör, að þjer veittuð mjer meiri eftirtekt enn aðrir menn. Þó kemur þetta nokkuð flatt upp á mig. Jeg segi ekki nei við spurningu yðar, en ef jeg nú segði já, þá má það »já« á engan hátt binda mig, eða hindra mig frá að ná prófi í þeirri fræðigrein, sem jeg hef gefið mig alla við.«

»Nei,« segir hann, »það skal svo vera, sem þjer viljið með það, því jeg vil alt til vinna, að jeg fái yður.« Hann tekur nú utan um hana og segir ennfremur: »Já, þú skalt fá að halda áfram fyrir því, elskaða Anna! En þú verður að lofa mjer því, að undir eins og þú ert laus við prófið, þá giftum við okkur strax. Lofarðu mjer því?«

»Já, því skal jeg lofa þjer,« segir húnn og lofar honum nú að kyssa sig og faðma eftir vild sinni, unz hún minnir hann á, að tími muni kominn til að vitja fólksins inni og eftir siðvenju gera því kunnugt um trúlofun þeirra. Leiðast þau síðan inn í gestastofuna og segir Jóhnson frá því bandi, er þau höfðu bundist. Óska allir til hamingju og skein einkanlega ánægjusvipur á Höllu frá Hlíð, móður festarmeyjarinnar.

* * *

Nú líður haustið og veturinn svo, að alt gengur sinn venjulega gang hjá því fólki, sem hjer er nefnt, og gerði trúlofun Önnu og unga Jóhnsons þar enga breyting á. Hann leitaðist við að ná fundi hennar, þegar hann kom höndunum undir; en það var mjög sjaldan sem hann fjekk hana til að ganga út með sjer. Lesturinn varð að ganga fyrir öllu, því nú átti hún að ganga undir próf sumarið eftir. Er það skjótast af að segja, að hún útskrifaðist með fyrstu einkunn. Giftingardagur þeirra var þegar ákveðinn að skyldi vera 10. júlí, og keypti hann þegar leyfisbrjefið til vígsluathafnarinnar í heimahúsum. Móðir Önnu var dagana þar á undan hjá dóttur sinni í herbergi því, er hún, Anna, hafði búið í, til þess að hjálpa til að útbúa brúðarfötin og fleira.

Nú rennur sá dagur upp, er brúðkaupið skyldi haldið í húsi þeirra Jóhnsona. Var tilsettur tími stundu fyrir hádegi, og komu þeir allir, boðsgestir og prestur, stundvíslega. Er nú beðið með óþreyju og undrun eftir þeim mæðgum nærfelt heila klukkustund. Þá kemur móðir Önnu hlaupandi með öndina í hálsinum og spyr eftir Önnu; segir hún hafi gengið eitthvað út um morguninn og sagst ætla að koma strax aftur, og þarna bíði hún með alt brúðarskartið heima í herberginu. Ungi Jóhnson hleypur strax til handa og fóta út í bæ að leita. Mætir hann skólapiltum og spyr þá að, hvort þeir hafi ekki sjeð festarmey sína þann dag á gangi? Einn þeirra segir sjer hafi sýnst það vera hún, sem gekk fyrir stundu til sjúkrahússins. Jóhnson skundar þangað og — stendur heima! — þar er Anna í mestu ró að fara í kápuna sína í biðstofunni.

»Anna, Anna!« segir hann. »Hvað hugsarðu? Gleymdirðu því, sem átti að fara fram í dag?«

»Já, góðasti minn,« segir hún. »Fyrirgefðu, — jeg steingleymdi því. Jeg mátti til að horfa á stóra »óperatíón«, sem var gerð hjer í dag á manni með krabbameini í maganum. Nú skal jeg flýta mjer. Alt er tilbúið, því hún móðir mín bíður með það heima hjá mjer.«

Ekki vildi hann skilja við hana og fara að skeggræða við boðsfólkið, sem beið, og stóð honum það þó næst, heldur fylgdi hann henni þangað sem hún bjó, og lágu brúðarfötin þar útbreidd á borðinu. Móðir hennar var þar fyrir, og var nú hraðað sem unt var að búa hana, en þó komu þau eigi fyr en stundu fyrir nón til húsa Jóhnsons, og hafði þá prestur og hinir aðrir beðið í rjettar þrjár klukkustundir. Ekki vildi brúðguminn segja hina sönnu orsök á þessum drætti, heldur kvað hann Önnu hafa orðið snögglega ilt, en það væri nú liðið frá aftur.

Brúðkaupið stóð með blóma, eins og geta má nærri hjá svo efnuðu fólki, sem þar var á báðar hliðar. Hvorugt brúðhjónanna tók þó þátt í dansleiknum. Brúðguminn sat altaf kyr við hliðina á henni, sem nú var orðin konan hans, og þótti vænt um lífið! Einungis einusinni brá fyrir eins og skýi á andliti hans. Það var þegar hún sagði við hann: »Hvernig skyldi nú manninum líða, sem var skorinn?« Þá segir hann: »Láttu ekki nokkurn mann heyra, að þú sjert að hugsa um það núna.« — Þau Hlíðarhjónin voru glöðust allra gestanna, sem sjá mátti á Árna gamla; hann vildi fara að kyrja gömlu sálmana: »Brúðhjóna bolli« og »Annars erindi rekur«. — Fór svo hver heim til sín.

Nú tekur Anna við húsforráðum sem kona, en alt var það undir handleiðslu Bóthildar bústýru, enda vildi maður hennar svo sem ekki að hún ofþjakaði sjer, eða gerði neitt, því heita mátti, að hann bæri hana á höndum sjer. Og alt sem hún vildi hendinni til rjetta, ljet hann henni í tje, svo gamla Jóhnson þótti nóg um, en ljet þó svo vera, því honum syndist ástríki á báðar hliðar með þeim hjónum. Að sönnu fanst honum hún draga of mikið af bókum til búsins og sitja yfir þeim tímunum saman, svona nýgift kona. En hann skifti sjer samt ekkert af því, og ljet þau sjálfráð. Ekki var Önnu vitjað mikið til læknishjálpar, því þar voru í bænum 7 – 8 læknar, ýmist fastir eða sjerstarfandi. Einusinni var hún sótt í næsta hús, þar sem maður hafði fótbrotnað; batt hún um það og berði við unz greri.

Þegar hjónaband þeirra hafði staðið rúman mánuð, fór hún smámsaman að ympra á því við mann sinn, að nú eigi hún eftir að vera á fæðingarstofnuninni í Kaupmannahöfn, til þess að vera fullkomin í námi sínu; það sje hálfs árs tími, sem til þess gangi; styrkur sje ætlaður til þess af landsfje, og þá sje hún fyrst búin alveg að ljúka sjer af. Manni hennar verður ekki vel við þessa tillögu hennar og fer að telja henni trú um, að þess gerist engin þörf; því helzt vilji hann af öllu, að hún hætti við öll læknisstörf. En við það vara ekki komandi. Hún taldi það sem að hætta við hálfgert verk, þetta tæki ekki langan tíma, einn vetrartíma, og lítill sem enginn tilkostnaður. Þegar það væri búið, gæti hún sezt að í næði, því þá hefði hún lokið þeim lærdómi, sem hún hefði byrjað á. Og margt fleira færði hún fram máli sínu til styrkingar.

Hann varð mjög hnugginn út af þessu áformi konu sinnar. En hann fann, að ekki var að hugsa til að telja hana ofan af því. Fer hann þá að finna föður sinn, til að ráðgast um þetta við hann. Gamli Jóhnson hafði verið mjög lasinn nú að undanförnu og lítið skift sjer af verzlunarmálum.

»Faðir minn,« segir ungi Jóhnson. »Nú er það komið upp, sem jeg raunar mátti búast við, að Anna mín vill endilega fullkomna nám sitt í læknisfræði og vera á fæðingarstofnunni í Höfn einn vetrartíma. Jeg má ekki þvertaka fyrir vilja hennar í þessu efni. En nú er jeg að velta því fyrir mjer, hvort jeg geti ekki farið með henni og verið ytra í vetur. En það er þó annmörkum bundið, þegar þú ert orðinn svona lasinn.«

»Já,« segir faðir hans. »Þetta kemur mjer ekki á óvart. Sjáðu nú, hvað hún hleypur fljótt frá lestrinum og lærdóminum, þó hún sje orðin gift kona. Nei, hið kvenlega kafnar hjá konum, sem leggja út í það lífsstarf. Líklega máttu til að láta þetta eftir henni, fyrst hugur hennar hangir svo fast við það, að hún getur ekki horfið frá því, á meðan hveitibrauðsdagarnir eru að líða. En að þú farir með og sjert ytra í vetur, það nær ekki nokkurri átt. Því fyrst er það: Hvað ætlarðu að gera þar, iðjulaus í allan vetur? Ætlarðu að fylgja henni eins og skuggi? Og svo er annað, það: Jeg finn að jeg er alveg að missa heilsuna, og getur það fljótt gert enda á gömlum fausk. En hvað sem því líður, þá getur þú ekki og mátt ekki fara frá verzluninni í haust. Hjer verður skaði á keti og skaði á fiski þetta ár. Skuldir hafa vaxið, of mikið hefur verið lánað; þær þurfa að nást inn svo sem mögulegt er. Af öllu þessu sjerðu, að þjer er ómögulegt að fara frá þessu.«

Úrslitin urðu þau, að utanför Önnu var ráðin og skyldi hún fara með septemberferðinni. Var hún nú hin ánægðasta og skifti sjer enda meira af hússtörfum en áður, en þó lenti mest í því, að búa sig til utanferðarinnar. Nokkru áður en hún fór, reið hún upp að Hlíð, til þess að kveðja foreldra sína. Varð þeim nokkuð hverft við, er hún sagðist vera komin til að kveðja. Móðir hennar áttaði sig þó fljótt á því og þóttist vita, að slíkt heyrði náminu til og væri sjálfsagt. En heldur tóku að síga brýr á Árna, og fórust honum svo orð, að hann vissi ekki, hvað hún hefði verið að gera með að gifta sig, ef hún ætlaði altaf að halda áfram með þennan lærdóm; hjelt það væri nóg komið af svo góðu.

Burtfarardagur skipsins kom og fylgdi ungi Jóhnson konu sinni fram á skipið, og var mjög dapur í bragði. Valdi hann handa henni bezta rúmið, sem til var á skipinu, lagði henni lífsreglurnar viðvíkjandi sjósóttinni — því þar var hann betri læknir en hún vegna reynslunnar, því hún hafði aldrei komið á sjó fyr —, og sagði henni, hvar hún skyldi geyma peningaforða sinna og svo framvegis. Síðan var blásið til brottferðar. Þau kveðjast. Hún var hin kátasta og kvaðst skyldu skrifa honum með hverri ferð, en hann skundar ofan í bátinn og gengur heim, ofantekinn og einmana, til hins sjúka föður síns.

* * *

Sem fyr er frá sagt, var algert kvenfrelsi komið á í landi voru, Íslandi, og það leitt í lög, að kvenmenn hefðu sama rjett til embætta og allra opinberra starfa, sem karlmenn, að jöfnum hæfileikum. — Einn góðan veðurdag kemur ráðskona gamla Jóhnsons, Bóthildur, sú áður er um getið, að máli við þá feðga og segir við þá, að hún hafi í hyggju að breyta stöðu sinni og verði því að vera laus frá þeim á vinnuhjúaskildaga. Hún ætli sjer nefnilega að sækja um eina lögregluþjónsstöðuna hjer í bænum. Þar sje 7 – 800 króna föst laun. Hafi hún heyrt á bæjarfulltrúum og borgarstjóra, að eftir gildandi lögum gætu þeir ekki neitað henni um stöðuna, ef hún sækti, móti þeim tveimur sem hefðu sótt. Þeir feðgar urðu fyrst hissa, en gamla Jóhnson, þótt veikur væri, varð ekki annað að orðum en danski málshátturinn: »Jo galere, jo bedre!«

Í október og nóvember komu brjef frá Önnu utanlands frá, og voru þau nokkuð stuttorðari en maður hennar hafði vænst eftir. Fjölyrti hún mest um það, hvað mikið væri þar að sjá og læra í sinni fræðigrein hjá því sem hjer. Hún bað að heilsa öllum. Hún skuli skrifa honum, en ekki megi hann búast við að brjefin verði löng, því hún megi ekki eyða tímanum í það.

Þegar fram á veturinn kemur, ágerist lasleiki gamla Jóhnsons. Verður að fá lærða hjúkrunarkonu til að stunda hann; en þar í bænum var ekki um auðugan garð að gresja í þeim efnum. Ein var þar þó, sem mikið var látið af, en ljek ekki á lausu gólfi. Það var ung ekkja eftir norskan skipstjóra, er hafði druknað í sjó, hálfu ári eftir að þau giftust. Hún var íslenzk að uppruna, en nefndist nú frú Gunnvold, er var nafn manns hennar. Hafði hún gefið sig við hjúkrunarfræði, er hún varð ekkja og lært hana til hlítar ytra. Hafði hún nú stöðu sem hjúkrunarkona á spítalanum þar. Þessa konu fær ungi Jóhnson loks til þeirra, og var ekki of sagt af kostum hennar, því eftir að hún hafði verið mánuðinn út, var gamla Jóhnson orðið svo vel til hennar, að hann mátti ekki af henni sjá, enda hrestist hann þá dag frá degi. Frú Gunnvold gerði einnig ýmisleg hússtörf og tók ómakið af Bóthildi með að bera á borð og þesskonar. Rættist mikið af unga Jóhnson þunglyndið við umgengni við svo mentaða konu. Og karlinn ljek við hvern sinn fingur. En — þá kom sem þruma úr heiðskíru lofti brjef frá Önnu með febrúarferðinni svo hljóðandi:

Elskulegi maðurinn minn!

Jeg þakka þjer fyrir brjefin bæði seinustu. Það er gott að heyra, hvað veturinn hefur verið vægur hjá ykkur það sem af er. Mjer líður vel. En mjer þótti bara verst að tefjast svo frá náminu eins og jeg gerði um jólin og nýárið, því þá var ekki hreyft við neinni kenslu. Jeg var altaf heima að grúska í bókum mínum.

En nú kem jeg að efni, sem jeg hef dulið þig í síðasta brjefi mínu, af því jeg vildi vita vissu mína áður. Það er það, að jeg er ekki einsömul, og líklega komin lengra á veg, en jeg hjelt; því einn af prófessorunum í þeirri deild, sem jeg er í, sagði við mig nýlega, að jeg mundi bráðum fremur sjálf þarfnast hjálpar við á stofnuninni heldur en að jeg hjálpaði þar öðrum, og skyldi jeg helzt hlífa mjer við þeim erfiðu æfingum, unz það væri um garð gengið fyrir sjálfri mjer.

Eftir öllum einkennum mun jeg vera á áttunda mánuði meðgöngutímans og verða það á mánaðamótin marz og apríl, sem jeg el barnið. Þetta gerir, góðasti minn, mikla hindrun á námi mínu. Jeg get að sönnu tekið til óspiltra málanna, þegar það er af staðið, því hjer er nóg af góðum stöðum, sem taka á móti nýfæddum börnum. En verst er, að jeg verð þá ekki búin að afljúka náminu, og yrði þá að bíða til næsta vetrar. Alt þetta verður þú nú að hugsa um, hvernig hafa skuli, því jeg vil ekki hætta við hálfunnið verk.

Heilsaðu öllum.

Þín eiginkona

Anna.

Geta má nærri, að ungi Jóhnson varð sem steini lostinn, er hann las brjef þetta; einkanlega stakk það hann í hjartað, er hún ráðgerði að láta barnið frá sjer, þegar það kæmi. Hann gekk þegar með brjefið í höndunum til föður síns og sýnir honum. Unga ekkjan sat þar inni, og stóð hún strax upp og fór út, er hún sá að þeir feðgar þurftu að tala einslega saman.

Gamli Jóhnson tekur upp gleraugu sín og les; horfir svo stundarkorn á brjefið aftur og segir síðan:

»Já, þetta eru alt óheppilegar ástæður fyrir þig, aumingja sonur minn! Hún var aldrei heppileg kona handa þjer, en — »seint sjeð, Þuríður«, stendur þar. Þessi óstöðvandi lærdómsfýsn, sem hún hefur, held jeg sje ólæknandi, og á ekkert skylt við sanna mentun. Þessi kona, sem gekk út núna, og hefur nú roðið nærri alt húshaldið okkar á hendi, auk þeirrar ágætu hjúkrunar, sem jeg nýt hjá henni, — þessi kona, segi jeg, er miklu mentaðri en Anna þín, í orðsins rjetta skilningi. En bíðum nú við. Það getur farið svo, að »Atli svíki hann Börk« samt hjá henni Önnu með það, að þegar barnið kemur, þá ryðji móðurástin sjer svo til rúms, að hun leggi allan lærdóminn á hilluna. En ekki er það nú samt að sjá á brjefinu því arna.

»Jeg veit ekki hvað þú átt að gera í þessu. Jú, skrifa skaltu henni nú þegar; banna henni að láta barnið frá sjer í ókunnar hendur, og segðu að þú ætlir svo að sækja hvorttveggja, hana og barnið, þegar vorar. Svo skulum við sjá hverju hún svarar.«

Ungi Jóhnson ritaði nú langt og ástríkt brjef til konu sinnar. En að efninu til var það hið sama, sem faðir hans hafði sagt.

Nú líða útmánuðirnir og er ungi Jóhnson oft í þungu skapi og daufur í bragði út af konuleysinu. Frú Gunnvold gerði alt til að ræta af honum, því hún sárkendi í brjósti um hann. En þesskonar meðaumkunarsemi hjá ungri konu á ungum manni, þótt giftur sje, getur orðið varúðarverð, þó þar sje ekkert annað haft í huga í fyrstu enn velvild og vinátta. Því þegar karlmaður og kvenmaður stofna þannig til vináttu með daglegri samveru, er hættara við, að meðfram kvikni annars konar ylur, heldur en milli tveggja karlmanna, þegar líkt stendur á. En ekki var þessu enn þá til að dreifa á milli þeirra, sízt á hans hlið, því hann var vakandi og sofandi að hugsa um konu sína og þau vandræði, sem hann átti í vændum með að ná henni og barninu þeirra góðmótlega heim, án þess að brjóta vilja hennar á bak aftur.

* * *

Vorið kom snemma. Á páskum, seinast í apríl, mátti fara að syngja: »Vorið er komið og grundirnar gróða« í höfuðstað landsins, Reykjavík. Útlit bæjarins var orðið býsna sumarlegt. Það úði og grúði á höfninni af útlendum skipum, gufuskipum, herskipum, bornvörpungum, mest enskum, en þó voru allmargir íslenzkir innan um. Umferð í bænum var mikil. Bændur úr nágrenninu komu akandi með konur sínar í smávögnum; en þó oru þar líka lestamenn lengra að, er voru að sækja nauðsynjar sínar í kaupstaðinn. Og meiri hluti fólksins kom á þann hátt, ríðandi. Meðal þeirra voru einnig hjónin frá Hlíð með tvo hesta í taumi; þau höfðu nú ekki komið þar, síðan Anna fór utan, og ekkert frjett af henni síðan fyrir jól. Riðu þau sem leið lá, beint til verzlunarhúss þeirra Jóhnsona. En við eitt húshornið rekur þau í rogastans á því, að þar stendur Bóthildur ráðskona með staf í hendi, og er svo búin, að hún hefur bláa húfu á höfði, með breiðum gyltum borða á; stýft hafði hún af hári sínu, en þó náði það ofan á hálskragann. Kápa hennar var á öxlum sett gyltum borðum. Vatnsstígvjel hafði hún á fótum, sem náðu upp fyrir mjóalegg — því götur bæjarins vildu verða blautar enn sem fyr — og því voru pils hennar í styttra lagi. Árni gamli starir á hana um hríð, heilsar henni og segir: »Þetta kalla jeg kvenfrelsi! Þú ert karlmaður að ofan, en kvenmaður að neðan í þessum bláa búningi!«

Þau hjón komu nú heim til tengdasonar síns, og hittist svo á, að hann er ekki heima; voru þau frú Gunnvold og hann úti í bæ að velja út loðkápu handa gamla Jóhnson að sitja í, því hann var nú orðinn það hressari, að hann gat setið uppi á stól. Þeim hjónum var undir eins vísað inn til gamla mannsins, og fara þeir Árni að skeggræða um landsins gagn og nauðsynjar. Og svo barst talið að því, hvað Anna hefði skrifað síðast. »Hún átti aldrei að fara út,« sögðu þeir báðir samróma. En Halla þæfði í móinn sem fyr, og kvað það vera heiður fyrir manninn að eiga svona lærða konu. — Koma þau nú heim, ungi Jóhnson og frú Gunnvold, og var hún heit og rjóð af ganginum. Var ekki langt frá því, að tengdamóður Jóhnsons hnykti nokkuð við, er hún sá, hve blómleg og ung þessi kona var, sem hafði nú tekið við búsforráðunum.

Meðan þau eru öll að drekka kaffið, heyrist hávaði og gauragangur úti við verzlunarbúðina, sem var áföst við íveruhúsið. Þetta voru þá norskir síldveiðimenn og nokkrir franskir duggarar, allir ölvaðir mjög — því aðflutningsbannið hafði aldrei getað komist almennilega á, og var svo algerlega úr lögum numið—. Vatt ungi Jóhnson sjer í einni svipan út í búðina, og eru þar svo mikil brögð að ólátum Norðmanna, að hann sendir búðardreng sinn eftir lögreglunni. Hittir pilturinn fyrst Bóthildi lögregluþjón; fer hún þegar með honum, og eru þá óróaseggirnir komnir út fyrir dyrnar og farið að sljákka í þeim, nema einum; hann var með hávaða og drykkjulátum. Bóthildur gengur til hans og segir hann skuli koma með sjer — hún skuli láta hann fá vistarveru í nótt. »Já,« segir hinn drafandi. »En hvar búið þjer, góða mín? Er það æðilangt.« Hinir allir slá hring um hana, þegar þeir sjá að þetta er kvenmaður, og gengur svo heila hersingin á leið til fangahússins. Bætist altaf við hópinn, eins og gengur í bæjum, að þegar fólk heldur að eitthvað sje nýstárlegt á ferðum, þá flykkist það þangað, þó ekkert sje um að vera. Þannig var hjer, að þegar Bóthildur var komin að fangahúsinu, var mannmergðin svo mikil, að ekki varð þverfótað um veginn. Blæs Bóthildur þá í pípu sína og koma tveir efldir karlmenn, lögregluþjónar, henni til hjálpar. Þeir slá stöfum sínum og hvetja fólkið til að hafa sig burt. Þynnist þá nokkuð fylkingin, en norsku sjómennirnir verða eftir og segjast ekki fara frá hinni góðu »gentu«, sem sjálfsagt sje lagleg stúlka, þrátt fyrir »dragtina«, og fleiri keskni, hafa þeir í frammi. Verður það úrræði lögregluþjónanna, að láta Bóthildi hverfa inn í fangahúsið með hinum drukna manni; mátti hún ekki hreyfa sig þaðan, fyr en sjómennirnir voru horfnir, enda komst fljótt kyrð á, er Bóthildur hvarf úr augsýn þeirra.

Þessi atburður um framkomu Bóthildar sem lögregluþjóns var síðan í frásögur færður um bæinn, svo daginn eftir, er hún fer vanagöngu sína um þann hluta bæjarins, er henni bar að halda á reglu í, hafði hún ekki frið fyrir spurningum um það, hvort hún hefði orðið að vera alla nóttina í fangahúsinu og svo framvegis. Ekki að tala um norsku sjómennina, hvaða gaman þeir hentu að því, að hún, lögregluþjónninn, hefði orðið að loka sig þar inni, til að afstýra upphlaupi. Og so, þegar hún mætti sömu mönnunum á götunum daginn eftir, hniptu þeir hver í annan og brostu framan í hana.

Af öllu þessu varð Bóthildur fljótt svo leið á lögreglustarfinu, að hún fór til borgarstjórans og beiddi um lausn frá þessu starfi. Það var henni veitt með mánaðarfresti, og kom hún aldrei að þeim starfa framar, eða neinn annar kvenmaður. Vistaði hún sig þá uppi í sveit og er hún úr sögunni.

* * *

Þar er nú aftur til máls að taka, er Anna er í Kaupmannahöfn, og skrifar manni sínum það heim til Reykjavíkur í miðjum maímánuði, að nú sje hún búin að að ala barnið fyrir hálfum mánuði; alt hafi gengið vel; það sje piltbarn. Hún sje komin á fætur, en taki þó ekki þátt í fyrirlestrum enn þá. Drengnum hafi hún komið fyrir hjá konu, sem hafi fleiri börn á því reki undir höndum. Sjer hafi verið sagt, að það væri lítill mjólkurforði í brjóstunum á sjer, enda hefði það verið mesta heimska að ætla sjer að hafa barn á brjósti með því verki, sem hún hefði fyrir höndum og ekki mætti hindrast frá.

Þegar ungi Jóhnson hefur fengið þetta brjef hennar, ber svo til snemma morguns, að hann situr einn í skrifstofu sinni og heldur á brjefinu fyrir framan sig; frú Gunnvold kemur þar inn og ætlar að fara að taka þar til, eða gera hreint þar inni. Sjer hún þá, að illa liggur á honum, er hann situr þar sem agndofa yfir brjefi einu. Hún gengur til hans, styður hönd á öl honum og spyr, hvort hann hafi fengið mjög óþægilegt brjef að utan, fyrst hann sje svo sorgbitinn. Hann tekur utan um höndina á henni og segir:

»Já, mjög óþægilegt að vissu leyti. Þjer eruð nú annars orðin svo kunnug öllum okkar högum og munum, að jeg bið yður að lesa brjef þetta, sem jeg fjekk núna frá konunni.«

Hún tekur brjefið, sem lá á borðinu, les það, og segir svo:

»Brjefið er ekki neitt sjerlega sorgtlegt, finst mjer. En jeg get mjer til, hvað það er, sem yður fellur illa af því, sem þar stendur. Það er um barnið, að það er í annara manna höndum. Á jeg kollgátuna?«

»Já,« segir hann. »Svo er það. Þjer skiljið alt. Jeg get ekki á heilum mjer tekið, ef barnið mitt verður þarna. Bara að jeg gæti náð því heim til mín, þá held jeg að jeg lofaði henni að læra svo lengi sem hún vildi. En jeg má ekki fara neitt frá, allra hluta vegna, en þó mest vegna þess, að jeg veit að það getur orðið hver síðastur fyrir honum föður mínum, og get jeg ekki þolað það, að hann andaðist á meðan jeg væri fjærverandi.«

»Nú skal jeg segja yður nokkuð, herra Jóhnson,« segir hún. »Það er það, að jeg fari og sæki barnið. Þjer vitið að jeg hef lært hjúkrunarfræði og meðferð á ungbörnum. Þið feðgar hjálpist einhvernveginn af á meðan. Jeg kenni sannarlega í brjósti um yður.«

»Ó, þjer ljettið steini af hjarta mínu, frú Gunnvold. Engum vildi jeg trúa fyrir barninu mínu eins og yður.«

Er það fljótast af að segja, að eftir að ráðgast hafði verið um þetta við gamla Jóhnson, sem fýsti þess mjög, að barnið væri sótt, fer frú Gunnvold af stað með póstskipi því, sem enga eða sem fæsta viðkomustaði hafði. Hún lagði af stað snemma í júní, og hafði hún að sjálfsögðu brjef með frá manninum til konu hans. Það brjef var nú nokkuð þungyrt að þessu sinni, sem von var. Hann sagði sem svo, að þar sem hún væri ófáanleg til að koma heim sjálf með barnið, þá hefði hann nú fengið þessa ágætu hjúkrunarkonu, sem væri hin vandaðasta manneskja í alla staði, til að sækja barnið. hann teldi reyndar víst, að hún myndi sjá sig um hönd og koma einnig heim með frú Gunnvold og barninu. En hvað sem um það yrði, þá vildi hann ekki hafa barn sitt eina nótt lengur í annara manna höndum.

Eftir fimm daga ferð stígur frú Gunnvold á land á tollbrúnni í Kaupmannahöfn og fer þegar rakleiðis með sporvögnunum þangað, sem utanáskrift brjefsins sýndi, að Anna bjó. Það var skamt frá hinu nýja ríkissjúkrahús, en all-langt frá þeim stað, sem skipin leggja að. Þær Anna og frú Gunnvold höfðu aldrei sjezt áður; en af brjefum vissi þó Anna, að þeir feðgar höfðu tekið til sín hjúkrunarkonu. Þegar frú Gunnvold kemur þangað, er Anna ekki heima, en húsráðandi segir að hún muni koma bráðlega. Sezt hún því inn í herbergi það, sem Anna leigði, og litast þar um á meðan. Sjer hún, að þar er fult af bókum og blöðum alt í kring, á hillum og í skápum og borðið fult af pappír, skrifuðum og óskrifuðum.

Að litlum tíma liðnum kemur Anna og ber stóran bókaböggul undir hendinni, er hún kom með frá konunglega bókasafninu. Heilsast þær og segir frú Gunnvold til, hver hún sje. Kannast Anna fyrst ekkert við nafn hennar, svo hin verður þegar að taka upp brjefið frá manninum hennar og fá henni. Anna tekur við því og fer að lesa. Kemur þá eins og hik nokkurt á hana, líkt og henni yrði nokkuð hverft við efni brjefsins. En svo segir hún við frú Gunnvold:

»Þetta er nokkuð fljótráðin ráðstöfun hjá manninum mínum. Barnið þrífst og dafnar vel þar sem það er. Jeg hef að sönnu ekki sjeð það núna síðasta hálfa mánuðinn, vegna þess, að jeg hef engan tíma haft til þess. Nú verður skólum bráðum lokað, vegna þess að sumarleyfið byrjar, og verð jeg þá að bíða, þangað til þeir verða opnaðir aftur. — Að fara frá þessu núna, er sama sem að hætta við alt, sem jeg he lært. Það vil jeg ekki. Því jeg hef líka nokkuð í hyggju, sem jeg he ekki skrifað honum enn þá. Það er það, að ef jeg fæ að lesa þetta sumar alt og einnig næsta vetur, þá dettur mjer í hug að freista að ná doktorsnafnbót í læknisfræði. Þá tel jeg mig fyrst búna.«

Frú Gunnvold lætur hana þylja það, sem hún vill, en segir svo með mestu hægð:

»Það er nú vika þangað til skipið fer aftur; hafið þjer því umhugsunartíma um þetta alt saman. En viljið þjer ekki skrifa á blað staðinn, þar sem barnið er? Eða kannske þjer viljið koma með mjer sjálf til barnsins núna?«

»Jeg get það ekki í dag, því á morgun á jeg að skila úrlausn í skurðfræði. Komið þjer til mín hinn daginn, en síðdegis samt, fyr hef jeg engan tíma. En hjerna er, ef þjer viljið, skrifað, hjá hverjum barnið er.«

Frú Gunnvold tók við seðlinum og fór svo. Fjekk hún sjer nú verustað í gestahúsi einu í bænum og fer svo þegar að tilvísun Önnu þangað sem barnið var. — Það var þokkaleg, eldri kona, sem hafði á hendi uppfóstur 8 – 9 barna, yngri og eldri, og var það hennar atvinnuvegur. — Litli drengur Jóhnsons var nú þriggja mánaða og á því reki voru fjögur önnur börn. Þegar hún hafði heilsað konunni og sagt henni og sýnt, hver hún væri og í hvaða erindum hún kæmi, fór hún að virða börnin fyrir sjer og gengur þegar að einu þeirra, en það var einmitt drengurinn, sem átti að fara. Forstöðukonan brosir að og spyr, hvernig hún hafi getað þekt það, sem sje þó ekki eiginlega líkt móðurinni. »Af því jeg þekti föðurinn,« segir frú Gunnvold. »Og vildi jeg helzt fá barnið nú þegar heim með mjer, svo við getum vanist dálítið saman, fyrst það liggur svo löng ferð fyrir okkur. Auðvitað borga jeg það, sem kann að standa eftir af meðgjöfinni.« Þar var ekkert til fyrirstöðu, er hún borgaði konunni um 25 krónur, og fylgi þá ruggan með drengnum. Síðan ljeði hún henni eina af vinnukonum sínum til fygldar barninu heim til hennar. Er nú frú Gunnvold vel ánægð með dagsverkið, því nú getur hún eingöngu helgað barninu aðhjúkrun sína og umönnun. Skrifar hún svo brjefspjald daginn eftir til Önnu og segir henni hvar hún búi og að barnið sje hjá sjer. Hún voni eftir henni til sín, því nú geti hún ekki farið frá barninu.

Á fjórða degi kemur svo Anna til hennar, seint um kvöldið. Þegar Anna lýkur upp hurðinni, er frú Gunnvold að leika sjer við litla drenginn, sem lá hálfsitjandi í ruggu sinni. Hún heyrði ekki að komið var inn fyrir gælulátum sínum við drenginn. Þarna stendur Anna góða stund sem agndofa, og horfir á glaða, litla andlitið í ruggunni með hlæjandi augun. En — hvað var það sem núna alt í einu eins og stakk hana í hjartað, er hún horfði á yndisfallega barnið, brosandi út undir bæði eyru? Og þetta var hennar eigið afkvæmi! Hvað var það sem snart hana? Það var móðurástin í öllum sínum algleymingi, sem nú fyrst vakti ungu konuna eins og af draumi. Fyrst nú sá hún og fann, hvað hún hafði farið á mis við í heiminum; fyrst nú reis úr dvalanum hjá henni sú sterkasta tilfinning, sem til er í lífinu, en hana hafði hún bælt niður með öllum sínum lestri og lærdómi. —

Hún stóð kyr í sömu sporum við hurðina og heldur áfram að stara á barnið og gleðisvipinn, sem skein á báðum, barninu og konunni, sem ljek við það, unz frú Gunnvold verður hennar vör og stendur þegar upp frá ruggunni og heilsar henni. Anna tekur því lítt, en gengur að ruggunni og ætlar að reyna gælurnar sömu og hún sá hina gera, en ferst það svo óhöndulega, að drengurinn fer óðara að hljóða og hrína, svo frú Gunnvold verður að taka hann upp til að hugga hann. Frú Gunnvold fer að ræða við hana um hitt og þetta, meðal annars það, að nú sjeu þrír dagar eftir, þangað til skipið fari. Anna gegnir því lítið og er mjög þegjandaleg; kveður eftir litla stund og fer heim til sín.

Þegar hún kemur heim til síin, kastar hún sjer niður á legubekkinn eins og veik manneskja, gagntekin af hugarangri og víli. Lifandi stendur fyrir hugskotssjónum hennar litla andlitið í ruggunni, með djúpu, stóru, bláu augun, sem eins og störðu á hana, þangað til þau hræddust hana! Og hún átti þetta, ekki þessi ókunnuga kona, sem var að fara með það. Nú fer líka að sveima fyrir hugsjón hennar, hvað hún hafi verið köld og kærleikslítil við manninn sinn, þennan indæla, góða mann, sem alt vildi gera fyrir hana. Nú sá hún hann í huganum sitjandi einmana og angurværan heima í húsinu sínu. — Út úr öllum þessum heilabrotum sofnar hún loks út af þarna á bekknum.

Um morguninn, er hún vaknar, fer hún að hugsa alvarlega um hagi sína og yfirvega, eða rjettara sagt vega og vega með og mót, hvað hún skuli gera. Ætti hún að fara eftir tilfinningu sinni í augnablikinu,þá vildi hún helzt varpa öllum vísindunum fyrir borð, fara með barninu heim og reyna að verða manni sínum hin ástríkasta kona. En svo kom önnur röddin á móti, stórmenskan, sem sagði: »Hvað skyldi heimurinn segja? nei, það get jeg ekki. Jeg gæti ekki litið upp á nokkurn mann, þegar heim kæmi. Að hafa hætt við alt saman og vera svona langt komin!« — Það voru þannig tvö öfl, sem hófu bardaga í huga hinnar ungu konu.

Eftir að hún hefur hugsað um þetta fram og aftur, hálfan daginn, liggjandi á bekknum, án þess að neyta neins, kemst hún þá loksins að þeirri niðurstöðu — því stórmenskan er sterk —, að hún skuli vera kyr og halda út að læra; halda út með sitt ætlunarverk, hvað sem kurraði, en ekki nema á fæðingarstofnuninni. Hún geti þá verið búin þar snemma næsta vetur og farið heim fyrir næstu jól, og svo skyldi hún verða hin ástríkasta kona og bezta móðir á eftir.

Daginn eftir fer hún að lesa aftur og fer á fyrirlestra. En það vildi ekki ganga greitt að hlusta á þá og hafa upp úr þeim. Orðin urðu eins og hljómur úti á þekju, því hugur hennar var annarstaðar, — hjá litla drengnum. Og hún átti bágt með að festa hugann á því, sem sagt var í fyrirlestrinum. Þó reyndi hún að rita það uppi er hún mundi, þegar heim kom. En það var harla lítið.

Þriðja daginn, þegar skipið átti að fara, sem frú Gunnvold fór með, fer Anna árdegis til hennar. Brjefið til mannsins síns ætlaði hún sjer að skrifa hjá henni, því ekki átti skipið að fara fyr en síðdegis. En þegar þangað kemur, er frú Gunnvold í óða önn að búa sig og barnið til brottferðar; kveðst hún ætla að fá sjer rúm í tima á skipinu, áður en það sje tekið af öðrum. Aka þær svo til skips. Þegar þangað kemur, hefur frú Gunnvold umsvif mikil með að sjá sig um, hvar bezt sje að vera, og biður Önnu að gá að litla drengnum á meðan. Anna gerir það með gleði. Þegar hún er orðin ein með barnið, þrýstir hún því að sjer í ofsagleði, svo fast, að barnið fer að hljóða. Og það er sem fyrri daginn, hún getur ekki huggað hann, sem ekki var von, því hún hafði aldrei snert og handfjallað barn nokkurn tíma á æfi sinni. Hún hafði handfjallað bækurnar, en ekki börn! Frú Gunnvold kemur þá að, og huggast þá drengurinn brátt. Er nú blásið til brottferðar, og verður Anna þá að hafa sig á brott og kveðja; átti hún þá bágt með að verjast gráti, er hún kysti á enni barnsins. Starði frú Gunnvold forviða á hana og vissi ekki hverju það sætti. Þannig atvikaðist það, að það fórst fyrir, að hún skrifaði manni sínum. Nú var það um seinan. Sárnaði henni það mjög, er hún stóð þarna á landi og beið sem aðrir, unz skipið rendi af stað. Var það heldur ekki með sjerlega glöðu geði, er hún gekk heim til sín og bókanna.

Viljum vjer nú fyrst fylgja frú Gunnvold eptir með litla drenginn. — Eftir sex daga ferð kastar skipið akkerum á Reykjavíkurhöfn. — Ungi Jóhnson kom fyrstur manna fram á skipið. Lá við að hann faðmaði hvorttveggja, hana og barnið, í allra augsýn, svo vænt þótti honum um að fá að sjá barnið sitt. Drengnum leið mjög vel og brosti hann framan í frú Gunnvold, sem hjelt á honum.. Fara þau öll inn til gamla Jóhnsons og þótti honum heldur en ekki vænt um að geta hampað honum. »Skárri er það businn,« segir karlinn. Var nú kátína tóm hjá þessum þremenningum. — Fer svo ungi Jóhnson að spyrja eftir brjefi frá konu sinni; varð þá frú Gunnvold að skýra frá því, hvernig það atvikaðist, að hún gat ekki skrifað. Verður hann nokkuð fár við, og skilur ekki afsakanir hennar. Fyrntist þó fljótt yfir það, er hann og faðir hans fóru að leika sjer og hafa gaman að drengnum litla. Enda mun það oftast reynast svo, að á því heimili, sem ekkert barn er, verður daglegt líf fólksins þurrara og alvarlegra heldur en þar sem barn eða börn eru.

Kauptíðin stóð nú sem hæst í Reykjavík, snemma í júlímánuði, sem víðast annarstaðar á landinu. Árni gamli í Hlíð kom einnig með syni sínum og höfðu þeir 6 hesta í taumi, klifjaða með ull, en Halla var heima. Lítið fanst Árna til að sjá dótturson sinn, úr því móðirin var ekki með. Ræðir hann um það við gamla Jóhnson, að það muni kosta ærna peninga, þessi utanlandsvera hennar. Bætir því við, að það sem hann sje vanur að fá af peningum í kauptíðinni, sje bezt að bíði í þetta sinn. Hinn þakkar honum fyrir, en lætur það í veðri vaka, að þetta megi ekki ganga svona lengi fyrir syni sínum, að konan sje í öðru landi, og fór að fara í kringum það, hvort móðir hennar gæti ekki komið vitinu yrir hana, ef hún skrifaði henni. Reyndar sje það sín ætlun, að þessi lesturs- og lærdómssjúkleiki hennar sje ólæknandi. Árni hlustar á þetta þegjandi. En þegar hann kemur heim, leysir hann frá skjóðunni við Höllu, konu sína, og segir að hún eigi að skipa henni að hætta við þessa heljar vitleysu, þennan lærdóm. En Halla brást reið við og segir þeir kunni ekki að sjá sóma sinn.

Hjá þeim Jóhnsonum fór alt vel fram. Skírnarveizla var haldin og litli drengur vatni ausinn og hlaut hann afanafnið, Bjarni. — Unga ekkjan, frú Gunnvold, var alt í öllu á heimilinu; fórust henni mjög vel öll innanhúss störf. Gamla Jóhnson fanst æ meir til kosta hennar koma. Er hann við og við að ympra á því við son sinn, að þetta stoði ekki til lengdar fyrir honum að láta konuna leika svona við lausan taum. Sjer finnist eiginlega að það sje fullkomin skilnaðarsök, hvernig hún breyti við mann sinn. Gefur hann í skyn, að þessi unga frú Gunnvold sje að öllu leyti við hans hæfi, og hafði fleiri lofsorð um hana. Ungi Jóhnson svarar því svo sem engu og vill sem minst um það tala. En eftir þetta fór hann samt eins og ósjálfrátt að gefa meiri gætur að frú Gunnvold, er hún var að ganga um. Hún var fríð kona sýnum, meðal-kvenmaður á hæð, kvik og kurteis í allri framgöngu; var hún mentuð vel og skemtileg í samræðum og sambúð allri. Er það ekki nema eðlilegt, þó svona ung og óbundin kona færi að finna yl til hins unga, konulausa manns, þótt giftur væri; getur sú velvild auðveldlega orðið að ást, er fram í sækir, með daglegri sambúð og samveru, eins og hjer var. Hann var fastari fyrir í þeim sökum, því enn þá var hugur hans og hjarta hjá Önnu, þrátt fyrir breytni hennar, sem hann sá ekki hvern enda mundi fá. Skal því ekki neitað, að honum fanst tíminn líða fljótaara og hann skemta sjer bezt í nærveru hinnar fjöruguf frú Gunnvold.

* * *

Þangað snúum vjer nú aftur er fyr var frá horfið, að Anna situr í herbergi sínu í Höfn og stritast við að lesa. Vill það ekki ganga greitt, hvernig sem hún leggur sig í líma með það að stunda nám sitt. Alt er nú eins og umsnúið í huga hennar, af því að löngunin til að læra er með öllu horfin. Fyrir hugskotssjónum hennar svífur alt af drengurinn litli og endrum og sinnum heimilið heima, maðurinn hennar helzt. Það er eins og hún finni til angurs og iðrunar, þegar hún hugsar til hans. Hún fór að fá óbeit á öllum bókum og lestri, og henni var sárþungt í skapi. Loksins ásetur hún sjer fastlega að fara nú þegar af stað til Íslands og heim. Þá var ekki nema hálfur mánuður til næstu ferðar. Gætir hún nú að peningaforða sínum og reynist hann vera svo, að hann rjett hrekkur til ferðarinnar. Er hún nú nokkuð hressari eftir að hún hefur loksins tekið fasta ákvörðun. Kveður hún síðan þá fáu, sem hún þekkir þar í borginni, og vóru það einkum kennararnir; tjáði hún þeim ítarlega forföllin og trúðu þeir því vel, að hún væri veik, eftir útliti hennar að dæma.

Nú leggur Anna af stað með einu af póstskipunum heim til Reykjavíkur. Kom hún þangað hálfum mánuði eftir að barn hennar var skírt. Ekki mundu margir kjósa að vera í sporum hennar nú, er hún gekk upp bryggjuna, föl, toginleit og öll að manni gengin. Brennandi löngunin til barnsins og óvissan um viðtökurnar slógu þunglyndis- og gremjusvip á andlit hennar. Gekk hún rakleiðis til húss þeirra Jóhnsona og inn í anddyrið; tekur hvorki af sjer kápu nje hatt, en lýkur upp hurð að hversdagsstofunni, eins og í leiðslu. Eru þau þar þá þrjú inni, gamli Jóhnson, frú Gunnvold með sauma í höndum og litli drengurinn situr á gólfinu og leikur sjer að gullum sínum. Barnið rekur upp hljóð, er það sjer þessa ókunnugu konu koma inn, og heyrist ekkert fyrir hljóðunum, þó Anna ætli að heilsa. Fer frú Gunnvold þegar til barnsins og tekur það í fang sjer. En gamla Jóhnson verður svo við þá geðshræringu, að sjá Önnu standa þarna alt í einu í stofunni, að hann ætlar að standa upp — líklega til að segja eitthvað — en hnígur aftur niður á stólinn og fellur í ómegin. Frú Gunnvold, sem sjer að þetta er einungis öngvit, hleypur með barnið í fanginu fram í búð — var innangengt í hana úr stofunni — til að kalla á unga Jóhnson. En Önnu skaut þeim skelk í bringu af öllu þessu og augnatilliti því, er gamli maðurinn sendi henni, er hún stóð þarna sem dæmd á gólfinu, að hún hörfar út í anddyrið aftur og út á götuna og á þann veg, er lá upp að Hlíð, eins og í nokkurs konar leiðslu. Þegar þau ungi Jóhnson og frú Gunnvold koma inn, er gamli maðurinn farinn að rakna við og líður það svo alveg frá, er þau höfðu dreypt á hann. Mjög var hann máttarinn. En svo segir hann upp úr þurru, að sjer hafi birzt svipur Önnu, konu sonar síns, ef konu skyldi kalla. En það sje líklega hugarburður, því hún sje út í Kaupmannahöfn. — Frú Gunnvold grípur fram í fyrir honum og segir:

»Jú, það er alveg rjett og engar missýningar. Hún kom inn og stóð þarna á miðju gólfinu, þegar það leið yfir yður og jeg hljóp fram. Hvað hefur getað orðið af konunni?«

Ungi Jóhnson verður forviða, er hann heyrir þetta; hleypur fram í anddyrið, út á götuna og skimar um alt, en verður einskis var. Hann spyr búðaþjóna sína, en þeir vissu heldur ekkert um þetta. Innir hann nú ýtarlega eftir því hjá frú Gunnvold. En hún segir sem var, að það var sannarlega Anna sjálf, sem kom inn og stóð þarna á gólfinu, kápuklædd, með hatt á höfði. Er hann nokkuð órólegur út af þessu. En seinna um daginn kemur einn af þeim sem flytja farþegjagóz með tvær ferðatöskur og eina kistu; var það farangur Önnu. Borgar hann manninum ríflega ómakið. Dettur honum nú helzt i hug að hún hafi farið til foreldra sinna, þó honum þyki það undarlegt. Og því var hún komin heim til Íslands, en vildi þó ekki koma með barninu, þegar hann beiddi hana? Hvernig stóð á þessu?

Það er af Önnu að segja, að hún gengur í leiðslu sem leið lá upp að Hlíð og var það all-langur vegur; en hún var þrekkona að líkamsburðum, eins sokkin og hún var niður í hugsanir sínar. Kemst hún þangað seint um kvöld, svo flestir voru háttaðir, en móðir hennar var á fótum. Skuggsýnt var orðið, svo ógerla sást útlit hennar. Halla fagnar dóttur sinni vel og spyr hana, hvort hún sje þegar búin að ljúka sjer af með lærdóminn ytra.

»Nei,« segir Anna.

Þá spyr Halla, hvort maðurinn hennar hafi tekið illa á móti henni, fyrst hún sje svona stutt í svari.

»Nei,« segir Anna.

»Er þjer þá ilt?« segir móðir hennar. »Eða hefurðu verið veik?«

»Nei,« segir Anna.

»Hvað er þetta,« segir Halla; »geturðu ekkert sagt annað en nei? Komdu inn í birtuna.«

Þegar inn kom í ljósið, brá móðurinni í brún, að sjá hvað Anna var orðin fölleit og skinhoruð í andliti. Beiddist Anna eftir því að fá að fara að hátta.

»Þú þarft þó að fá að borða fyrst,« segir móðir hennar.

»Nei,« segir Anna. »Jeg vil undireins hátta.« Fjekst hún ekki til að borða neitt, en sofnaði brátt, eins og hún var yfirkomin af þreytu, bæði á sál og líkama.

Daginn eftir er Anna fárveik að sjá, með hitaköstum og hjartveiki. Vill Halla þegar láta senda eftir lækni, en Árni gamli lætur sjer ekki óðslega með það; segir sem svo, að hún viti líklega bezt sjálf, hvað að sjer gangi, eða hvað hafa skuli við sjúkdómnum, því hvar sje þá allur lærdómurinn í læknisfræðinni: »Læknir, hjálpa sjálfum þjer.« Karl grunaði af greind sinni, að þetta væri meira sálarleg en líkamleg veiki. Halla riksaði reið út; en þá bendir Anna föður sínum að koma og segir við hann, að þessi veiki sín muni rjena brátt; hann skuli bara senda eftir dálitlu kælandi púlveri og »Hyldete«, en engum lækni. Árni gerir svo, og fer henni brátt að skána. En við rúmið heldur hún þó fyrir máttleysi og margskonar hugsýki.

Það barst fljótt út um bæinn að Anna lægi veik heima í Hlíð hjá foreldrum sínum. ar ungi Jóhnson mjög svo hugsi um alla hagi hennar og sína. En það dró þó huga hans nokkuð frá hans eigin raunum, að faðir hans var lagstur rúmfastur og sjáanlegt að það yrði hans síðasta lega og mundi innan skamms leiða hann til dauða. Um Önnu talaði gamli Jóhnson lítið, en stóð fastara á því en fótunum, að það hefði einungis verið svipur hennar, sem hann sá. Að viku liðinni sofnaði hann svo hinum síðsta svefni. Var útför hans ger á veglegasta hátt.

Skömmu eftir að fregnin um andlát gamla Jóhnsons barst upp að Hlíð, kallar Anna föður sinn á eintal við sig að rúminu sínu og segir:

»Viltu gera nokkuð fyrir mig, faðir minn? Þð er það að fara til mannsins míns og skila frá mjer, að jeg biðji hann að koma og tala við mig. Gettu ekki neitt um það við hana móður mína.«

»Já,« segir hann. »Það skal jeg segja, og þó fyr hefði verið.«

Þegar Jóhnson sá tengdaföður sinn koma, er eins og hann rakni við í raunum sínum, og spyr hann Árna ýtarlega eftir því, hvernig veikindum hennar sje varið. Hann fer strax af stað með Árna. Þegar þeir koma upp að Hlíð, leiðir Árni hann óðara inn til Önnu, þar sem hún lá, og bannar öllum að fara þar inn. En Halla gengur rausandi um bæinn og segir það sje mikið, að hann sjáist hjerna loksins, til að vitja um konuna sína, og fleira því um líkt.

Jóhnson gengur að rúminu og horfir á þetta bleika, nærri óþekkjanlega andlit. Viknar hann við, að sjá hvað hún gat verið orðin breytt, enda skein sálarangistin út úr augum hennar. Anna rjettir höndina að honum og segir:

»Geturðu fyrirgefið mjer, hvað jeg hef farið afvega og misskilið alla stöðu mína gagnvart þjer? Núna fyrst hafa opnast á mjer augun; áður var jeg blind. Jeg vildi helzt fleygja öllu bóknámi úr huga mínum út í hafsauga, og verða þjer sú kona sem jeg átti að vera.«

Hún þrýstir honum að sjer og dálítill roði færist í kinnarnar. Svo heldur hú áfram og segir:

»En veiztu nú, hverju það er að þakka, að jeg tók svona alt í einu þessi sinnaskifti? Honum litla okkar. Það er hann sem kom mjer til að sjá, hvaða synd jeg drýgði, bæði móti þjer og sjálfri mjer, með því lífi sem jeg lifði og ætlaði að lifa. Það var hann, sem svifti þeirri starblindu, sem var á mjer. Nú er jeg heilbrigð.«

Það var hægt hygnum heim að koma, þar sem Jóhnson var, því hann var líka valmenni. Hann sá þegar í hvaða sálarástandi unga konan hans var. Það var iðrun. Og ánægjan skein u túr augum hennar, er hann faðmaði hana að sjer og hún sá, hve feginn hann varð því, að fá hana aftur.

»Mjer finst jeg geti þegar farið á fætur og heim til þín,« segir hún. »Og jeg skal sýna þjer, hve fljótt jeg get lært að sjá um húsið, eða að tjónka hann litla karl. Æ, hvernig líður honum?«

»Honum líður mjög vel,« segir hann brosandi. »Láttu þjer nú batna og styrkjast vel fyrst. Hann litli okkar er svo vel stundaður sem unt er af hjúkrunarkonunni.«

»Já,« segir hún; »en manstu eftir því, að þú skrifaðir mjer að þú vildir ekki hafa hann í annara manna höndum? Heldurðu jeg vilji það þá heldur? Jeg á hann, jeg á að vera með hann, en ekki þessi aðkomukona, góði maður minn! Jeg brenn af löngun til að endurgjalda barninu mínu það, sem jeg hef vanrækt, eins og til þín, sem jeg aldrei endurgalt ástina sem þú barst til mín, nema með hangandi hendi, vegna ólukku bóknámsins, sem altaf sat í fyrirrúmi.« —

»Svona, svona,« segir hann. »Vertu ekki að æsa þig, elskan mín! Þetta kemur alt. Láttu þjer að eins batna.«

»Batna!« segir hún. »Mjer er batnað.«

Hann kyssir og kveður nú konu sína og biður hana að fara varlega með sig og koma þegar henni sýnist sjálfri. Fer hann svo leiðar sinnar. En Halla gaut hornauga til hans, og kendi honum í huga sínum um allan þann afturkipp, sem komið hefði í Önnu við lærdóminn, því Halla var gallhörð kvenfrelsiskona og vildi þær hefði embættisstöðu eins og karlmennirnir, sem síðar mun sagt verða.

Þegar Jóhnson kemur heim, er hann með miklu kátara bragði enn undanfarna daga. Fer hann þegar að leika við drenginn, og spyr frú Gunnvold hann tíðinda. Hann segir þau sjeu góð. Anna kona sín sje á batavegi og muni bráðum koma heim. Frú Gunnvold brá litum og lítur undan, en þó eigi svo fljótt, að hann yrði þess eigi var. Rennir hann grun í, hvers kyns var, og þykir ver en miður, ef svo skyldi vera. Getur hann þó ekki fundið hjá sjer, að hann hafi gefið henni ástæðu til þess. En á hinn bóginn finst honum, að hann standi í þeirri þakklætisskuld við hana, sem seint verði endurgoldin.

Hann hugsar um þetta fram og aftur. Honum hafði aldrei dottið í hug, að samvera þeirra gæti haft þær afleiðingar hjá henni, sem hann nú rendi grun í að væri, að hún hefði fest ást á sjer. En sjálfur var hann mjög skyldurækinn maður.

Eftir langar hugsanir dettur honum gott ráð í hug.

Þar í bænum var einn æskuvinur hans og kunningi, sem hafði dálitla verzlun, er hann átti sjálfur. Þessi vinur hans hafði mist konu sína nýgiftur, eignast með henni eitt piltbarn, sem var á líkum aldri og sjálfs hans drengur, og bjó nú með systur sinni. Þessum vin sínum skrifar hann þegar, biður hann koma til kvöldverðar og hafa með sjer drenginn sinn til skemtunar. Þetta gekk alt eins og hann ætlaði. Frú Gunnvold hafði svo sem lag á því, að leika við ókunna drenginn, svo að faðirinn varð bæði hissa og hugfanginn af lipurleik hennar. Jóhnson talar svo um það í kyrþey við vin sinn, hve ágætum kostum hún sje búin, þessi kona, þar sem hún hafi jafnframt hússtjórninni stundað föður sinn og fóstrað barnið sitt. Nú hafi hann þess ekki þörf lengur, þar sem faðir sinn sje dáinn og kona sín komi nú heim. Ræður hann honum til að fá þessa konu til sín, því systir hans sje á förum. Hinn tekur þessu vel í alla staði og biður hann fara þess á leit fyrir sig við hana, af því hann sje henni al-ókunnugur. Það gerir Jóhnson líka þegar daginn eftir. Segir hann við frú Gunnvold, að vinur hans, sem var hjer í gærkveldi, hafi beðið sig að flytja það erindi við hana, hvort hún mundi ekki fáanleg til þess að fara til hans í haust, til þess að stýra húsi hans og einkanlega hafa á hendi fóstur barns hans.

»Það er svo,« segir frú Gunnvold. »eg hef ekki beðið yður um, að ráða mjer neinn stað. Jeg skil vel, að þjer hafið ekki þörf á mjer hjer lengur. En eg hef ekki hugsað það, að vera hjer. Jeg hef ætlað mjer að fara aftur að hjúkra sjúkrum, þegar jeg færi hjeðan.«

»Þjer megið ekki misskilja mig,« segir hann með ákafa og í innilega blíðum róm. »Jeg vil yður alt hið bezta og bið yður að hugsa yður vel um, áður en þjer hafnið þessu boði frá svo vönduðum og vænum manni. Gáið þjer að því, að þjer munuð innan skamms taka sama ástfóstri við litla drenginn hans og minn. Og það er yðar önnur náttúra, að annast um börn.«

Eftir langar umtölur frá hans hendi, en þögn frá hennar, lætur hún þó loksins tilleiðast. Skuli hún hafa vistaskiftin 1. október, en það var að viku liðinni.

Á fjórða degi eftir það kom Anna heim, alhress að öllu leyti. Var hún nú svo athugul og iðin við öll hússtörfin, að undrun sætti.

Erfitt gekk henni það, að hæna að sjer drenginn sinn, en með óþreytandi elju og áhuga, sem hún sýndi nú, bæði í því og öðru, tókst henni það algerlega. Frú Gunnvold fór tveimur dögum eftir komu Önnu í hina nýju vist. Og er það skest frá að segja, að eftir eins árs verutíma gekk hún að eiga manninn.

En af Önnu er það að sega, að hún varð þaðan af hin bezta móðir og ástríkasta kona. Þau hjónin áttu börn og buru, lifðu farsælu lífi og önduðust í hárri elli.

* * *

Halla í Hlíð, móðir Önnu, var harla óánægð með úrslit og endalok lærdómsins hennar dóttur sinnar og þótti það mikil minkun fyrir kvenfrelsismálið. Það væri engu líkara en að kvenfólkið ætlaði ekki að nota rjettindi sín, þegar þau loksins væru fengin. Bóndi hennar, Árni gamli, brosti í kamp, þegar hún riksaði um bæinn og rausaði um það, að karlmennirnir stæðu altaf sem steinn í götu fyrir þeim, þegar þær ætluðu sjer að læra eða leysa af hendi embættisróf o. s. frv.

Halla var nú komin undir fimtugt. Hún hafði altaf með áhuga tekið þátt í öllu kvenfrelsisuppþotinu og hún hafði altaf verið í kvenfjelaginu og á fundum þess. En bóknám hafði hún aldrei verið mikið gefin fyrir, enda var hún hin nýtasta kona og vann rösklega að bústörfunum. Kvenjelagið í sveit hennar hjelt fundi sína við og við, og sótti Halla þá æfinlega. Einusinni var því hreyft á slíkum fundi, að nauðsynlegt væri, að kona kæmist inn í sýslunefnd. Nú stóð svo á, að kosning átti fram að fara á sýslunefndarmanni fyrir hreppinn á næsta manntalsþingi. Eftir nokkrar bollaleggingar kom kvenfólkinu saman um það, að Halla væri bezt til þess fallin og skyldu þær tala fyrir því um hreppinn, að hún yrði kosin. Þetta tókst. Halla náði kosningu og var nú orðin sýslunefndar-kona!

Um mánaðarmótin marz og apríl var boðað til sýslufundar. Þá var slæmt tíðarfar, útsunnan hrakviðri og versta færð. Halla bjó sig til ferðar og varð að hafa fylgdarmann með sjer, sem átti að koma aftur að vörmu spori, því sýslufundurinn stóð vanalega marga daga. Kvenmaður var fenginn af næsta bæ til að standa fyrir búverkum og hússtörfum á meðan. Var alt þetta nokkuð umsvifasamt fyrir Árna, enda hristi hann höfuðið yfir þessu uppátæki hennar, en vildi láta það eftir henni, eins og annað, en hugsaði sem svo, að hún mundi fá nóg af feita selnum um það ferðalagið og fundinum væri lokið, svo að hú hætti sjer ekki oftar út á þá hálku.

Fundurinn var settur sem til stóð og tók Halla þar sæti innan um átta sýslunefndarmenn. Byrjað var á því, að oddviti birti stjórnarbrjef, lagði fram reikninga og las upp útsvarskærur; gaf Halla sig lítið að því, og enga nefnd var hún kosin í. En er ákveða skyldi, hve mikill hluti vegabótagjaldsins skyldi fara í hvern hrepp, reis Halla upp og kvað þörfina vera mesta og vegina versta í sínum hreppi. Sýndi hún rögg af sjer og varði það með ákafa og æsingi, eins og sumum skapstórum kvenmönum hættir við, er þær þykjast hafa á rjettu að standa. Ekki var því mikill gaumur gefinn, er hún sagði, og ekki var örgrant um, að hún sæi leika bros um varir sumra sýslunefndarmannanna. Fór svo um allar fundargerðir, að Halla var sáróánægð með þær. Heimtaði hún bókað ágreiningsatkvæði sitt við því nær alt, er fram fór.

Þegar, er fundi var slitið, hafði hún sig til heimferðar, án þess að skeyta neitt boði því, er oddviti, sýslumaðurinn, hafði inni til kveldverðar hjá sjer öllum sýslunefndarmönnum, að vana. Komst hún heim við illan leik, og fór það sem Árna grunaði, að þegar hún kom, sór hún og sárt við lagði, að hún skyldi aldrei koma að því starfi framar, enda bætti það ekki um, að henni fanst margt hafa farið forgörðum í bæ og búri þennan stutta tíma er hún var í burtu, því hún var mjög athugull búkona. Eigi ljet hún þar við staðar numið, að hún hjet því að fara aldrei framar á sýslufund, heldur sendi hún jafnharðan skriflegt skeyti til kvenfjelagsins um það, að hún segði sig algerlega úr því fjelagi.

Svo fór um sjóferð þá.

* * *

Ekki ljet kvenfjelag sveitarinnar sjer segjast við þetta. Þeim þótti það ennþá sem fyr hart, að eftir alla þá baráttu, sem það hefði kostað, að fá kvenmenn viðurkenda í opinber störf og embætti, jafnt karlmönnum, — þá syndist það nú svo, eins og engin þeirra vildi eiga við það. »Þetta dugar ekki,« sögðu þær samróma á einum kvennafundinum. Þar hafði nú bæzt við ein, sem stóð framarlega í hinu svo kallaða frelsismáli kvenna. Hún hjet Ásgerður, og var bústýra hjá föður sínum, aldurhnignum ekkjumanni, en hafði áður verið þrjá vetur í gagnfræðaskóla og var, sem vita má, vel að sjer. Hún skrifaði góða rithönd og var vel að sjer í reikningi. Það kemur þá til umræðu að verða mætti henni hlotnaðist hreppstjórastarfið þar í sveitinni, væri að því stuðlað; var það almæli, að hreppstjórinn ætlaði að segja af sjer fyrir aldurs sakir. Ásgerður var þess allfús. Var það samþykt að semja þegar áskoru til sýslumanns um það, og safna undirskriftum til þess. Lítt geðjaðist sýslumanni að þessu kvennabraski, en þá tókst þeim að fá meðmæli gamla hreppstjórans um það, að Ásgerður væri vel til þess fær. Fær þvínæst Ásgerður útnefninguna í embættisbrjefi með utanáskrift:

Til

hreppstjórans í _______________hreppi

Ungfreyju Ásgerðar____________dóttur

á __________stöðum.

Nú var glatt í Görðum hjá kvenfjelaginu. Þessi skyldi svei mjer sýna það, hvort kvenmaður gæti ekki eins vel rekið hreppstjórnina og karlmaður!

Ásgerður þessi var á þrítugsaldri. Hún var ásjáleg kona, fríð sýnum og fönguleg á velli. Var það álit ungra manna i sveitinni, að þeim sem fengi hana, mundi hlotnast gott hlutskifti, en enginn hafði farið för til fjár til hennar í þeim erindum, og nú var hún líka orðin hreppstjóri. En því mundi hún samt sleppa fljótt, þegar hann kæmi, „sá rjetti“.

Þannig ræddu menn. En Ásgerður hjelt áfram starfi sínu, bæði sem bústýra og hreppstjóri. Hún hjelt hreppskilaþingin haust og vor, eftir því sem lög stóðu til, og var það alt í röð og reglu, sem skriftunum viðkom. Leið svo árið og var nú haldið manntalsþing af sýslumanni. Var nú hart í ári og erfiður hagur manna og galzt illa á þinginu. Þegar fram á sumarið kom, fær Ásgerður skrá frá sýslumanni; voru það ólokin þinggjöld; þau skyldi hún innheimta fyrir lok septembermánaðar, en hefðu einhverjir þá ekki borgað, skyldi tafarlaust taka það hjá þeim lögtaki. Hún tilkynti þetta öllum hlutaðeigendum, en þegar mánuðurinn var útrunninn, var meira enn helmingur ógoldinn. Nokkrir komu með meiri hlutann af gjaldinu og beiddu hana, hreppstjórann, að líða sig um það sem á vantaði. Ásgerður var góðsöm og kendi í brjósti um þessa menn, — eins og oft vil verða fyrir góðum konum. Leið hún þá um gjaldið, eða rjettara sagt, hún borgaði það úr eigin vasa og fjekk það aldrei aftur. Og mátti hún þó sízt við því, því faðir hennar var eigi svo efnum búinn, að hann mætti við því, og tvö systkin hennar vóru enn á ómaga aldri.

En nú vóru hinir skuldaþrjótarnir, sem engu skeyttu aðvörun hennar. Þeim varð hún óumflýjanlega að taka lögtakið hjá. Ríður hún þá af stað og tekur tvo bændur með sjer, þá er næstir bjuggu, þar er lögtakið átti fram að fara. Biður húnn hlutaðeigendur að leggja fram fyrir skuldinni og áföllnum kostnaði. Þar var mjög fátæklegt umhorfs, enda kvaðst bóndi ekkert hafa til ram að leggja og að fjáreign sín væri ekki önnur en jarðarkúgildin. Hross eigi hann ekkert, en kýrbeljuna eigi hann; það sje eina björgin á heimilinu, þegar aflann brestur upp úr sjónum; ráði þeir eða hreppstjórinn því, hvort þeir taki hana. Ásgerði rennur til rifja að sjá þvílíka fátækt, og ofbjóða henni ástæður manns þessa svo, að hún hættir við alt saman og hverfur frá við svo búið. Slík hin sömu urðu úrslitin við aðra þrjá skuldunautana.

Nú var úr vöndu að ráða. Það voru um 75 kr., sem vantaði á gjaldskrárupphæðina. Öll hreppstjóralaunin voru um 50 krónur eftir búendatölu hreppsins, þeirra er ábúð höfðu á fimm hundruðum og þaðan af meira. En það sá hún glögt, að þá fjárhæð, er stóð á lögtaksskránni, varð hún að senda sýslumanni, hvernig sem færi, því annars mundi sjer verða vikið frá hreppstjórninni. En það gat hún ekki þolað vegna kvenfjelagssystra sinna, enda þótt hún væri nú með sjálfri sjer orðin leið á öllu þessu hreppstjóravastri. En hvar átti hún nú að fá lánað það, sem vantaði á peningana til sýslumanns? Í sveitinni var ekki um auðugan garð að gresja til að fá peninga. Og að fara í banka og fá ábyrgðarmenn fyrir svona litlu láni þótti henni óviðkunnanlegt. Loksins dettur henni í hug maður nokkur, ekki alllangt frá, en þó utanhrepps. Hann hjet Eyjólfur, stundaði bókhald á vetrum, en var á þilskipum að sumrinu, og sögðu menn hann væri gróðamaður. Þennan mann hafði hún þekt á æskuárunum, það er að segja, þau höfðu verið fermingarsystkin, en sjaldan sem aldrei sjest eftir það eða talst við síðan. Eyjólfur þessi var allvel mentaður maður.

Ásgerður ríður nú einn dag að heiman, til þess að finna þennan mann. Hann er þá niður við sjó að sýsla við fiskifang sitt í timburskúr, sem hann átti. Finst henni nú með sjálfri sjer hún vera í vandræðum með að koma orðum að erindinu. Hún heilsar honum samt kompánlega ogs spyr, hvort hann ekki sig.

»Jú, jú, jeg held það,« segir hann, »þó langt sje síðan við vorum saman. En hvað er annars herra hreppstjóranum á höndum, að vera kominn svona langt út úr umdæminu?«

»Og það eru oft smá erindin á vorin, að sagt er, og ætli þau geti ekki verið það á haustin líka?« segir hún brosandi. »Erindið er einungis til þín, Eyjólfur.«

»Já, já, það var meira en mig varði,« segir hann með hálfgerðu glettnisbrosi, »að hreppstjórinn skuli heimsækja mig. Og hvað er að þá, erindið þitt, ungfrú Ásgerður?«

»Já, til þín er erindið, það er það — —. Jeg ætla semsje að biðja þig stórrar bónar. Og hún er sú, hvort þú getur og vilt lána mjer svo sem 50 – 60 krónur í peningum?«

»Nú, nú, er það það?« segir hann. »Nú er jeg hlessa á því, að þjer skuli vera peninga vant. Það er sagt að það sjeu nógir peningar í preststungunni og eins hjelt jeg það væri fyrir hreppstjórunum. En þó jeg nú bæði geti og vilji gera þetta, því það er fyrsta bónin þín til mín, þá vildi jeg vita, til hve langs tíma þú vilt á þessa peninga lofaða?«

»Jeg get lofað að borga þjer þá næsta vor, eftir manntalsþing,« segir hún.

Hann biður hana svo að koma heim með sjer og telur henni svo peningana, sextíu krónur. Henni er borið kaffi af húsfreyju — því Eyjólfur var húsmaður — en enginn vissi þar neitt um erindi hennar. Fylgdi hann henni á hest og horfir á eftir henni stundarkorn og er hugsi. En um þær hugsanir kendi margra grasa. Honum fanst hann aldrei hafa sjeð svo gervilegan kvenmann sem hana, er hún reið þarna úr hlaðinu, enda hafði hann aldrei gfið mikið gætur að kvenfólki, því allur hugur hans hneigðist að því, að eignast eitthvað og næla saman, svo þessi athugun hans á Ásgerði var nokkuð nýtt fyrir honum og óvanalegt. Og svo kom þetta í hugann: »Og hún að vera hreppstjóri! Það var leiðinlegt, því hún er bezta konuefni, væri hún ekki að stritast við þau störf, sem eru karlmannaverk.«

Eyjólfur var þegar kominn í allgóðar álnir. Hugurinn var sá, að fara ekki að búa eða festa sjer konu fyr en hann gæti keypt jörðina undir sig, en til þess vantaði nokkuð enn, þótti honum. En ekki gat hann rutt burt úr huga sínum hvað Ásgerður var gervileg kona, er hún reið úr hlaðinu.

Nú leið veturinn og er aftur haldið manntalsþing og fær Ásgerður hreppstjóralaun sín, 52 krónur.

Hún ympraði á því við sýslumann, hvort hún fái sig ekki undanþegna lögtökum, kæmi þau fyrir. Hann kvað nei við því. En hún gæti keypt annan mann til að gera það upp á sína ábyrgð.

Um veturinn hafði Ásgerður pantað sjer söðul, sem átti að borgast við móttökuna með 59 krónum. Nú er hún í standandi vandræðum með þetta hvorttveggja, söðulverðið og peningaskuldina við Eyjólf. Loforð sitt að borga skuldina, vill hún alls ekki láta bregðast, heldur vill hún með öllu verða af söðulkaupunum. Fer hún því af stað með þær 52 krónur í vasanum, til að hitta Eyjólf. Þegar hún kemur þangað, er hann nýkominn úr einum fiski-«túr« sínum og hafði aflað vel. Eru þeir niður við sjó, að salta fiskinn. Eyjólfur var þá orðinn kunnugri högum Ásgerðar og heimilisástæðum en nokkur vissi. Hann hafði um veturinn, eins og ósjálfrátt, forvitnast um það altsaman; hann vissi líka af því, að hún hafði pantað sjer söðul.

»Jeg er komin,« segir hún, »til þess að borga þjer það, sem þú lánaðir mjer í fyrrahaust. En mig brestur 8 krónur á og skaltu fá þær svo fljótt sem jeg get í sumar.«

»Það er svo,« segir Eyjólfur og horfir fast á hana. »Eru hreppstjóralaunin þín ekki hærri en þessu nemur?«

»Það er sami mælikvarði fyrir mig sem aðra með þau,« segir hún.

»Rjett er það,« segir hann. »En, hvað jeg ætlaði að segja, líkar þjer vel söðullinn frá honum Jóni söðla? Jeg sá hann af hendingu hjá honum um daginn og sýndist mjer mjög laglega gerður.«

»Jeg hef ekki reynt hann enn,« sagði hún og roðaði við.

»Heyrðu, ungfrú Ásgerður! Jeg er svo útataður og önnum kafinn í þessum afla mínum,« segir hann, »að jeg kemst ekki til að fara heim og taka á móti og gefa kvittun fyrir peningunum núna. Viltu ekki geyma þá hjá þjer þangað til á sunnudaginn, að jeg sæki þá, enda á jeg erindi uppeftir, hvort ið er.«

»Það má vera sem þjer sýnist,« segir hún. Kveður síðan og fer leiðar sinnar.

Hásetum Eyjólfs þótti honum verða nokkuð stardrjúgt á eftir Ásgerði.

Næsta sunnudag kemur svo Eyjólfur á heimili Ásgerðar og hittir svo á, að hún er farin til kirkju með systkinum sínum. Faðir hennar var einn heima með unglingspilti. Eyjólfur skoðar þar alt í krók og kring og þykir vel um gengið, einkanlega innanhúss. Faðir hennar var orðinn mjög ellihrumur, sjötugur að aldri. Ræddu þeir saman og segir Eyjólfur furða sig á, hve alt sje snoturt og vel um gengið. »Já,« segir gamli maðurinn, »hún er og hefur einkanlega verið viðhaldið á heimilinu. En nú sýnist mjer henni fari það ekki eins vel úr hendi, síðan hún byrjaði á þessari bannsettri hreppstjórn.« Skeggræða þeir um þetta þangað til Ásgerður kemur frá kirkjunni. En er hún hafði fært þeim kaffið stendur Eyjólfur upp og kveður í skyndi. Hún hleypur á eftir honum og segir hann hafi gleymt aðalerindinu, að taka á móti peningunum. Hann segir að þess þurfi ekki, hann hafi lofað föður hennar að láta það standa til næsta vors, og fer leið sína. Ásgerði þykir þetta undarlegt og spyr föður sinn. Hann veit þá ekkert, hvorki um lántöku hennar eða neina peninga. Lætur hún það liggja svona, en finst fátt um.

Öndverðlega á sumrinu bar svo til, að sýslumaður bauð Ásgerði hreppstjóra að halda uppboð á ýmislegu rusli, glingri og glysvarningi í þrotabúi manns nokkurs, er byrjað hafði á sveitaverzlun og orðið gjaldþrota. Kom margt manna á uppboðið, mest sjómenn úr næstu þorpum. Sumir þeirra voru vel við öl og gerðist þar orðaglamur og hávaði. Var það óviðfeldið að heyra mjóa og veika kvenmannsröddina hrópa »númerin« innan um þann ribbaldaskap og orðaglens, sem þeir höfðu í frammi, svo að það, að hún skyldi bjóða sjálfa sig upp, þá yrði einhver til að bjóða, og litu til Eyjólfs, er einnig var á uppboðinu, og fleira þesskonar gárungahjal.

Aldrei hafði Ásgerður orðið svo leið á hreppstjórastörfum sínum, sem við þetta verk. Og aftur flaug í huga hennar og varð að einbeittum ásetningi að hætta við þessa hreppstjórn. Hún varð þess vör, að Eyjólfur var að þagga niðrí ólátaseggjunum og sljákkaði í þeim við það. — En þegar hún kom heim, þreytt og uppgefin, ljet hún það vera sitt fyrsta verk, að segja skriflega af sjer hreppstjórn til sýslumanns, og bar við heilsulasleik og heimilisástæðum.

Það flaug sem eldur í sinu um sveitina að Ásgerður hefði sagt af sjer hreppstjórn. Dofnaði nú yfir kvenfjelaginu og það svo, að það lognaðist út af og fjekk hægan viðskilnað, því fundur var aldrei framar haldinn í því fjelagi.

Ásgerður gaf sig nú eingöngu að búinu og varð þá betri afkoma hennar en á meðan hún var að mæðast í hreppstjórninni. Skömmu síðar kom Eyjólfur að finna hana; hitti hana úti og segir í skyndi að sjer hafi þótt svo vænt um, að hún fleygði frá sjer hreppstjórninni, að það lítilræði, sem þeim fari á milli, biðji hann hana að þiggja í staðinn, og kaupi hún sjer nú söðulinn; kveður þegar og flýtir sjer af stað, til þess að heyra ekki andsvör hennar við því. Hún stendur hugsandi yfir þessari óþreytandi hjálpsemi Eyólfs, en grunaði þó hvert stefndi fyrir honum.

Það er af Eyjólfi að segja, að þegar líður undir haustið, skrifar hann Ásgerði reglulegt bónorðsbrjef. Bíður hann nú með óþreyju eftir svarinu.

Ásgerður fann reyndar ekki, að hún hefði neina ást á Eyjólfi. En hún þekti hann vel að öllu góðu og vissi það, að hann var vel virður maður og í góðum efnum. Það má lá henni hver sem vill. En eftir að hún hefir brætt og bollalagt þetta alt í huga sínum — einnig það, hvað skemtilegt væri fyrir einstæðingsstúlku að ná »sjálfstæðri stöðu«, sem kvenfjelagskonur voru altaf að klifa á, — þá skrifar hún honum hiklaust játandi svar. Hann skuli sjálfur ráða tímanum, en borgaralegt hjónaband vilji hún, en ekki kirkjulega vígslu. Er Eyjólfur hafði fengið þetta svar hennar, sem ljetti þungum steini af hjarta hans, reið hann einn góðan veðurdag að hitta unnustu sína. Var honum fagnað með allri blíðu; rjeðst það svo, að þau byrjuðu hjúskap og búskap í fardögum næsta vor þar á jörð föður hennar, en karl færi í hornið til þeirra, enda var honum mál orðið á hvíldinni eftir langt og starfsamt líf, því hann hafði verið búhöldur góður og óþreytandi eljumaður. Fór alt sem ráðgert var. Farnaðist þeim Eyjólfi vel og æ því betur sem lengra leið á æfina.

Með söguþáttum þessum hef jeg bent á, hvernig fara muni, ef konur fara að losa sig útúr þeim verkahring, sem þeim er markaður af náttúrunnar hendi, og þær hafa starfað í með heiðri og sóma í öllum siðuðum löndum síðan sögur hófust. Ef þær ætla að taka upp annað verksvið, verða þær um leið að hætta við að verakvenmenn, breyta eðli sínu og snúa sjer frá því að vera konur og mæður. Og það er þó hið æðsta ætlunarverk þeirra, og það er ofstórt og háleitt starf að leggja hinn fyrsta grundvöll uppeldisins í heiminum til þess að kasta því á glæ fyrir ímyndaðar framkvæmdir, sem aldrei ná fram að ganga í kapphlaupi lífsbaráttunnar.

Verð 60 aurar.